Βιβλίο Η χαμένη ψηφίδα της Αγίας Σοφίας 
Συγγραφέας Ελένη Σβορώνου
Εικονογράφος Φίλιππος Φωτιάδης
Κατηγορία Παιδικό μυθιστόρημα
Εκδότης Καλέντης 
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Βρισκόμαστε στα 1931, τρία χρόνια πριν γίνει μουσείο το τέμενος της Αγίας Σοφίας και παρακολουθούμε τη συζήτηση μεταξύ του Μουσταφά Κεμάλ και του Τόμας Γουάιτμορ μαζί με δύο παιδιά που κρύφτηκαν στο κτήριο κι έχουν τον δικό τους ρόλο στην ιστορία. Μέσα από την αφήγηση σημαντικών ιστορικών στιγμών η Αγία Σοφία αναβιώνει μπροστά μας ως ορθόδοξος καθεδρικός ναός, ρωμαιοκαθολικός ναός, μουσουλμανικό τέμενος, μουσείο, Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς και ζούμε τη λαμπρότητα και το μεγαλείο της ιστορίας της. Ο Βυζαντινός Ναός της Ύπατης Σοφίας του Ένσαρκου Λόγου του Θεού οικοδομήθηκε επί Ιουστινιανού (6^ος αι. μ. Χ.) από τους αρχιτέκτονες Ανθέμιο και Ισίδωρο μέσα σε μόλις έξι χρόνια και σε αυτό το βιβλίο καταγράφονται πολλές χρήσιμες εγκυκλοπαιδικές πληροφορίες για την πορεία του στον χρόνο. Μαθαίνουμε επίσης για το παρελθόν, την καριέρα και τη νοοτροπία των δύο αντρών, του πολιτικού από τη μια και του αρχαιολόγου από την άλλη. Ο Τόμας Γουάιτμορ (1871-1950) ήταν μελετητής, βυζαντινολόγος και αρχαιολόγος και κατάφερε να μπει το 1931 στην Αγία Σοφία για να ξεκινήσει την αποκάλυψη και τη συντήρηση των ψηφιδωτών του ναού ως διευθυντής του Αμερικανικού Βυζαντινού Ινστιτούτου κι έτσι ήρθαν στο φως τα περισσότερα από αυτά αφού ήταν καλυμμένα με γύψο. Λίγα χρόνια μετά η Αγία Σοφία άνοιξε ως μουσείο.

Η Ελένη Σβορώνου έγραψε ένα συναρπαστικό χρονικό αυτής της σημαντικής ενέργειας και πρωτοβουλίας και το ζωντάνεψε με μυθιστορηματικό τρόπο, γράφοντας ολοζώντανες σκηνές, ενδιαφέροντες διαλόγους και εντάσσοντας δύο παιδιά στο κείμενο για να χαλαρώσει τη σοβαρότητα του θέματος. Δημιουργεί ένα ενδιαφέρον δίπολο, με τον ιδρυτή της ενωμένης πια Τουρκίας από τη μια, που ενδιαφέρεται να προβάλλει την πολιτιστική αξία της πατρίδας του σε όλο τον κόσμο αλλά όχι εις βάρος των θρησκευτικών του πεποιθήσεων ή της επί τόσους αιώνες τουρκικής ιστορίας και με έναν ανθρωπιστή αρχαιολόγο από την άλλη, του οποίου η ατζέντα δεν είναι και τόσο φανερή αρχικά. Έχουμε έναν άνθρωπο που έζησε ως εθελοντής τη σκληρή πλευρά του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου και τώρα έχει στρέψει τις δυνάμεις του στην ειρήνη και σε όσες δράσεις είναι απαραίτητες για να τη διατηρήσουν. Ο Κεμάλ απαριθμεί τις μεταρρυθμίσεις που μετέτρεψαν την Τουρκία σε κοσμικό κράτος, έτοιμο να μπει στον παγκόσμιο χάρτη όσο ο Γουάιτμορ του υποδεικνύει τις ψηφίδες, τι αναπαριστούν και πόσο ταιριαστές με την ατμόσφαιρα του μέρους είναι! Θα καταφέρει λοιπόν να πείσει τον ηγέτη να δεχτεί να βγουν τα ψηφιδωτά στο φως;

Η συζήτηση διεξάγεται σε όλους τους κύριους και βοηθητικούς χώρους της Αγίας Σοφίας, οι οποίοι καταγράφονται με συναρπαστικές λεπτομέρειες από αρχιτεκτονικής, πολιτιστικής και συμβολικής άποψης. Για παράδειγμα, είναι απαραίτητοι δύο πρόναοι ώστε οι πιστοί «να προσαρμοστούν από τον έξω κόσμο της καθημερινής ζωής τους στον ουράνιο κόσμο του Θεού…Μάτια, καρδιά και νους χρειάζεται να έχουν νηστέψει από τα ευτελή και τα καθημερινά» (σελ. 30). Οι ψηφίδες παίρνουν τη θέση τους πρώτα στον νου του Γουάιτμορ και μετά στην αυθεντική τους θέση στους τοίχους της Αγίας Σοφίας και διαβάζουμε για το κάθε τι που απεικονίζουν! Πόσα γεγονότα ξεπηδούν μέσα από τις σελίδες του μικρού αυτού βιβλίου και πόσες πληροφορίες περνάνε με τον καλύτερο τρόπο στον αναγνώστη! Η Ελένη Δικαίου για άλλη μια φορά κατάφερε να μας κάνει με την υποδειγματική της πένας κοινωνούς ενός από τα σημαντικότερα σύμβολα του παγκόσμιου πολιτισμού. Η εικονογράφηση του Φίλιππου Φωτιάδη, που έχει ήδη δώσει εξαίρετα δείγματα τέχνης στα προηγούμενα βιβλία της σειράς, αποτυπώνει με το δικό του στυλ τον Κεμάλ και τον Γουάιτμορ και προσπαθεί να αποδώσει τη μεγαλοπρέπεια της Αγίας Σοφίας και των επιμέρους σημείων της.

Η σειρά «Μικρές Ιστορίες για Μεγάλα Γεγονότα» «είναι στραμμένη στους νεαρούς αναγνώστες και φιλοξενεί κείμενα με λογοτεχνική αφήγηση». Η κεντρική ιδέα κάθε βιβλίου είναι ένα πραγματικό γεγονός και η εξιστόρησή του οδηγεί στη μεγαλύτερη εικόνα της εποχής, των ιστορικών προσώπων και των πράξεών τους. Στο έβδομο βιβλίο της σειράς μαθαίνουμε για την ιστορική πορεία της Αγίας Σοφίας και για το πώς ξεκίνησαν οι εργασίες μετατροπής της Αγίας Σοφίας σε μουσείο και πώς βγήκαν στο φως τα περίφημα ψηφιδωτά της.

Βιβλίο Χαράζει στην Καλλίπολη
Τίτλος πρωτοτύπου Uzun Beyaz Bulut-Gelibolu
Συγγραφέας Buket Uzuner
Μεταφραστής Αθανάσιος Ζαράγκαλης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Βίκυ φτάνει στην Καλλίπολη με σκοπό να βρει τον προπάπππο της, Άλιστερ Τζον Ταίηλορ. Στο χωριό Έτζεγιαγλασί η μορφή του Γκαζή Αλητζάν αγγίζει τα όρια του μύθου: πολέμησε στην Καλλίπολη, επέζησε, επέστρεψε στο χωριό του, παντρεύτηκε και ακόμη και μετά από χρόνια μετά τον θάνατό του το χωριό τον μνημονεύει. Τελευταίος επιζών από την οικογένειά του στο χωριό η αδερφή του, θεια-Λευκή, υπερ-αιωνόβια πλέον, η οποία και κρατά στα χέρια της τη λύση για την εξαφάνιση του Άλιστερ Τζον Ταίηλορ.

Πράγματι σε ένα γύρισμα της τύχης, πάνω στην πιο κρίσιμη στιγμή της απόβασης των Αυστραλών και των Νεοζηλανδών στην Καλλίπολη το 1915 (προσπερνάω το γεγονός που αναφέρει η συγγραφέας ότι το τάγμα των Νεοζηλανδών τυλίχτηκε σε σύννεφο και εξαφανίστηκε -μέχρι και σήμερα θεωρούνται χαμένοι-, κάποιες πρώτες πληροφορίες για τη μάχη αυτή τις βρήκα εδώ αλλά για την εξαφάνισή τους, αν και υπάρχει σαν μύθος (;) ερμηνεία του δεν βρήκα πουθενά)), ο Νεοζηλανδός Ταίηλορ χάνει το δρόμο του μες στη μάχη και πέφτει πάνω στον ετοιμοθάνατο Αλή Οσμάν μπέη. Νέοι άνθρωποι και οι δύο, με οράματα και σχέδια για το μέλλον, πικραμένοι από το άδικο του πολέμου και την απομάκρυνσή τους από τις οικογένειές τους, ανταλλάσσουν κάποιες απόψεις! Όπως γράφει και ο ίδιος στην τελευταία του επιστολή προς το σπίτι του: «Δε θα πεθάνω σε αυτόν τον πόλεμο! Αρνούμαι να πεθάνω. Αυτός ο πόλεμος δεν είναι δικός μου! Όμως, από την άλλη, δεν έχω και καμιά επιθυμία να ζήσω…Δε θέλω ούτε να πεθάνω ούτε και να ζήσω» (σελ. 181). Έτσι λοιπόν του δίνεται η μοναδική ευκαιρία να αλλάξει οριστικά και ριζικά τη ζωή του.

Η Βίκυ και η θεια-Λευκή συζητούν για το πόσο άλλαξε η Τουρκία στους αιώνες, για τις διαφορές που επιβλήθηκαν από τον δαιμόνιο και ικανότατο Κεμάλ Ατατούρκ για τη βελτίωση της Τουρκίας ως χώρας και ως έθνους. Παρατηρήσεις ανθρωπιστικές, κοινωνικές, πολιτισμικές, χωρίς να καταντούν δοκίμιο ή να κουράζουν με μακρυγορίες και τάχα μου διδάγματα. Το βιβλίο κλείνει με την περιγραφή της επετείου που γίνεται ακόμη και σήμερα στο συγκεκριμένο σημείο προς τιμήν όσων Νεοζηλανδών και Αυστραλών στρατιωτών χάθηκαν σε εκείνη τη μάχη.

Τέλος έχω κάποιες ελάχιστες αντιρρήσεις ως προς τη μετάφραση. Για παράδειγμα, στην περίπτωση ενός απογόνου του Αλητζάν αποδόθηκε το όνομά του ως Συννεφούλης! Θα μπορούσε κάλλιστα να μείνει αμετάφραστο με την τουρκική ονομασία και να μεταφραστεί μια φορά σε υποσημείωση. Χάνει σε αξία. Κάποιες εκφράσεις του στυλ «μωρέ», «άντε» κλπ. δεν ξέρω πώς αλλιώς θα τις μετέφραζα είναι η αλήθεια, άλλωστε η τουρκική είναι ποιητική γλώσσα και δύσκολα μεταφράζεται σωστά σε όλες τις διαστάσεις της.

Η συγγραφέας γράφει σωστά, ορθά, χωρίς υποκρισίες και χαϊδέματα. Εκφράζει τις απόψεις της, στηλιτεύει όπου χρειάζεται, υποστηρίζει και επαινεί. Το βιβλίο το προτείνω για όσους θέλουν να διαβάσουν κάτι διαφορετικό από τα γνωστά μυθιστορήματα και θέλουν να σκεφτούν λίγο παραπάνω στην τόσο κοντινή μας και όμως άγνωστη στις πραγματικές της διαστάσεις χώρα, την Τουρκία.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Νά τος λοιπόν και πάλι ο Ατατούρκ, όπως και στους ανδριάντες, στις προτομές και στις φωτογραφίες που αντικρίζει παντού ο ξένος από την πρώτη κιόλας ημέρα της άφιξής του στην Τουρκία. Κι αν ακόμη οι δυτικοί διδάσκονται στα σχολεία τους πως επρόκειτο μάλλον για δικτάτορα που είχε επιβληθεί διά της βίας, με το να τον αντικρίζουν παντού, από τις στάσεις των ταξί μέχρι τα τουριστικά γραφεία, τα κουρεία, ακόμη και τα ίντερνετ καφέ- καταλήγουν στο συμπέρασμα πως στη χώρα αυτή αποτελεί θρύλο. Η αφοσίωση μιας ολόκληρης χώρας στο πρόσωπό του είναι κάτι το ολότελα ξένο σε έναν δυτικό κι όταν προσπαθεί να βρει ισοδύναμο στη δική του χώρα καταλήγει, στην καλυτέρα των περιπτώσεων, σ’ έναν καλλιτέχνη της μουσικής ή σ’ έναν αστέρα του κινηματογράφου- πολύ ρηχή κουλτούρα που ενώ στην εφηβεία συμβάλλει στο να έχει κάποιος πρότυπο, αργότερα, στην ενηλικίωση, τον αφήνει έκθετο, χωρίς πρότυπο πια. Με αυτές τις βάσεις, λοιπόν, δεν είναι ν’ απορεί κανείς που οι δυτικοί δεν μπορούν ούτε στο ελάχιστο να συναισθανθούν τον ενθουσιασμό των Τούρκων για ένα νεκρό, για τις αξίες που αντιπροσωπεύει τελικά ένας νεκρός. Κρίμα, γιατί το συναίσθημα αυτό έχει ιδιαίτερη αξία και δεν μπορούν να το αναπληρώσουν ούτε οι θεραπείες, ούτε η γιόγκα, ούτε τα ροζ χαπάκια…» (σελ. 23-24).

«Οι Τούρκοι φροντίζουν την αξιοπρέπειά τους. Αυτό που τους κάνει ισχυρούς είναι ότι ποτέ δεν είχαν αποικίες. Το μεγαλύτερο κεφάλαιο των Τούρκων είναι το πείσμα, η προσπάθεια και η φιλοδοξία. Οι Τούρκοι δεν αντέχουν να είναι άνθρωποι δεύτερης κατηγορίας. Το νικηφόρο πνεύμα του Απελευθερωτικού Αγώνα προέκυψε από την παθιασμένη καρδιά αυτού του έθνους. Αυτή η φλόγα δε θα τους αφήσει ποτέ να ησυχάσουν» (σελ. 270).

«Και είμαστε ασύγκριτοι και σ’ ένα άλλο πράγμα: να μετατρέπουμε τους μικρούς θυμούς μας σε μεγάλα μίση και τις μικρές ελπίδες μας σε τεράστια οράματα. Στην ουσία όλοι οι πολιτισμοί που βρέχονται από αυτήν την καταπληκτική θάλασσα που λέγεται Μεσόγειος είναι λίγο πολύ έτσι αλλά μου φαίνεται πως εμείς οι Τούρκοι είμαστε οι πιο θερμόαιμοι. Βεβαίως στο δικό μας πολιτισμό το να είναι κανείς θερμόαιμος δε θεωρείται μειονέκτημα αλλά πλεονέκτημα. Η ψυχή μας παραμένει αιωνίως παιδική, παθιάζεται με το παραμικρό και αρνείται να μεγαλώσει. Τι να κάνουμε, έτσι είμαστε…λίγο Βαλκάνιοι, λίγο Καυκάσιοι, αλλά κυρίως Μεσόγειοι» (σελ. 305-306).

«Νισάφι πια με αυτό το μασκαριλίκι! Ένας τρελός έριξε μια πέτρα στο πηγάδι και χίλιοι γνωστικοί προσπαθείτε να τη βγάλετε!» (σελ. 330).

«Ίσως αυτή η μελαγχολία για την οποία μιλάς να μοιάζει κάπως με τη δική μας κρίση ταυτότητας…Έχουμε το σώμα μας στα ανατολικά της Μεσογείου, το ένα μάγουλο στην Ευρώπη, το άλλο στην Ασία, τα μπράτσα μας στον Καύκασο και τα Βαλκάνια και τα πόδια μας στη Μέση Ανατολή» (σελ. 337).

Βιβλίο Ο Ύπατος της Σμύρνης
Συγγραφέας Σωτηρία Μαραγκοζάκη
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Δοκίμιο
Εκδότης Κέδρος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το βιβλίο λοιπόν αφορά τη Μικρασιατική Εκστρατεία και τη Μικρασιατική Καταστροφή. Η συγγραφέας έχει επιλέξει έξυπνα τα πρόσωπα που θα αφηγηθούν την ιστορία με τα δικά τους μάτια και τη δική τους αντίληψη και θα χρωματίσει ο καθένας τους με τον δικό του χρωστήρα το πιο αμφισβητούμενο και αμφιλεγόμενο πρόσωπο της Ιστορίας, τον Ύπατο Αρμοστή Σμύρνης Αριστείδη Στεργιάδη. Την ιστορία μάς αφηγούνται εναλλάξ: μια νεαρή κοπέλα, μαθήτρια Παρθεναγωγείου (η μητέρα της σφαγμένη στο Αϊβαλί και ο πατέρας της ηρωικώς πεσών στο μέτωπο της Μικρασίας), ένας ιερέας χρόνια αργότερα σε κατανυκτική προσευχή (γραμματικός του Χρυσοστόμου Σμύρνης), ένας Θεσσαλονικιός κομμουνιστής, στρατιώτης τότε στο Μέτωπο, το 1936 σε σύντροφό του εργάτη, η Έλδα (από το Ελπίδα) Λαμπίση, γυναίκα που αγνόησε την ήσυχη και άνετη ζωή στη Σμύρνη κι έκανε τα πάντα για να διαπιστευτεί ανταποκρίτρια εφημερίδας στο Μέτωπο ώστε να ζήσει από κοντά τον ηρωισμό των στρατιωτών μας, ένας συνεργάτης του Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή που γράφει επιστολή το 1950 με αφορμή το θάνατο του μεγάλου επιστήμονα, ο Τουρκοκρητικός σωματοφύλακας του Στεργιάδη, ο δημοσιογράφος Γουόρντ Πράις και ο γραμματέας Β΄ της Ύπατης Αρμοστείας και δεξί χέρι του Στεργιάδη.

Θα σταθώ ξέχωρα στις ιστορίες της Μαρίκας και της Αννέζας με τη φίλη της Κατίνα, τις πιο ξεκάθαρα κατ’ εμέ λογοτεχνικές ιστορίες. Η Μαρίκα είναι μαθήτρια του Παρθεναγωγείου, έχει κατάκοιτο παππού και ζει τις τελευταίες μέρες της Σμύρνης, ψάχνοντας διέξοδο στα ερωτήματά της με τη βοήθεια του Τούρκου φίλου της, Αλή. Τα παιδιά είναι αχώριστα και δεν μπορούν να καταλάβουν γιατί υπάρχουν μίση ανάμεσα στους δυο λαούς που ζούσαν πάντα τόσο ειρηνικά. Η Μαρίκα είναι παρούσα όταν ο Στεργιάδης αποβιβάζεται στο “Σιδηρός Δουξ” και εγκαταλείπει τη Σμύρνη μια μέρα πριν μπουν οι Τούρκοι στην πόλη. Από την άλλη, η Αννέζα και ο Θοδωρής το έσκασαν από τα Κύθηρα και κατέφυγαν στη Σμύρνη για να ζήσουν τον παράνομο έρωτά τους (ο Θοδωρής ήταν άντρας της αδερφής της). Η καλύτερη φίλη της Αννέζας, η Μαρίκα, είναι η μεγαλύτερη κουτσομπόλα του χωριού και μέσα από τα δικά της λόγια μαθαίνουμε τον αντίκτυπο των επίσημων γεγονότων στη φτωχολογιά, στον κόσμο που δεν ήξερε τίποτα από τις διαβουλεύσεις και τις επίσημες εντολές των ανωτέρων. Η ζωή της Αννέζας και του μόρτη Θοδωρή είναι απλή, δύσκολη, φτωχή αλλά ρομαντική. Στην ιστορία τους ζούμε τα Μορτάκια, τους τεκέδες, τους αμανέδες, τον ναργιλέ, τη ζωή του υποκόσμου της Σμύρνης και των γυναικών που πουλούσαν έρωτα φτιασιδωμένες και περιποιημένες στην εντέλεια. Ώσπου ήρθε η καταστροφή και τα όνειρα του ζευγαριού γκρεμίστηκαν με τον σκληρότερο τρόπο. Κρίμα που αυτές οι δυο περιπτώσεις δεν αναπτύχθηκαν περισσότερο, θα ξεκούραζαν την ανάγνωση αρκετά.

Ο σωματοφύλακας του Στεργιάδη, Τουρκοκρητικός όπως έγραψα, βρίσκει στη Σμύρνη στενό του φίλο και συζητούν για το μέλλον της πόλης, τώρα με την επιβλητική παρουσία των Ελλήνων. Ο καφετζής Μουσταφά Καργκιουλάκης, διωγμένος από την Κρήτη μετά την Κρητική Επανάσταση, μεμψιμοιρεί για το μέλλον της ζωής του. Έφυγε από την Κρήτη όπου ζούσε μια χαρά με τους Έλληνες για να έρθει στη Σμύρνη. Μετά από καιρό ήρθε η ελληνική δύναμη για να τον αναγκάσει να σκύψει το κεφάλι στον Έλληνα ή να απομακρυνθεί από τον τόπο του. Άνθρωπος χωρίς ταυτότητα και γλώσσα, διχασμένος, δεν ξέρει ποιον να υποστηρίξει και αν πρέπει να δώσει ή όχι δίκιο στις σποραδικές αρχικά σφαγές και λεηλασίες των Τσετών. Με τον φίλο του, Αμέτ Αμετάκη, συζητούν και θυμούνται όμορφες στιγμές από την Κρήτη, με τον Ερωτόκριτο να εμπνέει κάθε τους σκέψη. Ο Μουσταφά στο τέλος αποκαλύπτει στον Αμέτ το σχέδιο για απόπειρα δολοφονίας του Στεργιάδη και για την αρχή του τέλους. Μια μέρα πριν την καταστροφή της Σμύρνης, ο Αμέτ αποχαιρετά τον Στεργιάδη που επιβιβάζεται στο καράβι φεύγοντας από τη Σμύρνη.

Ο δημοσιογράφος Γουόρντ Πράις φτάνει στην ξελογιάστρα Σμύρνη και χάνεται στους ρυθμούς της, στα σοκάκια της, στις γεύσεις της, στις εικόνες της. Μέσα από τα άρθρα του και τις ανταποκρίσεις του φωτίζεται η στάση των Μεγάλων Δυνάμεων και τα πολιτικά παρασκήνια της εποχής.

Στη μακροσκελή επιστολή που έγραψε ο συνεργάτης του μεγάλου μαθηματικού το 1950, επ’ αφορμή του θανάτου του Καραθεοδωρή, μαθαίνουμε για την ίδρυση του Πανεπιστημίου Σμύρνης, τον εμπλουτισμό των αιθουσών και της πολύτιμης βιβλιοθήκης, για την προσωπική επιστασία του Καραθεοδωρή στις ετοιμασίες, για την πρόσληψη σημαντικού προσωπικού και για το πώς όλα αυτά τα πρόλαβε το τουρκικό μαχαίρι. Στο κτήριο τώρα στεγάζεται το λύκειο θηλέων Anadolu Lisesi. Στον κινητό πίνακα που βρίσκεται τοποθετημένος στην είσοδο αναγράφονται οι σταθμοί της ιστορίας του. Η ιστορία του σταματά το 1917, επί Ραχμή μπέη, και ξαναρχίζει το 1923. Η περίοδος του Ιωνικού Πανεπιστημίου, του Φωτός εξ Ανατολών, απουσιάζει παντελώς.

Η Έλδα Λαμπίση γράφει σε μορφή ημερολογίου τις παρατηρήσεις της για το μέλλον της γυναικείας συμμετοχής στα κοινά: κάποια στιγμή η γυναίκα θα βγει από το σπίτι και θα επιτελέσει σημαντικό δημόσιο ρόλο. Διαβάζουμε για τα επιτεύγματα της γυναικείας χειραφέτησης, για την ανάγκη της να βγει από την κλειστή κοινωνία όπου ζει και να αγωνιστεί με την πένα της υπέρ των συμπατριωτών της Ελλήνων που πέφτουν στα πεδία των μαχών. Όνειρό της να συλλέξει ένα λεύκωμα με τα ονόματα και τα βιογραφικά στοιχεία όλων των Ελλήνων στρατιωτών από τους Βαλκανικούς κι εντεύθεν. Μαθαίνουμε πώς κατάφερε να πάει κρυφά στην Αθήνα και να γίνει και επίσημα ανταποκρίτρια στο μέτωπο αθηναϊκών και αγγλικών εφημερίδων. Και δυστυχώς μέσα από τις ανταποκρίσεις της και το ημερολόγιό της βλέπουμε σιγά σιγά πώς μετατράπηκαν τα όνειρα και οι ελπίδες σε εφιάλτη και αίμα. Η Έλδα ήταν στο τάγμα του Νικολάου Πλαστήρα που κατάφερε να σωθεί από την τουρκική λαίλαπα.

Η εξομολόγηση του ιερέα προς τον Θεό και κριτή του μας δίνει τις πτυχές της προσωπικότητας του Χρυσοστόμου Σμύρνης και τις σχέσεις που είχε με τον Αριστείδη Στεργιάδη. Διαβάζουμε για τον χαρακτήρα του, τη νοοτροπία του, τα πιστεύω του και τον μαρτυρικό του θάνατο.

Ο κομμουνιστής Βασίλης Παταγωνίδης αφηγείται σε σύντροφό του τα όσα έζησε κατά τη διάρκεια της μικρασιατικής εκστρατείας, τα δεινά που πέρασε ο ελληνικός στρατός, για τις αλλαγές που έγιναν μετά τις εκλογές του 1920, στις οποίες ο άλλοτε εθνάρχης απέτυχε παταγωδώς και αυτοεξορίστηκε στη Γαλλία. Όλα αυτά τα αφηγείται βασισμένος στη δύναμη του κομμουνισμού (άλλωστε ο Ριζοσπάστης ήδη από το 1920 είχε υποστηρίξει ότι όλα αυτά ήταν ένα θανάσιμο λάθος), στην ιστορική σημασία της Οκτωβριανής Επανάστασης και επηρμένος από τα συνδικαλιστικά γεγονότα στη Θεσσαλονίκη του 1935, σε μια στιγμή που ανέβαινε ανεξέλεγκτα ο φασισμός και ο ναζισμός στην Ευρώπη, “ένα φάντασμα αρχίζει να εξαπλώνεται πάνω από την Ευρώπη”. Έλλη Αλεξίου και Νίκος Ζαχαριάδης και Βασίλειος Ζαχάρωφ είναι λίγα από τα ονόματα που αναφέρει ο αφηγητής και τα τοποθετεί ιστορικά στο παζλ.

Τέλος ο γραμματέας Β΄ του Αριστείδη Στεργιάδη ζει τα γεγονότα ακριβώς μέσα στο μάτι του κυκλώνα. Διαβάζει τα τηλεγραφήματα, υποδέχεται σημαντικές προσωπικότητες, ζει τον Αρμοστή από πολύ κοντά και παραδέχεται την πολυσχιδή του προσωπικότητα. Διαγγέλματα, άρθρα εφημερίδων, πολύτιμο υλικό περνά από τα χέρια του ως την τραγική ημέρα του αφανισμού.

Σε γενικές γραμμές ένα πυκνογραμμένο βιβλίο, στο οποίο η προσωπικότητα του Αρμοστή φωτίζεται πανταχόθεν: από τον σωματοφύλακά του, από τον υπασπιστή του, από τους στρατιώτες στο μέτωπο, από τους ξένους δημοσιογράφους, από τον κλήρο, ακόμη κι από τον απλό λαό που πιστεύει στα κουσέλια (=κουτσομπολιά). Λεξιλόγιο της εποχής και της εκάστοτε τάξης, ιδιωματισμοί, εξελίξεις και γεγονότα μέσα από τις πηγές. Πουθενά η συγγραφέας δεν παίρνει θέση, πουθενά δεν προασπίζεται ή καταδικάζει τον Στεργιάδη. Και σαν επιστέγασμα αυτών των αμφιλεγόμενων πλευρών, παραθέτει την απολογία του Αριστείδη Στεργιάδη στο διαρκές δικαστήριο της κοινής γνώμης. Τα συμπεράσματα είναι στα χέρια του αναγνώστη.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

“Και τους μεν και τους δε τους έζησα, σύντροφε, σα στρατιώτης στο Μέτωπο της Μικρασίας και ξέρω. Είναι πάρε τον ένα και χτύπα τον άλλο. Μια ο ντουβάρ-πασάς, ο βασιλιάς Κωνσταντίνος, μια ο Βενιζέλος” (σελ. 104).

“…ήρθε στην Αθήνα ένας κομισάριος απ’ τη Μόσχα….Βρέθηκε με στελέχη μας και τους εξήγησε πως εκεί, στη Σοβιετική Ρωσία, ήτανε πρόθυμοι να βοηθήσουν να βγει η Ελλάδα απ’ το αδιέξοδο. Κι ας είχε συμμετάσχει η χώρα μας σ’ εκείνη την επαίσχυντη εκστρατεία στην Ουκρανία…Κι όμως οι σύντροφοι Σοβιετικοί προτείνανε μια διέξοδο. Πρώτα θα σταματούσαν να στηρίζουνε τον Κεμάλ κι έπειτα θα πιέζαν να πάει στρατός διεθνής από Ελβετούς, Νορβηγούς, Σουηδούς, από λαούς δηλαδή δίχως ανάμειξη στο Μεγάλο πόλεμο, για να φυλάξει στη Μικρασία τη ζώνη όπου κατοικούσαν χριστιανοί, προκειμένου να γίνει αυτόνομη… Το μοναδικό αντάλλαγμα γι\’ αυτά που προτείνανε ήταν να αναγνωρίσει η Ελλάδα τη Σοβιετική Ένωση. Ξέρεις τι έγινε; Δε νοιάστηκε κανείς από την κυβέρνηση κι ο κομισάριος έφυγε άπραγος” (σελ. 110-111).

Βιβλίο Της νεκρής πριγκίπισσας
Τίτλος πρωτοτύπου Regards from the dead princess
Συγγραφέας Kenizé Murad
Μεταφραστής Ευδοκία Παπαγκίκα
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα 
Εκδότης Ωκεανίδα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Σε γενικές γραμμές μια ρομαντική ιστορία γεμάτη από τοπία, εικόνες, ήθη και έθιμα και νοοτροπίες. Με πολλές λεπτομέρειες για κάθε πόλη και χώρα που ζει η Σέλμα, για την κατάσταση που υπάρχει εκεί τότε, για τις αλλαγές που γίνονται, για την ιστορία που γράφεται, κάτι που δεν κουράζει, αντίθετα δίνεται ένα στέρεο υπόβαθρο στο οποίο εκτυλίσσεται η ιστορία του βιβλίου. Αντικειμενικά όμως, παρ’ όλες τις αρετές της γραφής, η ίδια η πρωταγωνίστρια για μένα δεν έχει κάτι ουσιώδες ως άνθρωπος, ως χαρακτήρας. Έχουμε να κάνουμε με έναν κενό άνθρωπο, που ό,τι νιώθει και κάνει είναι προστατευμένο από χρυσό κουκούλι. Δεν κάνει ρηξικέλευθες κινήσεις κόντρα στο κατεστημένο της ελίτ και της ετικέτας, δεν κάνει μεγάλες επαναστάσεις κι ό,τι τυχόν κάνει είναι περισσότερο αποτέλεσμα της ανάγκης της να γνωρίσει τις δυνάμεις της, της προσπάθειάς της ν’ ανήκει κάπου, παρά της επιθυμίας της να αλλάξει τον κόσμο. Δεξιώσεις, φορέματα, εσπερίδες, αστραφτεροί υποψήφιοι γαμπροί που δεν έχουν δουλέψει ποτέ τους πραγματικά, θα έλεγα ότι διάβασα ένα χαζό άρλεκιν. Όμως φτάνουμε στο Παρίσι και στην Κατοχή του από τους Γερμανούς κι εκεί επιτέλους η Σέλμα αρχίζει να βλέπει τη ζωή στις πραγματικές της διαστάσεις, ζει την εξαθλίωση, την πείνα, την ταπείνωση. Προς Θεού, δεν χαίρομαι με όσα τράβηξε, ούτε πρέπει κάποιος να περνάει του λιναριού τα πάθη για να πεις ότι έζησε, απλά η Σέλμα κατάλαβε ότι στην πραγματική ζωή σφυρηλατείσαι έξω από παλάτια και σαλόνια. Ναι, εκεί ολοκληρώθηκε, εκεί σχηματίστηκε πραγματικά, όταν συναναστράφηκε με τους ανθρώπους, όταν κινδύνεψε να την καταδώσουν λόγω της αγγλικής της υπηκοότητας (σύζυγος Ινδού υπό βρετανική κυριαρχία γαρ). Ενώ το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου είναι λες και διαβάζεις τα άπαντα του Χρήστου Ζαμπούνη ή έστω ένα τεύχος του Life and Style, στο τέλος ερχόμαστε στην πραγματικότητα και η πρωταγωνίστρια γίνεται πιο υπαρκτή, πιο ολοκληρωμένη. Είναι τόσες οι αλλαγές στη ζωή της, τέτοιες οι εξελίξεις και οι ανατροπές στα αισθήματα και στη νοοτροπία της που επιτέλους έχουμε ουσιαστική πλοκή. Αν σας αρέσουν τα γλυκανάλατα ρομάντσα αυτό το βιβλίο είναι κάτι περισσότερο, αν σας αρέσουν τα ιστορικά μυθιστορήματα, αυτό το βιβλίο είναι κάτι λιγότερο. Παραδέχομαι ότι το διάβαζα ξέροντας ότι υπάρχει και συνέχεια, το “Ο κήπος του Μπανταλπούρ“, και φυσικά δεν είχα καμία όρεξη να το διαβάσω, τελειώνοντας όμως το παρόν βιβλίο κάτι με τρώει και θέλω να δω τι έγινε με την κόρη της Σέλμα και πώς μεγάλωσε (η κόρη της Σέλμα είναι η συγγραφέας και των δύο βιβλίων).

ΠΕΡΊΛΗΨΗ ΜΕ SPOILERS

Η Σέλμα, εγγονή του Σουλτάνου της Τουρκίας Μουράτ Ε΄, ζει μέσα στα πλούτη και τη χλιδή, ώσπου ο Κεμάλ Ατατούρκ, όταν πια αποκτά πλήρη εξουσία στην Τουρκία, καταλύει το σουλτανάτο κι όλοι οι πρίγκιπες, απόγονοι κι επίγονοι, ξενιτεύονται από δω κι από κει, έκπτωτοι και χωρίς σκοπό (όχι ότι είχαν πριν κάτι να κάνουν). Η ζωή της Σέλμα (1911-1941) εξελίσσεται παράλληλα με τον κοινωνικό και πολιτικό αναβρασμό που συνοδεύει τις χώρες της Μέσης Ανατολής την περίοδο του Μεσοπολέμου: η Τουρκία και ειδικότερα η Πόλη εξευρωπαϊζεται (άσχετο εδώ έχω μια έντονη αντίρρηση, η Κωνσταντινούπολη αναφέρεται συνέχεια ως Ισταμπούλ, κακώς κάκιστα, όταν μεταφράζεις κάτι, το μεταφράζεις όλο κι όχι ό,τι επιλέγεις εσύ που το μεταφράζεις). η Βηρυτός όπου καταφεύγει η οικογένεια της Σέλμα ετοιμάζεται να διώξει τους Γάλλους από τη χώρα, η Ινδία βράζει από τις διενέξεις μουσουλμάνων και βουδιστών. Στη Βηρυτό η Σέλμα περνά ευχάριστα τις ώρες της και προσπαθεί να ενταχτεί στην τοπική ελίτ. Έχοντας ζήσει διάφορες απογοητεύσεις δέχεται χωρίς δεύτερη σκέψη να παντρευτεί τον Αμίρ, μαχαραγιά ενός κράτους στη βόρεια Ινδία, σπουδαγμένου στην Αγγλία και γι’ αυτό κάπως πιο προοδευτικού απέναντι σε ζητήματα όπως η θέση της γυναίκας στην ινδική κοινωνία, τρόποι διακυβέρνησης του κράτους του κλπ. Η Σέλμα παθαίνει σοκ από τα πρωτοφανή και πρωτόγνωρα έθιμα της Ινδίας, ειδικά απέναντι στη γυναίκα (μπούρκα, η γυναίκα κρύβεται όταν μπαίνει άντρας στο χώρο, οι γιατροί εξετάζουν τις γυναίκες από το διπλανό δωμάτιο κλπ.) και από τη φτώχεια και την ένδεια των κατοίκων. Η Σέλμα πέφτει με τα μούτρα στη βελτίωση των συνθηκών ζωής και της θέσης της γυναίκας, δημιουργώντας συνεχώς σκάνδαλα και προβλήματα στον άντρα της, ο οποίος μαλακός μαλακός αλλά στο τέλος θυμώνει πάρα πολύ μαζί της και της απαγορεύει να ανακατευτεί ξανά γιατί δεν σκοπεύει να πάει τόσο απότομα κόντρα σε προκαταλήψεις αιώνων (έχει και τις κόντρες μουσουλμάνων και βουδιστών που είπαμε πρωτύτερα στο κεφάλι του). Τελικά η Σέλμα, εν όψει της κορύφωσης της εσωτερικής έντασης και της αυξανόμενης θέλησης των Ινδών για απελευθέρωση από το βρετανικό ζυγό, καταφεύγει στο Παρίσι για να γεννήσει το παιδί της. Εκεί ξεσπά η καταπίεση που ένιωθε για δυο χρόνια στην Ινδία: ξενυχτά, διασκεδάζει, γνωρίζει τα πάντα και τους πάντες, φτάνει ακόμη και να ξεμυαλιστεί με έναν Αμερικάνο, που τη φέρνει αντιμέτωπη με τον πραγματικό της εαυτό, της γκρεμίζει τα θέλω, την ανανεώνει, κάνουν έρωτα, ζουν μικρές καθημερινές απολαύσεις αλλά αναγκάζεται να φύγει για ανθρωπιστική αποστολή στο Μεξικό. Η Σέλμα μένει μόνη πια στο Παρίσι κι ευτυχώς που έχει πάντα κοντά της τον πιστό ευνούχο της μητέρας της και τη βοηθά όπως και όπου μπορεί. Στο Παρίσι ζει την κόλαση της γερμανικής κατοχής και αγγίζει τον πάτο για να εξασφαλίσει λίγο φαγητό στο νεογέννητο μωρό της (ξεπουλά ό,τι έχει και δεν έχει, στέκεται στην ουρά για τρόφιμα κλπ.). Μια κρίση περιτονίτιδας τη σκοτώνει και ο ευνούχος αφήνει το μωρό κλαίγοντας στην πρεσβεία της Ελβετίας κι εξαφανίζεται.

Βιβλίο Η Νιόβη θρηνούσε για τη Μικρά Ασία
Τίτλος πρωτοτύπου Anadolu’ya Ağlıyordu Niobe
Συγγραφέας Pervin Erbil
Μεταφραστής Λιάνα Μυστακίδου
Κατηγορία Δοκίμιο
Εκδότης Τσουκάτου
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ίσως λοιπόν η συγγραφέας επηρεάστηκε από αυτόν τον μύθο και τιτλοφόρησε έτσι το έργο της, το οποίο είναι πυκνογραμμένο, ουσιώδες, αρκετά κατατοπιστικό και σφαιρικό και, παρ’ όλο που είναι Τουρκάλα, δεν διστάζει να κατηγορήσει και τις δύο πλευρές για τα εκάστοτε λάθη κατά την πορεία της Ιστορίας και να δει αντικειμενικά και χωρίς παρωπίδες το πριν και το μετά της Μικρασιατικής Καταστροφής.

Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο μέρη: α) περιπτώσεις εκτοπισμών που εφαρμόστηκαν στην Ανατολή και οι πτυχές του εκτοπισμού των Ελλήνων και β) σύντομη ανασκόπηση της ιστορίας του Βυζαντίου και του οθωμανικού κράτους.

Στο πρώτο μέρος καταγράφονται όλες οι εκτοπίσεις και διωγμοί Ελλήνων, Αρμενίων, Κούρδων, πώς ήταν οι πολιτιστικές και διαπροσωπικές σχέσεις πριν και μετά, τι κέρδισε και τι έχασε η κάθε χώρα μετά τον διωγμό των προσφύγων. Από τα ίδια τα γεγονότα και τις μετρήσεις και τους δείκτες παραγωγικότητος βγαίνει ολοφάνερα ζημιωμένη η Τουρκία, γιατί αποδυναμώθηκε κατά πολύ το εργατικό της προσωπικό και η εξειδίκευση που χρειαζόταν για να προχωρήσουν κάποιοι τομείς της βιομηχανίας και της βιοτεχνίας (όλα παρουσιάζονται αναλυτικά και κατατοπιστικά). Πώς υποδέχτηκε η Ελλάδα τους πρόσφυγες, ποιες οι δυσκολίες προσαρμογής, ποιες οι αντιδράσεις των Τούρκων απέναντι στους Κωνσταντινουπολίτες που “τη γλύτωσαν”, όλα εξετάζονται και υπό ένα ευρύτερο πλαίσιο, ιστορικό και διεθνιστικό. Η Καταστροφή του 1922 έχει τις ρίζες της, όπως τεκμαίρεται, στη συνεργασία της Τουρκίας με τη Γερμανία ήδη από τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο, που αν και ηττημένη δεν έπαψε να την υποστηρίζει κι έτσι, εποφθαλμιώντας τα κέρδη και τα οφέλη της Γερμανίας, η Τουρκία έχτισε ένα γερό σχέδιο εξολόθρευσης κάθε τι μη οθωμανικού και μουσουλμανικού. Πολυεπίπεδη και πολυδιάστατη η αφήγηση, συμπληρώνεται με την παράθεση της Σύμβασης Ανταλλαγής Πληθυσμών (βάσει της οποίας σε κάποια σημεία η συγγραφέας δείχνει τις παραβιάσεις εκ μέρους της Τουρκίας διεθνώς αναγνωρισμένων πρωτοκόλλων).

Στο δεύτερο μέρος ξεκινάμε από την αρχή: ποια είναι η Τουρκία και πότε και πώς γεννήθηκε; Καταγράφονται πλήρως τα ιστορικά στοιχεία που οδήγησαν στην έκρηξη της οθωμανικής αυτοκρατορίας, στον εκπεσμό και στην εν μέρει ανάκαμψη χάρη στον Ατατούρκ. Δεν περιγράφονται στείρα ιστορικά γεγονότα και χρονολογίες αλλά ακόμη και πολιτιστικό υπόβαθρο, κοινωνικά στοιχεία, εξέλιξη και ανάπτυξη του οθωμανισμού που οδήγησε στον τουρκισμό και κατά πόσο συνέβαλε σε όλα αυτά η μουσουλμανική πίστη.

Εξαντλητικό, πλήρες, κατατοπιστικό, με ελάχιστες προσωπικές παρατηρήσεις της συγγραφέως, όσο γίνεται αντικειμενικό, προσωπικά δεν βρήκα κανένα ψεγάδι. Η συγγραφέας παρακινήθηκε να γράψει ένα τέτοιο βιβλίο ορμώμενη από την απάνθρωπη πλευρά του εκτοπισμού ή εκπατρισμού, γιατί, για όποιον λόγο κι αν εφαρμόζεται αυτός (πολιτικό, οικονομικό, στρατιωτικό) δεν παύει να είναι η βίαιη απομάκρυνση του ανθρώπου από τα εδάφη που έζησε, από τους στόχους και τις επιθυμίες του, από τα αγαπημένα του χρώματα κι αρώματα και αποτελεί καταδίκη για να ζήσει σε ξένο τόπο μιαν άγνωστη ζωή και κάποτε υπό άθλιες συνθήκες. Κυριότερο σημείο αποτελεί το αναμφισβήτητο και ακόμη και σήμερα επίκαιρο γεγονός ότι σε τέτοιο έσχατο σημείο φτάνει μια κοινωνία όταν δεν χρησιμοποιεί το μυαλό της και παραδίδεται στις στρεβλές και παραπληνητικές ιδέες της ιδεολογίας της κυρίαρχης τάξης, οπότε ακολουθεί τον δρόμο της αδιαφορίας, του συμφέροντος και της αστοργίας.

“Αυτό που έβλαψε τους μουσουλμάνους της Ελλάδας στη Μικρά Ασία είναι το φαινόμενο της ανθρώπινης αποξένωσης, που παρατηρείται στις περιπτώσεις εκείνες όπου το συμφέρον, η αδιαφορία και η έλλειψη αγάπης έχουν διαβρώσει όλα τα κύτταρα του κοινωνικού ιστού και εκεί όπου το μπλοκ της συνεργαζόμενης κυρίαρχης τάξης μπορεί να ενεργεί ανενόχλητα προκειμένου να εξυπηρετήσει τα συμφέροντά της” (σελ. 131).

Βιβλίο Ένας Πολίτης θυμάται
Συγγραφέας Σίμος Βαφειάδης
Κατηγορία Δοκίμιο
Εκδότης Τσουκάτου
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Αυτοβιογραφία ενός Πολίτη που γεννήθηκε το 1915 στο Μπεσίκτας, μεγάλωσε στο Κουσκουντζούκι και στο Τζιχαγκίρ για να μεταναστεύσουν οικογενειακώς το 1971 στην Αυστραλία. Αναμνήσεις από τους παγκόσμιους πολέμους (δυστυχώς με εκτενέστατες αναφορές για να δείξει τον τρόπο συμπεριφοράς των Τούρκων απέναντι στους Ρωμιούς στρατιώτες), από την καθημερινότητα της Πόλης, περιγραφές τόπων και τοπίων, οδών και ανθρώπων, μαρτυρίες για τα Σεπτεμβριανά και γενικότερα για τη στάση των Τούρκων πριν το 1955 και μετά. Σε γενικές γραμμές νιώθω ότι τα κείμενα αυτά είναι αποσπασματικά και τοποθετήθηκαν άτακτα μέσα στο βιβλίο, χωρίς συνοχή και κάποιο δέσιμο. Θα μου πεις, αναμνήσεις είναι, ναι, συμφωνώ, η τελική επιμέλεια όμως του βιβλίου θα μπορούσε κάπως να συνδέσει τα γεγονότα και να δημιουργήσει ένα ενιαίο σύνολο. Γιατί εκεί που διαβάζω για το Πάσχα στην Πόλη να διαβάσω για την αρχιτεκτονική εκκλησιών που χάθηκαν για να επεκταθεί ένας δρόμος; Ή γιατί να διαβάσω σε δύο διαφορετικά σημεία για τα Σεπτεμβριανά; Στο βιβλίο υπάρχουν και λίγες φωτογραφίες που πλαισιώνουν το κείμενο. Η γραφή δεν είναι κουραστική, διαβάζεται άνετα. Μου έκανε εντύπωση η θετική εικόνα του συγγραφέα για τον Κεμάλ Ατατούρκ, γιατί παρότι τελικά διώχτηκε από την Πόλη του, δεν μίσησε γενικά τους Τούρκους, παρέμεινε αντικειμενικός και ορθός κριτής της πραγματικότητας.

Βιβλίο Η εξόντωση του μισητού λιονταριού
Συγγραφέας Ιάκωβος Ζ. Ακτσόγλου
Κατηγορία Δοκίμιο
Εκδότης Τσουκάτου
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η παρούσα εργασία εστιάζεται στους τρεις πρώτους κύκλους του διωγμού κι επιχειρεί να παρουσιάσει τις αιτίες, τις συνθήκες που δημιουργήθηκαν και οδήγησαν στην απόφαση για την εκκαθάριση, τις μεθόδους που χρησιμοποιήθηκαν ώστε να επιτευχθεί το προσδωκώμενο αποτέλεσμα, τα πρόσωπα που πρωταγωνίστησαν στη διαδικασία αυτήν και να καταδείξει την ταυτοπροσωπία μεταξύ των πρωταγωνιστών, ως Νεότουρκων κατά την πρώτη περίοδο και ως κεμαλικών αργότερα. Δεν έχουμε δηλαδή άλλη μια ιστορία περί των δεινών και των κακουχιών της Ελλάδας αλλά τη διπλωματική επεξήγηση της συμπεριφοράς (;) των Τούρκων απέναντι στον ελληνικό, τον αρμενικό, τον εβραϊκό και τον ποντιακό πληθυσμό.

Ομολογώ ότι κάπου κάπου η γραφή είναι λίγο στριφνή και δυσνόητη συντακτικά (σε κάποια σημεία διάβαζα την ίδια πρόταση ξανά και ξανά) αλλά σε γενικές γραμμές το κείμενο διαβάζεται και αντλούνται σημαντικές πληροφορίες. Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί πηγές και μαρτυρίες, τις οποίες παραθέτει (κάποιες εκτενώς στο Παράρτημα), παρέχει ένα σωρό στοιχεία και ονόματα, αναλύει το σκεπτικό και τη νοοτροπία των πρωταιτίων κάθε φιλοτουρκικής και εθνικιστικής περιόδου της Τουρκίας και μας δείχνει χωρίς εθνικιστικές κορόνες και εξάρσεις, χωρίς μεροληψία ή διδακτισμό (του στυλ “να, κοιτάξτε τι μας κάνανε”) τι συνέβαινε στα παρασκήνια της τουρκικής διπλωματίας.

Δυστυχώς όμως ελλείπει η βιβλιογραφία (το θεωρώ μεγάλη έλλειψη να μην υπάρχει ενιαίος, συγκεντρωτικός πίνακας), παρ’ όλο που παρατίθενται αρκετά αποσπάσματα από βιβλία, κυρίως στις υποσημειώσεις του κειμένου. Επιπλέον στην παράθεση των βιβλιογραφικών παραπομπών δεν υπάρχει εκδότης, δηλαδή έχουμε τη μορφή “Βλ. σχετ. Ροδάς Μιχαήλ, Πώς η Γερμανία κατέστρεψε τον ελληνισμόν της Τουρκίας, Αθήνα 1978, σελ. 52-53” (σελ. 100, υποσημείωση 105) ή το ακόμη χειρότερο (που ευτυχώς εμφανίζεται άπαξ) “Από τις τελευταίες δημοσιεύσεις σχετικές με το θέμα είναι και οι 14 τόμοι του καθηγητή Κωνσταντίνου Φωτιάδη που περιέχουν μεγάλο όγκο αρχειακού υλικού …καθώς και η επιτομή του έργου που εξέδωσε το Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία” (σελ. 120, υποσημείωση 129) [τίτλο δεν έχουμε των έργων αυτών ή πότε κυκλοφόρησαν;]. Τέλος, αν και παραδέχομαι ότι δεν γνωρίζω τι γίνεται σε αυτές τις περιπτώσεις βιβλιογραφικά, παρατίθενται αποσπάσματα κειμένων είτε στα τουρκικά είτε στα αγγλικά χωρίς μετάφρασή τους στα ελληνικά, αν και κάποια ποιήματα στις αρχές κάποιων κεφαλαίων παρατίθενται αυτούσια και σε υποσημείωση η μετάφρασή τους. Αυτά είναι κάποια λαθάκια που ασχημαίνουν την εικόνα μιας κατά τα άλλα διαφωτιστικής μελέτης και μιας εις βάθος έρευνας για μια τόσο κοντινή και τόσο άγνωστη παρασκηνιακή περίοδο της Τουρκίας και της Ελλάδας.