Βιβλίο Το λουλούδι της θάλασσας
Συγγραφέας Νάγια Δαλακούρα
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κλειδάριθμος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Νάγια Δαλακούρα έγραψε ένα από τα ωραιότερα μυθιστορήματα που έχω διαβάσει, ένα κείμενο με ιστορικό φόντο και με κεντρική ιδέα κάτι που σπάνια συναντώ στην ελληνική λογοτεχνία: την εξερεύνηση της Αρκτικής τον 19^ο αιώνα και πώς ζουν άνθρωποι που έχουν μάθει να παλεύουν με το κρύο για να επιβιώσουν. Με τέχνη, σεβασμό και προσοχή αναπαριστά με συναρπαστικές λεπτομέρειες τον βιότοπο μιας περιοχής γεμάτης πάγους και τον τρόπο ζωής, τα έθιμα, τις προλήψεις και τον σεβασμό για τη φύση των ανθρώπων που ζουν εκεί. Ταυτόχρονα καταφέρνει να στήσει με εξίσου μεγάλη δεινότητα το σκοτεινό, βρώμικο, ανθυγιεινό Λονδίνο της ίδιας εποχής όπου ζουν αριστοκράτες στον κόσμο τους και φτωχοί έξω από αυτόν. Με τούτο το ιστορικό φόντο διαδραματίζεται μια τρυφερή και συγκινητική ιστορία αγάπης με απρόσμενο τέλος που με έμαθε να σέβομαι τη φύση και τα ζώα και με έκανε να αγανακτώ για τα εγκλήματα που γίνονταν τότε στο όνομα της προόδου της επιστήμης.

Το Βορειοδυτικό Πέρασμα συνδέει τον Ατλαντικό με τον Ειρηνικό Ωκεανό μέσω του Αρκτικού Ωκεανού και επί αιώνες οι Ευρωπαίοι εξερευνητές τον αναζητούσαν ως πιθανή εμπορική οδό προς την Ασία. Το 1845 ο Βρετανός εξερευνητής σερ Τζον Φράνκλιν ξεκίνησε με τα πλοία «Erebus» και «Terror» και 129 μέλη συνολικά για να εντοπίσει και να χαράξει το «μυθικό» Βορειοδυτικό Πέρασμα στην καναδική Αρκτική αλλά τα ίχνη τους χάθηκαν. Η ιστορία ξεκινάει το 1848, όπου ετοιμάζεται μιαν αποστολή αναζήτησης των πλοίων και των πληρωμάτων τους και ο Τζέιμς Κάρινγκτον αποφασίζει να γίνει μέλος της θέτοντας τις υπηρεσίες του ως χειρουργός ενώ ταυτόχρονα η οικογένεια της Νανούκ ταξιδεύει σε πιο νότιες περιοχές εν όψει του καλοκαιριού. Η κοπέλα πήρε το όνομά της από τη λευκή βασίλισσα των πάγων και μεγάλωσε στις αχανείς πεδιάδες του Αρκτικού Κύκλου με σεβασμό στη φύση γιατί αυτή υπήρχε πριν τον άνθρωπο και στους προγόνους της φυλής της. Αναγνωρίζει τα σημάδια στον πάγο, διαβάζει τ’ αστέρια και είναι δεινή κυνηγός και ψαράς. Από την άλλη, ο Τζέιμς Κάρινγκτον, γόνος σεβαστής οικογένειας, μεγάλωσε μόνος με τον αυστηρό πατέρα του σε μια πολυτελή οικία με αμέτρητους κανόνες καλής συμπεριφοράς και υπηρέτες. Ανατράφηκε με πλούσια υλικά αγαθά αλλά στερήθηκε χάδια και στοργή, μιας και η μητέρα του αυτοκτόνησε μετά τη γέννα του. Ντροπαλός και εσωστρεφής, εσώκλειστος στα καλύτερα σχολεία, διαβάζει κρυφά για την ιατρική, λαχταρώντας να προσφέρει σε όσους δεν έχουν προνόμια και να βοηθήσει όσους υποφέρουν. Σύντομα τα καταφέρνει κι έτσι ξεκινάνε διαρκείς κόντρες με τον οπισθοδρομικό και ρατσιστή πατέρα του.

Η αποστολή στην Αρκτική γεμίζει όνειρα και προσδοκίες τον Τζέιμς: «Πόσο μεγάλος ήταν ο κόσμος! Πόσο πολύ ήθελε να νιώσει ελεύθερος! Πόσο κοντά στο όνειρο αισθανόταν με τούτη την επιστολή στα χέρια! Σχεδόν μύριζε το μεθυστικό άρωμα της περιπέτειας» (σελ. 32). Συγκρούεται διαρκώς με τον συντηρητικό Χένρι Κάρινγκτον, που έχει εξελιχθεί σε υπέρμετρα αυστηρό γέρο, με ιδέες που ανήκουν στους σκοτεινούς αιώνες, υποστηρικτή του δουλεμπόριου και της φεουδαρχίας, της ανωτερότητας της λευκής φυλής έναντι των απολίτιστων αγρίων του νεοανακαλυφθέντος κόσμου. Η αποκοτιά του γιου του είναι η σταγόνα που ξεχειλίζει το ποτήρι στις σχέσεις τους. Έτσι, ο Τζέιμς, «απαλός σαν χιόνι και χρυσαφένιος σαν τον Απόλλωνα», θα ταξιδέψει ανάμεσα σε ανθρώπους που μυρίζουν αλκοόλ κι έχουν χάσει δόντια από το σκορβούτο. Συναρπαστικές και προσεγμένες οι περιγραφές της εποχής και του τόπου, με το γεμάτο κάρβουνο και αιθαλομίχλη, φθίση και ευλογιά Λονδίνο να ζει μια εποχή ιδιαίτερης μόδας στα ρούχα και γεμάτη συναρπαστικές εξελίξεις από τις εξερευνήσεις του κόσμου αλλά και σε μια περίοδο που γεμίζει η πόλη από Σκοτσέζους και Ιρλανδούς μετανάστες εξαιτίας του λιμού στις χώρες τους.

Η συγγραφέας καταγράφει με ενάργεια και χρήσιμες λεπτομέρειες το ταξίδι στις αφιλόξενες θάλασσες του βορρά, όπου ταξιδεύουν πενήντα άντρες («Πρόσωπα σαν περγαμηνές, ρημαγμένα από το αλάτι της θάλασσας, ανεμοδαρμένα από τους μανιασμένους αέρηδες του ασκού του Αιόλου…», σελ. 59) με προμήθειες δύο χρόνων, χρησιμοποιώντας ημερολόγια, κουμπάσο, πυξίδα, αστρολάβο και εξάντα. Η θάλασσα κάνει τους άντρες λιγότερο ευσπλαχνικούς κι αυτό ο Τζέιμς το ζει με τον χειρότερο τρόπο όταν δυσκολεύουν οι συνθήκες πλοήγησης και όταν γνωρίζει από κοντά πληρώματα φαλαινοθηρικών που ματώνουν τις θάλασσες σκοτώνοντας τα θηλαστικά αυτά («γύρω τους η θάλασσα έμοιαζε σφαγμένη»). Το πλήρωμα αποτελείται από ποικίλους χαρακτήρες και καταγράφονται σημαντικά περιστατικά που ατσαλώνουν τη θέληση του Τζέιμς μέσα από συγκινητικές μα και σκληρές στιγμές. Με λεξιλόγιο πλούσιο σε όρους και ορισμούς που δίνουν αληθοφάνεια και ρεαλισμό στο ναυτικό ταξίδι και με εναλλαγή της αφήγησης από τριτοπρόσωπη σε πρωτοπρόσωπη με τις σημειώσεις που κρατάει ο Τζέιμς στο ημερολόγιό του ξεπηδούν τραγούδια («Drunky sailor», «Molly Malone» και «Whisky Johnnie»), μύθοι και θρύλοι από τα βάθη των ωκεανών, νεράιδες και πειρατές, σκορβούτο και πόρνες, όλα όσα συντροφεύουν τις νύχτες των ναυτικών. Ταυτόχρονα ο Τζέιμς μάχεται καθημερινά με τις προκαταλήψεις τους και τις ελλιπείς συνήθειες υγιεινής που έχουν αποκτήσει («μικρόβια»; τι είναι τούτο πάλι; τον χλευάζουν). Και τότε ξεσπάει τύφος στο πλοίο.

Σε αντιδιαστολή με όλα αυτά, η ζωή στην Αρκτική κυλάει με άλλους ρυθμούς, θα έλεγα πιο ρομαντικούς αν δεν υπήρχε η ανάγκη της επιβίωσης από εντελώς αστάθμητους παράγοντες, μιας και η αφιλόξενη φύση δεν εξασφαλίζει τίποτα σταθερό για να φας, να πιείς, να ζεσταθείς. Θερμά σπίτια καμωμένα από χοντρούς κύβους πάγου, ψυχές νεκρών που αναζητούν τους δικούς τους μέσα στο φως του σέλαος, προκαταλήψεις και θρύλοι, δύσκολη και φτωχική ζωή, όλα αυτά αποτελούν τη ζωή της Νανούκ: «Τον χειμώνα στην Αρκτική τα πάντα εξαρτώνται από το κυνήγι». Εκεί «κυριαρχούν άλλοι νόμοι, νόμοι που δεν είναι γραμμένοι σε χαρτί…κι όλοι τους έχουν να κάνουν με την επιβίωση». «Τίποτα δεν είναι πιο σημαντικό απ’ το φως του καλοκαιριού» (σελ. 50), σκέφτεται η Νανούκ. Μεγαλώνοντας, η κοπέλα διαπιστώνει πως ο φοβερός και τρομερός αλλά κακότροπος Νακάσουκ τη θέλει δική του και είναι υποχρεωμένη να τον ακολουθήσει. Οι φίλες της προσπαθούν να βελτιώσουν την κακή της διάθεση, θύματα κι αυτές των θέσφατων της φυλής τους. Απλότητα και σκληρότητα στο τοπίο, η σιωπή στη λευκή παγωμένη γη ραγίζει από τα κήτη της θάλασσας, μήνες ψύχους και διαρκείς μετακινήσεις σε θερινούς κυνηγότοπους κοντά στον νότο όταν λιώσουν οι πάγοι, ένα ταξίδι επικίνδυνο μα και ελπιδοφόρο. «Οι ήχοι της άνοιξης στον Αρκτικό Κύκλο είναι μαγικοί… Στη ζωή των νομάδων της Αρκτικής η μετάβαση από την άνοιξη στο καλοκαίρι συνεπάγεται την κίνηση και κάθε κίνησή τους είναι συλλογική…» (σελ. 74). Δεν ήξερα τίποτα από όσα περιγράφονται από τη ζωή της οικογένειας μέσα στο ιγκλού, την τροφή τους, τον χρόνο που περνάνε με ιστορίες και ράψιμο όλοι μαζί τους σκοτεινούς μήνες της παγωνιάς. «Οι Ινουίτ ζουν με τον φόβο του απρόσμενου, γνωρίζουν απόλυτα το αδάμαστο της φύσης, ξέρουν πως τίποτε δεν αντιστέκεται στον χρόνο, σέβονται τις αποφάσεις των πνευμάτων…κατορθώνουν να ζουν την κάθε μέρα σα να είναι η τελευταία» (σελ. 49). «…ζουν σε απόλυτη αρμονία με το υπερφυσικό, γνωρίζουν ότι δεν μπορούν να επιζήσουν χωρίς τη βοήθεια των ζώων και φοβούνται τις αόρατες δυνάμεις της φύσης…» (σελ. 75).

Ο Τζέιμς και η Νανούκ λοιπόν, δύο νέοι άνθρωποι που γνωρίζονται σ’ ένα αφιλόξενο περιβάλλον και προέρχονται από διαμετρικά αντίθετους κόσμους, γοητεύονται ο ένας από τον άλλον. Εκείνη τον σκέφτεται διαρκώς και προσπαθεί να τον κάνει να αντιληφθεί την αρμονία στα στοιχεία της φύσης αλλά κρυφά από τη φυλή της, της οποίας τα μέλη βγάζουν βιαστικά συμπεράσματα. «…τα όνειρα πλησιάζουν αργά και εξαφανίζονται γρήγορα. Δεν προλαβαίνεις να τα αγαπήσεις» (σελ. 197). Ο Τζέιμς ζει με τη φυλή της Νανούκ, βιώνει πρωτόγνωρα και θαυμαστά πράγματα, μαθαίνει κυνήγι και ψάρεμα αλλά πάνω απ’ όλα να αγαπά και να σέβεται τη φύση. «Μαζί τους είμαι ο εαυτός μου. Αυτός που εγώ θέλω να είμαι»! Φυσικά η σχέση των δύο νέων είναι μόνο η αρχή, μιας και διάφορα γεγονότα θα χαράξουν τη συνέχεια της ιστορίας, θα φέρουν στο φως καλά κρυμμένα μυστικά που ίσως τους χωρίσουν ή ίσως ατσαλώσουν τον έρωτά τους και όλα θα τελειώσουν με ένα αξέχαστο κεφάλαιο γεμάτο δύναμη και ένταση.

«Το λουλούδι της θάλασσας» είναι ένα συναρπαστικό μυθιστόρημα που ζωντανεύει με ενάργεια και ρεαλισμό μια εποχή σκληρή και δύσκολη για τις νέες χώρες που εποικίζονται κι έναν τόπο για τον οποίο ελάχιστα πράγματα γνωρίζουμε. Δύο διαμετρικά αντίθετοι χαρακτήρες, εκείνη απλή και με σεβασμό στη φύση, εκείνος με οικονομική άνεση κι ας προτιμά να βοηθάει τους φτωχούς, θα γνωριστούν και θα αγαπηθούν σε αντίξοες συνθήκες ενώ ένα σκοτεινό μυστικό από το παρελθόν θα τους κατατρύχει. Ολοκληρωμένοι χαρακτήρες, ανατροπές, ρεαλιστικές περιγραφές, άφθονα πραγματολογικα στοιχεία που εντάσσονται αρμονικά στη μυθοπλασία και άλλα είναι μερικά από τα θετικά χαρακτηριστικά ενός κειμένου που με ταξίδεψε στο σέλας και στο σκοτάδι, στην αγάπη και στην απληστία και μου έδειξε την απλότητα της φύσης που όλοι οφείλουμε να σεβαστούμε. «Κάθε άντρας πρέπει να ζήσει κάτι δυνατό με μια γυναίκα, ώστε να καταλάβει τα όριά του» (σελ. 105) και ο Τζέιμς Κάρνγκτον αυτό ακριβώς θα κάνει.

Βιβλίο Ο χορός του αετού 
Συγγραφέας Νάγια Δαλακούρα
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κλειδάριθμος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Νάγια Δαλακούρα στο νέο της μυθιστόρημα μας ταξιδεύει στους σαρακατσάνικους καταυλισμούς της Ροδόπης και μας συστήνει με τον καλύτερο τρόπο την καθημερινότητά τους, την ντοπιολαλιά τους, τα ήθη και τα έθιμά τους, τον τρόπο ζωής τους, τις μετακινήσεις τους όταν αλλάζουν οι εποχές και πολλά άλλα. Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία μέρη: δεκαετία του 1920, πόλεμος και μεταπολεμικά χρόνια. Το 1926 στο τσελιγκάτο της Χαϊντούς στη Ροδόπη φτάνει ο καινούργιος δάσκαλος Γιάννης Κοντούλης και μια εντελώς διαφορετική ζωή τον περιμένει στο οροπέδιο. Πιστεύει ότι η μάθηση είναι ατομική ευθύνη και απαιτεί προσωπική θυσία, είναι υπέρμαχος της δημοτικής γλώσσας, αποκηρύσσει τις παλαιές πειθαρχικές μεθόδους και εφαρμόζει τη βιωματική μάθηση, διαπιστώνει πως η νέα γενιά αγνοεί το ιστορικό παρελθόν και τα πολιτικά γεγονότα του έθνους ενώ οι οξείες λεκτικές διαμάχες με τους υποστηρικτές της καθαρεύουσας τον βάζουν στο μάτι του συντηρητικού επιθεωρητή της τοπικής εκπαιδευτικής κοινότητας και κατά συνέπεια μειώνουν τον μισθό του και τον εξορίζουν σε δυσπρόσιτους και ανεπιθύμητους τόπους. Είναι αυθόρμητος, τελειομανής, νευρικός, στράφηκε από νωρίς στα γράμματα και γνώρισε τα κείμενα σπουδαίων ανθρώπων, ανέπτυξε κριτική σκέψη, ο Εκπαιδευτικός Όμιλος καθόρισε τη σκέψη του και τη στάση ζωής κι αυτός ο άνθρωπος, για να ενισχύσει το εισόδημά του, ανέλαβε καλυβοδάσκαλος σε μια κλειστή κοινωνία.

Πόσο παραστατικά και με τι διακριτικό λυρισμό ζωντανεύει η καλοκαιρινή φύση του βουνού, με τα χρώματα και τους ήχους της, με τις διαρκείς εναλλαγές της, με τη δροσιά αλλά και τη ζέστη! Θερινό διδασκαλείο λοιπόν για τα τσοπανόπουλα σε μια από τις ευφορότερες λάκες της οροσειράς της Ροδόπης, με αρνητικές συστάσεις του επιθεωρητή της εκπαίδευσης αλλά με θετικότατες από τους κεχαγιάδες της Θάσου, απ’ όπου κατάγεται ο δάσκαλος. Γραφή και αριθμητική θεωρούνται απαραίτητες για τις δοσοληψίες με τους εμπόρους και για τις μισθώσεις των λιβαδιών με τους ιδιοκτήτες τους οπότε τα παιδιά μαζεύονται στο καλύβι με δισταγμό αλλά και λαχτάρα. Ξαφνιάζονται που ο δάσκαλος κάνει μαθήματα χωρίς τη βέργα της τιμωρίας και αντ’ αυτού, μετά την υποχρεωτική και προγραμματισμένη ύλη, τους εμφυσούσε το πάθος για το άγνωστο, την αγάπη για τις λέξεις και αφύπνιζε τον συναισθηματικό τους κόσμο! Ανάμεσά τους η δωδεκάχρονη Παναγιώτα, που ο πατέρας της δέχτηκε να μάθει γράμματα, «νεραντζομάγουλη, σπαθάτη και καλότυχη», αρχικά δεν μπορεί να συγκεντρωθεί ενώ αντίθετα είναι ξεφτέρι στα μυστικά της φύσης και της σαρακατσάνικης ζωής, σταδιακά όμως αρχίζει να μαγεύεται από τη μυθολογία και τη λογοτεχνία. Σκληρή και δύσκολη η ζωή αυτών των παιδιών αλλά και τον γονιών τους και καταγράφεται με συναρπαστικές λεπτομέρειες και με τρόπο που κράτησε αμείωτο το ενδιαφέρον μου. Έμαθα πολλά πράγματα λαογραφικής φύσης (οι φωτιές τ’ Άη Γιάννη του Κλήδονα, η γιορτή του Προφήτη Ηλία, τα έθιμα του Αυγούστου και του Σεπτεμβρίου), γνώρισα την ιεραρχία και τους άγραφους νόμους, τις σχέσεις μεταξύ αντρών και γυναικών, τη σημασία που έχουν τα πρόβατα και οι στάνες στην ιδιότυπη ζωή τους, είδα τη συλλογική προσπάθεια κατασκευής των τραχιών καλυβιών που θα είναι το σπίτι τους, κατέγραψα ένα σωρό δραστηριότητες που τελούν αδιάλειπτα και αναλλοίωτα για αιώνες: «…πως εκείνοι οι λαγαροί ποιμένες είχαν υιοθετήσει τη βραδύτητα των δέντρων και πως η ηρεμία της φυλλωσιάς ήταν αποτυπωμένη στο βλέμμα τους. Πως η επαφή με το βουνό είχε διαμορφώσει τον χαρακτήρα και την κοσμολογία τους» (σελ. 35).

Η συγγραφέας καταγράφει μια τρυφερή ιστορία χωρίζοντάς την σε τρία κομμάτια και βάζοντας τους δύο βασικούς ήρωες να συναντιούνται σε διαφορετικές χρονικές περιόδους, κάτι που με γέμιζε αγωνία ως προς το αν θα προχωρήσουν επιτέλους μαζί, αν θα παραδεχτούν τα συναισθήματά τους, αν θα καταφέρουν να ξεπεράσουν τα εμπόδια της Ιστορίας και της κοινωνίας. Ας μην ξεχνάμε πως η σαρακατσάνικη κοινωνία είναι αυστηρά αντροκρατούμενη κι η υποψήφια νύφη δεν ξέρει τι την περιμένει και δεν είναι σε θέση να χαρεί την ημέρα του γάμου της, μιας και είναι γεμάτη με τις ξένες έννοιες που έρχονται, χωρίς να έχει την παραμικρή ιδέα και επιλογή γι’ αυτές. Στα βουνά δεν αναρωτιέσαι αν είναι καλό το τάξιμο γιατί το συνταιριάξανε οι προξενήτρες που δεν κάνουν ποτέ λάθος, δεν αναρωτιέσαι για συναισθήματα ή αγάπη γιατί αυτά έρχονται με τα χρόνια μα κυρίως δεν ερωτεύεσαι: «Κίνηση και στατικότητα μαζί σε μια αιωνόβια συνομιλία δίχως διάθεση για αντίλογο. Ζωή αρμονική, καθορισμένη, κι υπαγορευμένη άψογα από άγραφους νόμους που δεν αμφισβητεί κανείς, νόμοι υποταγής» (σελ. 153). Αυτά τα στερεότυπα έρχεται να γκρεμίσει η Νάγια Δαλακούρα με ένα γλυκό και σκληρό, ρομαντικό και ρεαλιστικό μυθιστόρημα που με συγκίνησε με το τέλος του.

Η Εθνική Αντίσταση στα βουνά του 1941 είναι μια ισχυρή απάντηση στην εισβολή των Γερμανών στην Ελλάδα, οπότε η ανατολική Μακεδονία και η Θράκη προσαρτήθηκαν χωρίς μάχη στον έλεγχο των Βούλγαρων κι άρχισαν ακρότητες, εκτελέσεις, εποικισμοί, εκβουλγαρισμοί, απελάσεις, βασανιστήρια, τα όμορφα χωριά μετατρέπονται σε τόπους μαρτυρίου. Ο Γιάννης Κοντούλης εντάσσεται στην Εθνική Αντίσταση, μάχεται, πολεμάει, κάνει σαμποτάζ κι όμως ο έρωτας βρίσκει χώρο να τρυπώσει και να ξεκινήσει έναν κύκλο που υποτίθεται πως είχε κλείσει αλλά παραμένει ανοιχτός μέχρι να πάρει το πάνω χέρι η καρδιά. Τα ντουρντουβάκια (τάγματα εργασίας) στη Βουλγαρία, η απελευθέρωση, η παρασυρμένη από την πρόοδο και την ευημερία Ελλάδα του 1950 (η δεκαετία του Ελλαδέξ) και ταυτόχρονα με αυτόν τον κοινωνικό μετασχηματισμό έρχονται η αποδυνάμωση και η απονομαδοποίηση, τα μειωμένα από το δασαρχείο ορεινά βοσκοτόπια, η αστική διαβίωση, οπότε οι Σαρακατσάνοι μένουν οριστικά στον κάμπο και γίνονται γεωργοί. Ναι αλλά μέσα σε όλα αυτά τι απέγιναν ο αετός και η οξιά; Ξαναβρέθηκαν;

«Ο χορός του αετού» είναι ένα καλογραμμένο, ανατρεπτικό και γλυκόπικρο μυθιστόρημα για δυο ανθρώπους που κινούνται παράλληλα αλλά κάποιες στιγμές τμήθηκαν μόνο και μόνο για να χωριστούν ξανά χωρίς να ξεχνάει ποτέ ο ένας τον άλλον. Προσεγμένη πλοκή, που δεν αναλώνεται σε χιλιάδες σελίδες με διαρκή εμπόδια αλλά παραμένει σφιχτοδεμένη, μετρημένη και καλοζυγισμένη, γραμμένη λιτά, απλά και δωρικά σαν τη γλώσσα των Σαρακατσάνων. Το κείμενο μου χάρισε άφθονες πληροφορίες για μια κοινωνία που δε γνώριζα, με τέτοιο τρόπο που με παρακίνησε ν’ ακούσω τα τραγούδια, να ψάξω για την τέχνη τους, να διαβάσω για τη ζωή τους. Επίσης, τα κείμενα και οι άνθρωποι του πνεύματος που γαλούχησαν τον δάσκαλο Κοντούλη, όπως ο Ψυχάρης, ο Αλέξανδρος Δελμούζος, ο Δημήτρης Γληνός, παρατίθενται με σύντομη απεικόνιση της νοοτροπίας και των αντιλήψεών τους και με χαρακτηριστικά αποσπάσματα από κείμενά τους να δίνουν την απαραίτητη νότα αυθεντικότητας για την εποχή κατά την οποία διαδραματίζεται αρχικά το μυθιστόρημα. Στο τέλος του βιβλίου υπάρχει γλωσσάρι που επεξηγεί τις ιδιωματικές λέξεις και εκφράσεις που χρησιμοποιήθηκαν, σημείωμα του Γεωργίου Μουτσιάνα, Προέδρου της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Συλλόγων Σαρακατσαναίων και ενδεικτική βιβλιογραφία. Ένα υπέροχο ταξίδι σε μια κοινωνία για την οποία ξέρουμε ελάχιστα και οφείλουμε να μάθουμε περισσότερα.