Βιβλίο Τρωική ραψωδία 
Συγγραφέας Μιχάλης Σπέγγος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Επίμετρο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το νέο μυθιστόρημα του Μιχάλη Σπέγγου αφορά την ιστορία του Τρωικού πολέμου που όλοι έχουμε γνωρίσει στα σχολικά μας χρόνια είτε μέσα από το πρωτότυπο κείμενο είτε από μεταφράσεις. Αυτήν τη φορά τα γεγονότα είναι δοσμένα αλλιώς, διαφορετικά, μυθιστορηματικά μεν αλλά απολύτως τεκμηριωμένα και αληθοφανή, μακριά από την αχλύ του μύθου. Μάλιστα, στην εισαγωγή, τα όρια μεταξύ φαντασίας και πραγματικότητας καταργούνται, οι χαρακτήρες υπερβαίνουν το στενό χωροχρονικό πλαίσιο και βρίσκονται στο πλάι μας, αφηγούμενοι τα γεγονότα ως γνώστες φιλοσοφικών, ιστορικών και κοινωνικών αντιλήψεων που θα εμπλουτίσουν την αφήγηση με άλλη ματιά, παραδίδοντας έτσι ένα κείμενο για τον Τρωικό πόλεμο και ταυτόχρονα το κείμενο του ίδιου του Τρωικού πολέμου.

Στην εισαγωγή, ο ίδιος ο Τηλέμαχος ξεκινάει την αφήγηση με μια σύντομη αναδρομή στην κοινωνική διαστρωμάτωση της εποχής του Χαλκού, μιας περιόδου που αφορά το έργο της Ιλιάδας, δίνοντας έμφαση στο ηρωικό ιδεώδες που κυβερνούσε τότε τον ελληνικό χώρο. «Η αξιοπρέπεια ταυτίζεται κυρίως με την ανδρεία, η ομόνοια επιβάλλεται από τον φόβο, τον φόβο τον δημιουργεί η δύναμη, τη δύναμη η φήμη, τη φήμη τα πολεμικά κατορθώματα. Γιατί όλα έτσι ορίζονται από τη μοίρα και τους θεούς» (σελ. 13). Η πόλη-κράτος είναι ο ελέω θεών βασιλιάς, χωρίς τον βασιλιά δεν υπάρχει. Ο βασιλιάς είναι ο αρχηγός του στρατού, διευθύνει εκστρατείες, συνάπτει συμμαχίες, απονέμει δικαιοσύνη κλπ. Συμβουλεύεται βεβαίως τη συνέλευση των γερόντων, ίσως ακολουθήσει κάποιες υποδείξεις, αν δεν το κάνει όμως δε θα του φέρει και κανένας αντίρρηση. Οι Έλληνες βασιλείς της εποχής ήταν όλοι απόγονοι θεών κι έτσι συνδέονταν μεταξύ τους με συγγένεια. Οι θεοί έχουν μοιράσει τον κόσμο στα παιδιά τους με εντολή να κυβερνήσουν, οπότε για να βασιλεύσει κάποιος έχει δικαίωμα κληρονομικό, αν όμως θέλει άλλον κατοικημένο τόπο βασιλεύει μέσω του γάμου και όχι κατακτώντας, γιατί αυτό θα ήταν ενάντιο στη θέληση των θεών! Ο συγγραφέας παραθέτει εξίσου ενδιαφέρουσες στρατιωτικές και στρατολογικές πληροφορίες γύρω από τον τρόπο και τα όπλα των μαχών, τα κίνητρα για έναν πόλεμο και τις συνέπειες σε νικητές και ηττημένους, γιατί προτιμώνταν οι μονομαχίες και πολλά άλλα.

Το καθαυτό μυθιστόρημα ξεδιπλώνεται από τον Έλενο, δίδυμο αδελφό της Κασσάνδρας και γιο του Πριάμου και της Εκάβης. Μαθαίνουμε μέσα από μικρά και συναρπαστικά γεγονότα το παρελθόν της Τροίας, πώς και πότε χτίστηκε, πώς αναπτύχθηκε, πώς καθιερώθηκε ως πρωτεύουσα συμμαχίας και ως ισχυρή στρατιωτική δύναμη, όλα εκείνα δηλαδή που είναι απαραίτητα για να πλαισιώσουν την καθαυτή αφήγηση του Τρωικού πολέμου ώστε να κατανοήσουμε τον ρόλο της πόλης και των ηγετών της, τη θέση της και το γενικότερο πλαίσιο βάσει του οποίου αναπτύχθηκαν τα κίνητρα, οι αφορμές, τα αίτια για τον πόλεμο και από τα δύο στρατόπεδα. Ο ίδιος ο αφηγητής παραδέχεται πως θα προσπαθήσει να είναι αντικειμενικός σε κρίσεις και περιγραφές και τα καταφέρνει, γιατί υπάρχουν ελάχιστες στιγμές που παρασύρεται από το συναίσθημα. Η εξιστόρηση είναι οξυδερκής, αντικειμενική και γεμάτη από γεγονότα που ελάχιστοι αναγνώστες θα ανακαλύψουν ότι γνώριζαν.

Το βιβλίο περιέχει συναρπαστικές σκηνές, τεκμηριωμένες αντιλήψεις και πληροφορίες, μικρά κεφάλαια, καλομελετημένα αίτια και αιτιατά, ολοζώντανους χαρακτήρες, μίξη εγκυκλοπαιδικών γνώσεων με μυθιστορηματική αφήγηση κι έτσι ο Τρωικός πόλεμος ζωντανεύει πιο συναρπαστικά από ποτέ! Οδυσσέας, Μενέλαος, Αγαμέμνονας, Αχιλλέας, Πάτροκλος, Διομήδης, Αίας, Νέστορας, Φιλοκτήτης από τη μια κι από την άλλη Πάρης, Πρίαμος, Έκτορας, Ανδρομάχη, Εκάβη, Διήφοβος, Σαρπηδόνας, Λαοκόων, Αινείας, Τήλεφος, ολοζώντανοι και ολοκληρωμένοι, σχεδόν τρισδιάστατοι, χαρακτήρες, με παρελθόν, με προσωπικότητα, με κίνητρα, με αντιλήψεις, όλα τους μικρά κομμάτια ενός παζλ που οδηγεί σταδιακά και αναπόφευκτα στον παγκόσμιο, για τα μέτρα της εποχής, πόλεμο. Μάλιστα είναι τόσο σπαρακτικές, διεισδυτικές και λυρικές οι περιγραφές του Έλενου που κουμπώνουν πάνω σε κάθε πόλεμο μέχρι και την εποχή μας. Οι σφαγές αμάχων, η ηθική και σωματική εξόντωση, η αγωνία για την επόμενη μέρα, οι μάχες, ο θάνατος, η βία, το αίμα είναι περιστατικά που βιώνουν όλοι οι λαοί που δέχονται επιθέσεις μέχρι και στη σημερινή μας εποχή, οπότε μέσα από το κείμενο ξεπηδάει εμμέσως η ανάγκη για ειρήνευση, για ηρεμία, για ομόνοια μεταξύ των ανθρώπων, ώστε να πάψουν να βιώνουν όλα αυτά τα δεινά που περιγράφονται στο μυθιστόρημα.

Η »Τρωική ραψωδία» του Μιχάλη Σπέγγου είναι ένα συναρπαστικό και λεπτομερές μυθιστόρημα που ανασυστήνει γεγονότα οικεία ή άγνωστα σχετικά με τον Τρωικό πόλεμο και τα παρουσιάζει όπως έγιναν, χωρίς τις παρεμβάσεις των θεών, χωρίς την παραμυθένια εκδοχή. Τα όσα έγιναν αυτά καθαυτά, τα αίτια και τα αιτιατά, οι συνέπειες, το κόστος, οι απώλειες, οι αλληλοεπιδράσεις, δράση και αντίδραση, φθόνος και τίσις, ύβρις και νέμεσις δοσμένα με ενάργεια, παραστατικότητα και εμβριθή μελέτη, χωρίς όμως ούτε στιγμή να μειώνεται το ενδιαφέρον ή να κουράζει η ανάγνωσή τους. «Άνθρωποι μπροστά από την εποχή τους αλλά και άνθρωποι δέσμιοι του καιρού τους» συμπρωταγωνιστούν σε μια από τις συναρπαστικότερες αφηγήσεις που έχω διαβάσει γύρω από τον Τρωικό πόλεμο.

Βιβλίο Χώρα από χαλκό 
Συγγραφέας Μιχάλης Σπέγγος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ελληνικά Γράμματα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το ιστορικό μυθιστόρημα του Μιχάλη Σπέγγου ζωντανεύει με έναν διαφορετικό τρόπο την εποχή της βυζαντινής κυριαρχίας και καταγράφει με συναρπαστικές λεπτομέρειες, απανωτές ανατροπές και διαχρονικές πανανθρώπινες αλήθειες την άνοδο και την πτώση ενός βασιλείου κι ενός αυτοκράτορα. Είμαστε στην εποχή που οι πειρατές λυμαίνονται τις θάλασσες, ο βασιλιάς αργοπεθαίνει από σύφιλη και τρεις άνθρωποι με κοινό πρόγονο ετοιμάζονται να πάρουν στα χέρια τους την κατάσταση. Οι ήρωες του μυθιστορήματος μπαίνουν ο καθένας με τη σειρά του στην πλοκή, διαπρέπουν, καταστρώνουν σχέδια κι όταν γνωρίζονται αρχίζει η κορύφωση της πλοκής που θα οδηγήσει σε μη αναμενόμενα μονοπάτια. Μάχες και λεηλασίες, βασανιστήρια και βιασμοί, προδοσίες και έρωτας, κατασκοπεία και σκευωρίες, Εκκλησία και πατρίκιοι, πλούτη και λιτότητα συγκροτούν ένα πρωτότυπο μυθιστόρημα που κυλάει στο ημίφως της ιστορικής αλήθειας αλλά βαδίζει στα δικά του χνάρια. Ο συγγραφέας κάνει κάτι πρωτότυπο: αποφεύγει να κατονομάσει πρόσωπα και πόλεις, κάτι που δίνει στο μεν μυθιστόρημα έναν λανθάνοντα ρεαλισμό με τον αναγνώστη να ψάχνει τι κρύβεται πίσω από τις περιγραφές, στον δε συγγραφέα την ελευθερία να κινηθεί ανεξάρτητα από τη ροή των γεγονότων ώστε να χειριστεί την πλοκή του όπως εκείνος θέλει χωρίς να κατηγορηθεί για αβλεψίες. Βασιλεύουσα είναι σίγουρα η Κωνσταντινούπολη, μαύρη ήπειρος η Αφρική, το καμένο νησί με τα κρασιά και το ηφαίστειο η Σαντορίνη κ. ά.

Ο Ναπήρ είναι πειρατής, προστατευμένος από τον καπετάνιο, ο οποίος, με το πλήρωμά του, ετοιμάζει κούρσεμα του νησιού που βρίσκεται δίπλα στο νησί του χαλκού. Τα πράγματα πήγαν πολύ καλά κι ο Ναπήρ γίνεται το δεξί χέρι του Γέρου. Καταλύουν στο βασίλειο των πειρατών, στη μαύρη ήπειρο, ένα μέρος τόσο ισχυρό που κανείς δεν τόλμησε να το αντιμετωπίσει με βία. Διψασμένοι για πλούτη, δε διστάζουν να βάλουν στο μάτι και το νησί του χαλκού. Μόνο που εκεί ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος, λόγω των σκλάβων στα μεταλλεία, γιατί μια επανάσταση υποτακτικών είναι χειρότερη από ένα μανιασμένο ασκέρι! Ο Ναπήρ όμως, σε ένα ταξίδι αναγνώρισης στο νησί, βρίσκει μια γυναίκα που θα του αλλάξει τη μοίρα κι έναν άντρα που δεν περίμενε να δει! Στα μεταλλεία του νησιού του χαλκού, ο Μέταλ είναι ένας από τους χιλιάδες μεταλλωρύχους, χωρίς ελπίδα, χωρίς ξεκούραση. Καταδικάστηκε σε είκοσι πέντε χρόνια να σκάβει τη γη, θύμα παρεξήγησης την περίοδο που έγινε πραξικόπημα κατά του αυτοκράτορα στη Βασιλεύουσα. Θεωρεί τον βασιλιά ανίκανο και διεφθαρμένο και αρχίζει να ετοιμάζει μια εξέγερση ώστε να πάρει την κατάσταση στα χέρια του. Ταυτόχρονα, το νησί αυτό διοικείται από το συμβούλιο των πέντε που αποτελείται από τον άρχοντα και την αρχόντισσα, τον μητροπολίτη, τον ηγούμενο, τον μέγα Μαΐστορα. Ο γιος του άρχοντα, Διάρχων, και ο γιος του Μαΐστορα, ας τον πούμε Μάιστωρ, είναι καρδιακοί φίλοι. Ο Διάρχων ταξιδεύει στο νησί του κρασιού και του ηφαιστείου για να αρραβωνιαστεί αλλά πίσω αφήνει μια ερωμένη, την Κόρη. Θα παντρευτεί τελικά και θα βρεθεί σε μεγάλο δίλημμα, μιας και η μοιχεία τιμωρείται με θάνατο των εραστών. Τα γεγονότα όμως που θα ακολουθήσουν θα ρίξουν τους δυο νέους σε μια σκονισμένη κονίστρα εξουσίας και αγώνα για επιβίωση.

Στη Βασιλεύουσα, σε μια οικογένεια πατρικίων, ο πατέρας υποστηρίζει ακόμη τη δυναστεία που έχει εκπέσει και της οποίας ο ισχυρότερος κρίκος έχει περάσει στην Ιστορία ως ο Ολετήρας, ο αυτοκράτορας που ήταν και θα παραμείνει Μέγας. Αυτό είναι ένα μυστικό που πρέπει να φυλαχτεί καλά αλλιώς κινδυνεύουν όλοι ως επικίνδυνοι και αντικαθεστωτικοί. Η μικρή του κόρη πέφτει θύμα απαγωγής και η μεγάλη διαδραματίζει έναν πολύ σημαντικό ρόλο σε κάποια γεγονότα. Την ίδια περίοδο ο αιρεσιάρχης, με οπαδούς ανάμεσα στο λαό των δυτικών χωρών και της μαύρης ηπείρου, πείθει τον αυτοκράτορα για τις καλές του προθέσεις κι αυτή είναι η αρχή του μιάσματος που θα εξαπλωθεί στην αυτοκρατορία, με στόχο είτε την κατάλυση της εκκλησίας είτε εμφύλιο σπαραγμό και επανάσταση. Μόνο που μια μυστική αδελφότητα παραφυλάει για να αποσοβήσει αυτόν τον κίνδυνο. Κι αυτή είναι μόνο η αρχή, μιας κι έχουν ως στόχο να εξαγνίσουν τον κόσμο από απάνθρωπα κτήνη. Τέλος, ο βασιλιάς της χώρας των απίστων αντεπιτέθηκε σε πραξικόπημα του αδελφού του, δεν έχει θεό κι ας διαφεντεύει ένα βασίλειο πιστό στους θεούς του, προσποιείται δηλαδή για να γίνει κάποτε ο ίδιος θεός, ξέροντας πως ο παππούς του πολέμησε τον κλήρο και πέθανε. Ήταν εκείνος που νίκησε τον Ολετήρα αλλά βρήκε ατιμωτικό θάνατο. Ο βασιλιάς της χώρας των απίστων έχει ως στόχο του να κατακτήσει τη Βασιλεύουσα. Θα τα καταφέρει;

Αυτοί είναι μερικοί μόνο από τους χαρακτήρες που πρωταγωνιστούν στο συναρπαστικό και ανατρεπτικό αυτό μυθιστόρημα και συγκροτούν μια κοινωνική και πολεμική τοιχογραφία που ακολουθεί χοντρικά τον ρου της γνωστής Ιστορίας, οι συμβολισμοί όμως και η έλλειψη συγκεκριμένων ονομάτων αφήνουν αρκετό περιθώριο στο κείμενο να ακροβατήσει περίτεχνα ανάμεσα στο ιστορικό είδος και στο fantasy. Παρ’ όλο που αυτή η πρωτοτυπία εμένα με δυσκόλεψε (μαζί με τα τυπογραφικά λάθη του βιβλίου), πιστεύω πως θα αγαπηθεί από πολλούς αναγνώστες του είδους, μιας και πρόκειται για ένα χορταστικό, λεπτομερές και πρωτότυπο ανάγνωσμα που θέλει χρόνο και προσοχή, όχι τόσο για κατανόηση, μιας και ο Μιχάλης Σπέγγος κρατά καλά τα ηνία της ιστορίας και βοηθάει αρκετά να μη χαθούμε ή μπερδευτούμε, αλλά κυρίως για μελέτη και εμπέδωση της εποχής και των διαπροσωπικών σχέσεων. Η εξουσία της Εκκλησίας και η διαρκής κόντρα με την πολιτική ηγεσία, η μοίρα των φτωχών να ακολουθούν τις εντολές των ηγετών και να τιμωρούνται σε επιθέσεις και εισβολές, η δύναμη του νου που μπορεί να ποδηγετήσει άβουλα πλάσματα, η τιμωρία της απληστίας και άλλα θέματα άπτονται και του σημερινού ενδιαφέροντος.

Άλλη μια καινοτομία είναι η χρήση του αφηγηματικού αορίστου που εναλλάσσεται με ενεστώτα διαρκείας δίνοντας ένταση και ζωηράδα στην αφήγηση, θυμίζοντας θεατρικό έργο ή ακόμη και σενάριο ταινίας κι αυτή η αίσθηση εντείνεται από την έντονη απουσία περιγραφικών, σύνθετων προτάσεων: «Σχολείο. Ένα από τα τρία… Ο Μάιστωρ διδάσκει» (σελ. 36). Ο συγγραφέας πολλές φορές παρεμβαίνει: «…ας τον ονομάσουμε Νεπήρ…» ή «Εμείς όμως την έχουμε γνωρίσει». Εντυπωσιακό είναι το γεγονός πως πολλές φορές είναι σα να αποτελεί ο ίδιος κομμάτι της ιστορίας, γιατί χρησιμοποιεί πρώτο πρόσωπο προσωπικής αντωνυμίας: «…της αυτοκρατορίας μας…» (σελ. 185). Όλα αυτά κάνουν το βιβλίο ίσως το πιο προσωπικό του Μιχάλη Σπέγγου, που δεν έχει παρασυρθεί όμως ούτε μία φορά σε φλύαρες εξιστορήσεις, αντίθετα, παραμένει πιστός στην αρχική του ιδέα και καταγράφει τα γεγονότα ακριβοδίκαια και χωρίς εντυπωσιασμούς.

Η «Χώρα από χαλκό» είναι ένα πρωτότυπο και πυκνογραμμένο ιστορικό μυθιστόρημα γεμάτο απρόβλεπτες εξελίξεις, απανωτές ανατροπές κι ένα προσεγμένο και τεκμηριωμένο περιβάλλον στο οποίο δρουν και κινούνται οι χαρακτήρες του. Άνθρωποι που παίρνουν την τύχη στα χέρια τους, που εποφθαλμιούν στην αναβίωση του κύρους της αυτοκρατορίας, ενώνουν τις δυνάμεις τους, συνασπίζονται, πολεμούν. Η μια ανατροπή ακολουθεί την άλλη και οι πρωταγωνιστές σταδιακά ενώνονται σε έναν σφιχτό κύκλο δράσης και συνωμοσιών που με κράτησε σε αγωνία ως το τέλος.

Βιβλίο Η τελευταία συγγνώμη
Συγγραφέας Μιχάλης Σπέγγος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Αστυνομικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πολύ σύντομα και με αναδρομική αφήγηση, μεταφερόμαστε στα Γιάννενα του τέλους της ζοφερής δεκαετίας του ’30, όπου γινόμαστε κοινωνοί της ζωής των ρωμανιωτών, της εβραϊκής παροικίας της πόλης και της καθημερινότητας όπως αυτή σκιαγραφείται με τη συνύπαρξη Ελλήνων και Εβραίων. Με αφορμή τον ανεκπλήρωτο έρωτα ενός χριστιανού και μιας εβραίας, αμφότεροι γόνοι καλών οικογενειών με φιλικές σχέσεις, παρακολουθούμε την ανατολή του Ναζισμού και τις μετέπειτα διώξεις των ρωμανιωτών. Στο παζλ των ηρώων έρχονται να προστεθούν και δύο Γερμανοί με καταγωγή από το Αμβούργο, των οποίων η πορεία θα διασταυρωθεί καταλυτικά με τους Γιαννιώτες. Και ενώ η μία επανάσταση, αυτή των Συνταγματαρχών, εκπνέει, ο συγγραφέας μας βυθίζει σταδιακά στην ωμότητα της άλλης, του Γ΄ Ράιχ, διότι επανάσταση αυτοαποκαλείται και αυτή διά στόματος των Ες Ες.

Καθώς τα γεγονότα αρχίζουν να πλέκονται, οι απορίες λύνονται και το κάθε πρόσωπο που διαδραμάτισε κάποιον ρόλο, βρίσκει τη θέση του. Το βιβλίο έχει να κάνει με δυνατούς χαρακτήρες και αυτό αποτελεί ακόμη μία από τις αρετές του. Παρότι ογκώδες, είναι καλογραμμένο και με πλοκή που κρατάει αμείωτο το ενδιαφέρον. Οι ενστάσεις μου αφορούν κυρίως την κατάληξη της νεαρής χήρας, όπου θα προτιμούσα έναν πιο ενεργό ρόλο της Θείας Δίκης. Επίσης, σκέφτηκα για ακόμη μία φορά, πόσο μεγάλη σημασία έχουν τα παιδικά βιώματα στην εξέλιξη ενός χαρακτήρα. Εντυπωσιακές στην περιγραφή τους οι σκηνές στο στρατόπεδο συγκέντρωσης, με αποκορύφωμα τη σκηνή που οι κατάδικοι σκάβουν τους λάκκους στους οποίους θα πέσουν οι ίδιοι, χτυπημένοι από τα γερμανικά πυρά. Εξαιρετική η απόδοση της ντοπιολαλιάς δια στόματος Φταλίας, ένα υπέροχο κρεσέντο φαρμακερών σχολίων αλλά και απύθμενης αγάπης και αφοσίωσης.

Ένα μεστό βιβλίο, γεμάτο μνήμες που αποδόθηκαν με σεβασμό, χαρακτήρες που διδάσκουν εντιμότητα και αγάπη, όπως και χαρακτήρες αλλοτριωμένους από το μίσος και την ανάγκη της επιβίωσης.

Βιβλίο Ανεμόσκαλα
Συγγραφέας Μιχάλης Σπέγγος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Από μια ανεμόσκαλα μπαίνουν στο σπίτι του Ηλία τρεις ληστές για να τους κλέψουν. Από μια ανεμόσκαλα μπαίνει στο σπίτι του Ηλία ο θάνατος και δεν ξαναφεύγει. Ο Ηλίας, μόνος επιζών από αυτήν την τραγωδία, δεν καταφέρνει να ορθοποδήσει ποτέ ξανά. Κι όταν τυχαία συναντά τον έναν από τους τρεις ληστές δεν αργεί να τον εκδικηθεί με ένα σατανικό σχέδιο.

Ωμό, δυνατό, άμεσο, γρήγορο, ρεαλιστικό και πρωτότυπο μυθιστόρημα. Σύντομα, περιεκτικά κεφάλαια, συνεχείς οπισθοδρομήσεις στο παρελθόν και στο μέλλον (πριν και μετά την τελευταία σκηνή του βιβλίου), συναισθήματα και σκέψεις πρωτόγνωρα και πρωτόγονα, ένα σκληρό βιβλίο που ξεφεύγει πολύ από τα συνηθισμένα. Παράλληλα με την ιστορία του Ηλία έχουμε την ιστορία των τριών ληστών αλλά και των γειτόνων του Ηλία, ο καθένας με το δικό του παρελθόν, τη δική του αιτία και το δικό του αιτιατό. Τα λόγια είναι πράγματι περιττά, ετοιμαστείτε για ένα διαφορετικό, αντισυμβατικό μυθιστόρημα.

Βιβλίο Ερωτευμένο αίμα
Συγγραφέας Μιχάλης Σπέγγος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο κύριος Μιχάλης Σπέγγος επιστρέφει με ένα καλοδουλεμένο ψυχογράφημα, αφιερωμένο στο αίμα που κυλά στις φλέβες μας και ποτέ δε θα σταματήσει να ερωτεύεται, αδιαφορώντας για τις συνέπειες και τις ζημιές που προκαλεί. Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα που θέλει τον χρόνο του, που χρειάζεται αφοσίωση και καθόλου βιασύνη, όχι γιατί είναι δύσκολο ή μπερδεμένο (άλλωστε η αφήγηση του Μιχάλη που καταγράφει όλα τα γεγονότα έχει μια αμεσότητα και ειλικρίνεια ενώ ταυτόχρονα χρησιμοποιεί πολλές επεξηγήσεις για να δείξει σε ποιο σημείο του παρόντος ή του παρελθόντος είμαστε) αλλά γιατί παράλληλα με τη δράση των πράξεων έχουμε και δράσεις (μάλλον αντιδράσεις) στο μυαλό και στην ψυχή. Οι χαρακτήρες που διαλέγει ο συγγραφέας ωριμάζουν και αλλάζουν όσο προχωράνε οι σελίδες και εξελίσσεται η πλοκή. Κανείς δε μένει ίδιος ή ανεπηρέαστος: βελτιώνεται ή χειροτερεύει ή μένει στάσιμος. Ανθρώπινες καταστάσεις, βαθιά τομή στην ψυχολογία των ηρώων, απλές καθημερινές στιγμές που όμως επηρεάζουν δραματικά τα γεγονότα.

Η αφήγηση πότε αφορά το παρελθόν και πότε το παρόν. Στα Γιάννενα της δεκαετίας του 1930 έχουμε ένα ερωτικό γαϊτανάκι ανάμεσα στην Αμαλία, τον σύζυγό της, Τάκη, το αφεντικό του άντρα της, τον γιατρό Γιάννη αλλά και τον γιο του τελευταίου, Πέτρο. Στο σήμερα, ο πολυπόθητος και λαοπρόβλητος παρουσιαστής ειδήσεων Άλκης ξεκινάει μια σχέση με τη μέτρια και ίσως κακάσχημη Τούλα, ο ογκολόγος Μιχάλης προσπαθεί να μην υποκύψει στην ειδικευόμενή του, Βιβή, λόγω ηθικών αρχών ενώ η παρατημένη, μίζερη και σκορποχέρα Βιβή αγωνίζεται να βρει έναν προορισμό στη ζωή της, λεφτά ή έστω έναν άντρα που να τα συνδυάζει όλα αυτά. Εξαιτίας της Βιβής λοιπόν αρχίζει να ξετυλίγεται ένα κουβάρι που θα μπλέξει τους προγόνους με τους επιγόνους, θα φέρει στο φως ματωμένες σελίδες από τον Εμφύλιο στα Γιάννενα και γενικότερα την Ήπειρο και με όλα αυτά τα περιστατικά για πρώτη φορά τα αδέλφια θα ενωθούν για να πάρουν μαζί κάποιες αποφάσεις.

Το κείμενο περιέχει προτάσεις κοφτές και στακάτες. Το συντακτικό είναι εντελώς ανορθόδοξο, χαράζει τη δική του πορεία προσδίδοντας μια πρωτοφανή και γλυκιά σαν ποίηση ενάργεια και ένταση ενώ πρωταγωνιστεί ο ενεστώτας διαρκείας, όχι λόγω της πρωτοπρόσωπης αφήγησης. Πολλές φορές μάλιστα οι προτάσεις δεν έχουν καν ρήμα! Η αφήγηση κρατάει μόνο τα απαραίτητα για να προχωρήσει η πλοκή. Όχι αναλυτικές εικόνες, μόνο τα αντικείμενα, τα συναισθήματα και οι κινήσεις που απαιτούνται για να παρακολουθούμε τα δρώμενα λες και είμαστε εκεί, παρόντες. Η ατμόσφαιρα είναι τεταμένη και ασφυκτική, σε σημείο που αν το βιβλίο είχε χαρακτήρα αστυνομικού θα το διάβαζα με αναπνευστήρα δίπλα μου! Το ίδιο και τα κεφάλαια, είναι λες και ακολουθούν δική τους πορεία. Πότε μικρά, πότε εκτενή, πότε επικεντρωμένα σε ένα πρόσωπο και πότε αφοσιωμένα σε μια χρονική περίοδο. Μία λέξη είναι η κεφαλίδα ενώ τα ευδιάκριτα μέρη στα οποία χωρίζεται το κάθε κεφάλαιο αφορούν το κεντρικό πρόσωπο αλλά ποτέ δε μένουμε μόνο σε αυτό, μιας και το παρελθόν αναφέρεται μαζί με το παρόν, σ’ ένα αξεδιάλυτο κουβάρι που σταδιακά αποκαλύπτεται. Δυστυχώς κάπου η γλώσσα ήταν ωμή και χυδαία, κυρίως στις ερωτικές σκηνές (που κάποιες ήταν αχρείαστα λεπτομερείς) αλλά και στη στάση κάποιων χαρακτήρων απέναντι στα κακά της κοινωνίας μέσα στην οποία μεγαλώνει. Η ένταση, η ανάγκη, το πάθος μπορούν κάλλιστα να δηλωθούν και με άλλους τρόπους πλην των περιγραφών όμως το μυθιστόρημα είναι τόσο άρτιο εν συνόλω που αδιαφόρησα για το συγκεκριμένο ύφος.

Στις πρώτες 100 σελίδες σταμάτησα και άρχισα ξανά το κείμενο, όχι γιατί μπερδεύτηκα ή κουράστηκα αλλά γιατί ήθελα να αγκαλιάσω περισσότερο τους χαρακτήρες, να καταλάβω τους συναισθηματικούς τους δεσμούς, να μελετήσω καλύτερα την ψυχολογία και τις αντιλήψεις τους. Αφηγητής είναι ο ογκολόγος και διακεκριμένος επιστήμονας στην Αμερική, Μιχάλης, που καταγράφει την ιστορία εν είδει ημερολογίου για όσα είδε, έζησε ή έμαθε. Δεν έχουμε υφολογικά τη μορφή ημερολογίου, απλώς έτσι χαρακτηρίζει τις σημειώσεις του ο ίδιος. Χάρη σε αυτήν τη μορφή αφήγησης, ο αναγνώστης μπορεί να παρακολουθήσει άνετα την εξέλιξη της ιστορίας και να μη χαθεί στα διαρκή πισωγυρίσματα, τα οποία όμως συνδέονται πάντα με πρωτότυπο τρόπο: μια λέξη, μια ανάμνηση, ένα γεγονός. Πρόκειται για ένα «χρονικό εξερεύνησης»: «Αυτή εδώ είναι η ιστορία τους. Όπως τουλάχιστον την αντιλήφθηκα και την έπλασα. Μπορεί να υπάρχουν λάθη, ακόμη και ζαβολιές, οι ζαβολιές δεν επιτρέπονται στην επιστήμη μου, επιτρέπονται όμως στη συγγραφή. Τούτη η αφήγηση είναι ο δρόμος μου προς την αλήθεια, άρα προς την ψυχική μου γαλήνη» (σελ. 9).

Το μυθιστόρημα δε βιάζεται να σου αποκαλύψει τους ρόλους που παίζουν οι ήρωες σε αυτό. Ειδικά οι πρωταγωνιστές του παρελθόντος με παίδεψαν αρκετά μέχρι να καταλάβω τι πραγματικά συνέβη μεταξύ τους, πώς και κυρίως γιατί. Ο συγγραφέας δείχνει με αυτόν τον τρόπο τη δική του άποψη για το πώς πρέπει να είναι ένα μυθιστόρημα ώστε να συναρπάσει τον αναγνώστη. Αν προσφέρει από την αρχή το κυρίως θέμα και μετά εξελίξει την ιστορία θα είναι μονοδιάστατο και δε θα θεωρηθεί πρωτότυπο, διαφορετικό, απαιτητικό. Επομένως εδώ μια λέξη, μια πρόταση, μια κίνηση επεξηγούν σταδιακά στον αναγνώστη ποιοι δεσμοί ενώνουν τον Τάκη, τον Πέτρο, την Αμαλία και τον Γιάννη (δεν είναι μόνο το ερωτικό κομμάτι δηλαδή, με την Αμαλία για μήλον της έριδος αλλά και έτερα μυστικά) ενώ ταυτόχρονα η αφήγηση που σε φέρνει στο σήμερα καθυστερεί κι άλλο την εξέλιξη της πλοκής. Πρόκειται λοιπόν για ένα παιχνίδι που θα εξασκήσει το μυαλό όποιου εμπιστευθεί το νέο μυθιστόρημα του κυρίου Σπέγγου και για μια εξιστόρηση που δε βιάζεται να μπει στο κυρίως θέμα, στολίζοντας το ανηφορικό μονοπάτι ως την κορύφωση με λογιών λογιών ποικίλες αφηγηματικές μορφές, ξεχωριστό συντακτικό και μια ποικιλία πρωταγωνιστών και δευτεραγωνιστών, μέσα από τους οποίους φωτογραφίζονται χαρακτηριστικά παραδείγματα της κοινωνίας όπως ήταν και όπως είναι.

Στάθηκα κάμποσα λεπτά στην περιγραφή της εποχής και του τόπου με τον τρόπο που τα καταγράφει ο συγγραφέας, λιτά, σφιχτά: «Η πόλη… ήταν μικρή. Όλοι ήξεραν και καμώνονταν ότι δεν ήξεραν» (σελ. 21). «Ψευτιά και υποκρισία. Πουριτανισμός συνδαυλισμένος από την Εκκλησία. Στέρηση σεξουαλική και ομαδικά συμπλέγματα. Μια μεσαιωνική αντίληψη για τα πράγματα, κυρίως για τις σχέσεις των φύλων» (σελ. 27).

Τα Γιάννενα του Μεσοπολέμου, η επαρχία πριν τον όλεθρο, η επαρχία μετά την καταστροφή, ίσως ακόμη και σήμερα. Σε αυτό το κλίμα ζουν και πονάνε οι άνθρωποι εξαιτίας των οποίων θα αμφισβητηθεί η πατρότητα του Μιχάλη, του Άλκη και της Βιβής. Η Αμαλία, «μια από τις ομορφότερες γυναίκες της πόλης», έμεινε έγκυος από υπολοχαγό που την τύλιξε στα ψέματα πριν πάρει μετάθεση, έκανε έκτρωση όμως ήταν αδύνατο πια να βρεθεί άνθρωπος για να την παντρευτεί, εκτός από τον Τάκη! «Ο Αμερικάνος με την πόρνη», έτσι τους χαρακτηρίζουν πίσω απ’ την πλάτη τους. Ο Τάκης πήγε στην Αμερική για τέσσερα χρόνια, δεν τα κατάφερε, επέστρεψε: «Γρήγορα επάνω, πιο γρήγορα κάτω» (σελ. 14). Επιστάτης του Ρήγα, μετακομίζουν στο αρχοντικό κι έτσι η Αμαλία γίνεται ανομολόγητος πόθος για πατέρα και γιο! «Επάνω από όλα όμως ο έρωτας. Τριών για μία. Μίας για πόσους και για ποιους;» (σελ. 343). Ο Γιάννης Ρήγας, γιατρός, σπουδαγμένος στην Ιταλία, από πλούσια οικογένεια, μέσης ηλικίας και ερωτευμένος με τον ποδόγυρο, αν και παντρεμένος με την Ευτέρπη, ερωτεύεται σχεδόν αμέσως την Αμαλία. Ο Πέτρος Ρήγας, ο εικοσάχρονος γιος, πτυχιούχος της Νομικής Αθηνών, σοσιαλιστής (αιτία καβγάδων με τον πατέρα του) και λογοτέχνης, με αφανές συγγραφικό έργο. Χάρη στην ανδρεία του και την αφοσίωσή του στην πατρίδα θα ζήσει ιστορικές στιγμές, συμμετέχοντας ενεργά σε πολλά γνωστά ιστορικά τεκμηριωμένα γεγονότα.

Η ιστορία τους ξεδιπλώνεται όπως προείπα σταδιακά, με ελάχιστα ψήγματα κι αυτά διασκορπισμένα μες στο κείμενο. Όλα βγαίνουν στο φως όταν ένας δημοσιογράφος, παρακινημένος από τη Βιβή, ανεβαίνει στα Γιάννενα για να ακολουθήσει τα ίχνη της οικογένειας, ευελπιστώντας σε κρυμμένα λεφτά, αντιθέτως βρίσκει το ημερολόγιο του Πέτρου κι αυτό θα το εκμεταλλευτεί προς ίδιον όφελος. Το βάρος της μυθιστορίας όμως σηκώνουν τα τρία αδέλφια, που αποτελούν ακόμη πιο συγκροτημένες και ολοκληρωμένες προσωπικότητες και με αφορμή τα δικά τους γεγονότα ξεσπαθώνει ο κύριος Σπέγγος πότε υπέρ και πότε κατά του έρωτα και των όσων υποχρεώνει τους ανθρώπους να κάνουν στο όνομά του. Παραλογισμός, αυθορμητισμός, τύψεις, ανηθικότητα, μεταμέλεια μα και αγάπη, όμορφες στιγμές, δοτικότητα, ενότητα, αφοσίωση.

Μεγάλη εντύπωση μου έκανε η ιστορία του Άλκη Στεφάνου, παρουσιαστή κεντρικού δελτίου ειδήσεων ενός μεγάλου ιδιωτικού καναλιού για οχτώ χρόνια εξ ου η φήμη και οι θαυμάστριες και τώρα αρθρογράφου με μόνιμη στήλη σε εφημερίδα. Στην αρχή μου φάνηκε πως η γνωριμία του με την άχρωμη Τούλα θα ήταν κάτι σχεδόν παράλληλο με την εξέλιξη της ιστορίας, σταδιακά όμως, με τον γνωστό «ψυχοβγαλτικό» τρόπο που ανέφερα και πριν, διαπίστωσα πως αυτοί οι δύο είναι και οι πρωταγωνιστές, κυρίως η Τούλα, μιας και είναι παντρεμένη με δύο κόρες. Η Τούλα είναι όλες οι γυναίκες που νιώθουν τελματωμένες σ’ έναν γάμο και σε μια ρουτίνα και καταφέρνουν να βρουν το θάρρος και να κάνουν μικρά βηματάκια για να αρχίσουν να βγαίνουν απ’ τον λήθαργο. Στην περίπτωσή της όμως αυτό το θάρρος χρόνο με τον χρόνο μετατρέπεται σε θράσος και πρωτόγνωρη δύναμη, που θα την οδηγήσει σε άλλα, δύσβατα μονοπάτια. Είναι η γυναίκα που θα αγαπήσει και θα αγκαλιάσει με στοργή το τίμημα, η μάνα που θα βάλει σε δεύτερη μοίρα τα παιδιά της, η σύζυγος που θα ταλαντεύεται ανάμεσα σε δύο άντρες, ισοζυγίζοντας τα υπέρ και τα κατά του ενός και του άλλου. «Σκέφτομαι να σε αφήσω» είναι μια φράση τόσο κομψή στην εκφραστικότητά της και τόσο αδυσώπητη ταυτόχρονα, που θα πυροδοτήσει μια σειρά απρόβλεπτων γεγονότων. Την αγάπησα αυτήν τη γυναίκα, παρ’ όλο που σε γενικές γραμμές ο χαρακτήρας της έχει αρνητικές αποχρώσεις. Μακάρι να μπορούσα να γράψω εκτενέστερα (πόσο πια;) τα παραδείγματα που θα ήθελα για τεκμηρίωση της άποψής μου, όμως συμβαίνουν τόσα πολλά και αντιφατικά που δε θα είχε νόημα. Είναι ξεκάθαρα στο χέρι του αναγνώστη αν θα την καταλάβει ή θα την παρατήσει στην άκρη.

«Ο Άλκης ζει για τον Άλκη» (σελ. 34). Ένας άντρας ρηχός, επιφανειακός, που υποκύπτει στο φλερτ της μετριότητας και σταδιακά αρχίζει να νιώθει πρωτόγνωρα πράγματα, χωρίς αυτό να σημαίνει πως δε θα κάνει και βλακείες, μιας και όλα μέσα στη ζωή είναι! Λάθη, παραλείψεις και αβλεψίες, παρεξηγήσεις και απιστίες, εγωισμοί και ταπεινώσεις, είναι ελάχιστα από όσα διαδραματίζονται μεταξύ Άλκη και Τούλας, όπως ακριβώς γίνεται και στην πραγματική ζωή, ακριβώς με τον τρόπο που μια φίλη μάς έχει εκμυστηρευτεί ή εμείς φορτώσαμε σε ένα ευήκοον ους ή κουνήσαμε το κεφάλι με συμπάθεια για ένα γνωστό μας ζευγάρι.  Υπέροχοι, συναρπαστικοί, αληθινοί χαρακτήρες, με μειονεκτήματα και πλεονεκτήματα, δίνουν μια πρωτόγνωρη αληθοφάνεια στην αφήγηση και περίμενα με αγωνία πώς θα καταλήξει η σχέση τους, ειδικά από τη στιγμή που ο άντρας της Τούλας, ο Λάζαρος, από σπόντα γίνεται μέλος μιας σκοπευτικής ομάδας και πιάνει στα χέρια του όπλο! Αυτό δίνει την αφορμή στον κύριο Σπέγγο να τονίσει με την καταπληκτική του πένα το πώς νιώθει κάποιος που κρατάει στα χέρια του ένα Γκλοκ, τι αίσθηση δύναμης και υπεροχής του δίνει, πώς πρέπει να το χειρίζεται και γιατί πρέπει να το αντιμετωπίζει με σύνεση και μετριοφροσύνη. Όχι, η εξέλιξη δεν είναι αυτή που φαντάζεστε, ακριβώς γιατί στο μυθιστόρημα δε χωράνε κλισέ και κοινοτυπίες. Αναπάντεχα γεγονότα, απρόβλεπτες αντιδράσεις του ανθρώπινου παράγοντα και άλλες εκπλήξεις χαράζουν ένα μονοπάτι αμφισημίας στο οποίο ο αναγνώστης θα δυσκολευτεί να υποστηρίξει μονομερώς έναν από τους χαρακτήρες.

Εξίσου έντονη είναι και η ζωή του Μιχάλη, ογκολόγου στο Τζονς Χόπκινς της Βαλτιμόρης, που κάθε πέντε χρόνια μένει έναν ολόκληρο χρόνο στην Ελλάδα, χάρη σε ένα πρόγραμμα που χρηματοδοτήθηκε από έναν πλούσιο ευεργέτη Ελληνοαμερικανό. Τυπικά συνεργάζεται με ιδιωτικό νοσοκομείο των Αθηνών, ουσιαστικά όμως συναναστρέφεται τους γιατρούς της Παθολογικής-Ογκολογικής Κλινικής του Πανεπιστημίου. Επικεντρωμένος σε συγκεκριμένο πεδίο της ειδικότητάς του αλλά με παράπονο για «τη δύναμη του μεγάλου αντιπάλου μου, ανίκητος μέχρι τις μέρες μας στην πλειονότητα των περιπτώσεων» (σελ. 78). Αγωνίζεται, μελετάει, πειραματίζεται, προσπαθεί για ένα μέλλον χωρίς καρκίνο. Ερωτευμένος με την ειδικευόμενη Βικτωρία Παπασταύρου ή Βίκυ, που είναι παντρεμένη, ευτυχώς χωρίς παιδιά, αλλά δεν ενδίδει στη σχέση τους από ηθικούς ενδοιασμούς. Στην αρχή τουλάχιστον. Ο αμοραλισμός, η ισορροπία που κρατάει απέναντι στα γεγονότα, η αυτογνωσία του και η επιλογή του να καταγράψει την ιστορία της οικογένειάς του με το σκεπτικό που ανέφερα προηγουμένως δείχνουν άνθρωπο σχετικά προσγειωμένο και ήρεμο. Κάτι το βάρος της αφήγησης και κάτι η εσωτερική του εξισορρόπηση, δεν καταγράφηκαν και πολλές ανατροπές στη δική του ζωή, εκτός ίσως από την πιο σημαντική, εκεί λίγο πριν τον επίλογο.

Και τέλος, η Βιβή, που πολύ ωμά χαρακτηρίζεται σχεδόν εξαρχής «τελειωμένη»: «Κάθε σωστή ελληνική οικογένεια διαθέτει και έναν αποτυχημένο» (σελ. 52). Διαζευγμένη, άνεργη, με δυο παιδιά που μένουν με τον πατέρα τους, έναν άντρα που εκείνη μισεί και τ’ αδέρφια της συμπαθούν. Τεμπέλα και φαντασμένη, «έχει έναν μαγικό τρόπο… να ασχολείσαι μαζί της» (σελ. 52), «πρώην και παρατημένη, χωρίς ελπίδες και όνειρα αλλά με απαιτήσεις» (σελ. 53). Μίζερη ζωή, με ανασφάλειες, κόμπλεξ και στερήσεις. Όλα αλλάζουν όταν γνωρίζει έναν ετοιμοθάνατο ασθενή του αδερφού της, τον Αύγουστο Σούμπερτ! Αυτός θα είναι και ο συνδετικός κρίκος, μιας και έχει έναν ρόλο-έκπληξη μέσα στα γεγονότα και είναι ο άνθρωπος-κλειδί που θα συνδέσει κάποιες άλλες σκοτεινές σελίδες της μπλεγμένης στον Εμφύλιο οικογένειας των τριών αδελφών. Η προσωπικότητά του, η ηρεμία του εν όψει του θανάτου, και οι πάμπολλες, ίσως υπερβολικά ανεπτυγμένες, παραβολές του και οι φιλοσοφικές απόψεις σε κρίσιμα σημεία του βιβλίου, κάτι που θα δείξει στους συνομιλητές του κάποιες σωστές κατευθύνσεις για τις επόμενες αποφάσεις τους, είναι γνωρίσματα ενός χαρακτήρα που λειτουργεί πυροσβεστικά και θ’ αγαπηθεί από όσους τους αρέσει να μελετούν ενδόμυχα τον σκελετό μιας ιστορίας.

Μέσα σε αυτό το γοητευτικό, πρωτότυπο, σφιχτοδεμένο μυθιστόρημα, εκτός από τις ενδοσκοπήσεις στον ψυχισμό των χαρακτήρων, που καταγράφονται με έντονο και διεισδυτικό μάτι, υπάρχουν και πάμπολλα σχόλια πάνω στις ανθρώπινες σχέσεις, την κοινωνία, τις αντιλήψεις των ανθρώπων εν γένει. Όπως για παράδειγμα, η άποψη για την ανάγνωση:  «Λοιπόν συνιστώ να διαβάσεις τη ζωή σου σαν τη ζωή κάποιου άλλου. Δεν υπάρχει συνταγή ανάγνωσης, μόνο αυτό. Μετά, όταν θα ταυτιστείς, όταν θα κλάψεις ή θα γελάσεις, θα καταλάβεις τι πήγε στραβά και πότε. Πάντα ο καλός αναγνώστης καταλαβαίνει.» (σελ. 234).

Ο κύριος Σπέγγος ξέρει να διαλέγει τις φράσεις εκείνες που θα σταθούν στον λαιμό σου: «Πόσες και πόσες σχέσεις δεν έχουν κριθεί σε μικροστιγμές; Με αποφάσεις που θα μπορούσαν να πάνε είτε από τη μια είτε από την άλλη. Μια μικροστιγμή, μια λεπτή κλωστή περίμενε έναν μόνο μικρό καλό λόγο για να μη σπάσει. Δεν ήρθε» (σελ. 381). Ή ακόμη χειρότερα: «Για να χτίσεις, χρειάζεται κόπος και χρόνος. Για να γκρεμίσεις, αρκεί μια στιγμή. Έτσι και στις σχέσεις των ανθρώπων. Αρκεί μια στιγμή, χωρίς καν μια αφορμή, τουλάχιστον φαινομενικά. Βέβαια όλοι γνωρίζουν ότι άλλο αφορμή και άλλο αιτία. Οι αιτίες πάντα σιγοβράζουν, κάποτε το καπάκι σκάει και βγαίνουν στην επιφάνεια» (σελ. 594).

Τέλος, εντόπισα ένα πολύ σημαντικό επιχείρημα για την ύπαρξη της ρουτίνας σε μια καθημερινότητα, σε μια σχέση: «Γιατί η λέξη «ρουτίνα» είναι συνδεδεμένη με κάτι αρνητικό; … Τα πολλά μικρά και περιοδικά και καθιερωμένα, τα ωραία και τα καλά, τα αδιάφορα και τα άσχημα… Πώς ανατρέπεται μια συνήθεια όταν στο μεγαλύτερο μέρος της είναι καλή; Όταν σου δίνει ζεστασιά, όταν σε κάνει -γιατί όχι;- στο μεγαλύτερο μέρος της ευτυχισμένο. Μα γιατί να ανατραπεί; Δεν πρέπει να ανατραπεί. Πρέπει. Γιατί η συνήθεια είναι ένα πολύ περίεργο και ελλειμματικό πλάσμα. Τα πράγματα δεν τα ζυγιάζει καθόλου καλά. Αμβλύνει τη σημασία των πολλών και οξύνει των λίγων» (σελ. 554).

Το «Ερωτευμένο αίμα» επομένως είναι ένα υπέροχο, καλογραμμένο, διεισδυτικό, διαφορετικό, σκληρό, ρεαλιστικό μυθιστόρημα, γεμάτο αληθινούς χαρακτήρες που μεγαλώνουν και ωριμάζουν ταυτόχρονα με τον αναγνώστη, είναι ένα ταξίδι στον ευαίσθητο ψυχισμό του ανθρώπου και των σχέσεων που συνάπτει, ένα μελετημένο βιβλίο για τα ιστορικά γεγονότα μέσα στα οποία κόχλασε το αίμα που πάντα θα διψάει για εγωιστική επιβεβαίωση και δε θα πάψει να ερωτεύεται.