Βιβλίο Ένας φιλήσυχος άνδρας
Συγγραφέας Γιάννης Λαγουδάκης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Βακχικόν
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Γιάννης Λαγουδάκης έγραψε ένα ενδιαφέρον μυθιστόρημα με πολλές και ποικίλες συγγραφικές αρετές που εξιστορεί τη ζωή των Ελλήνων της Μικράς Ασίας πριν και κατά τη διάρκεια της μικρασιατικής καταστροφής. Πρωταγωνιστής είναι ο Σμυρνιός δάσκαλος Κωνσταντής Σβέστογλου, που έρχεται στα τέλη του 1897 στο Ρεΐζντερε για να διδάξει και παντρεύεται την Παρασκευή Μαρινάκη, κόρη εμπόρου, με την οποία αποκτούν τρία παιδιά κι έτσι η ζωή του βελτιώθηκε ανέλπιστα. Η ιστορία ξεκινάει με τα γεγονότα «της πιο μακράς νύχτας» που έζησαν οι κάτοικοι του χωριού. Ο Κωνσταντής με τον γιο του, Γιάννο, και άλλους χωριανούς καταφεύγουν στο αρχοντικό του Πετράκη όταν εισβάλλουν οι Τσέτες στα σπίτια τους. «Όλοι όσοι βρίσκονταν στο αρχοντικό του Παντελή και της Ελπινίκης Πετράκη, των πιο εύπορων του χωριού, με τα άλογα, τα χωράφια, τους ζηλευτούς γιους και την προικισμένη κόρη, όλοι τους, νοικοκυραίοι πριν λίγες ώρες και οι ίδιοι, προσπαθούσαν εκείνο το ξημέρωμα να ξεχάσουν τι είχε προηγηθεί. Τη στέρηση. Την απόγνωση. Την ντροπή» (σελ. 17). Κλειστοφοβική η ατμόσφαιρα στο αρχοντικό, όπου καταλύουν κι άλλες οικογένειες και ο συγγραφέας καταγράφει με οξυδέρκεια και σύντομες, ρεαλιστικές λεπτομέρειες τα πάντα: από τις κουβέντες τους και τα μύχια συναισθήματα ως την οικοσκευή και την αρχιτεκτονική του σπιτιού. Η αγωνία κορυφώνεται όταν εμφανίζονται στο κατώφλι οι πρώτοι Τούρκοι και τότε…

Από το «Σκοτάδι» του πρώτου μέρους ερχόμαστε στο «Φως» της κύριας αφήγησης πριν επιστρέψουμε στη θλιβερή νύχτα με το φινάλε της «Θέωσης». Χάρη λοιπόν σε αυτό το εκτεταμένο πρωθύστερο, μαθαίνουμε για τη ζωή του Κωνσταντή Σβέστογλου και της οικογένειάς του, η οποία αποτυπώνεται με ενάργεια και γλαφυρότητα μαζί με την καθημερινή ζωή των ανθρώπων του χωριού. Οι χαρές και οι δυσκολίες, η συμβίωση με τους Τούρκους, τα προξενιά, οι αγροτικές δουλειές, οι δεσμοί συγγένειας και φιλίας μεταξύ των κατοίκων στήνουν ένα συναρπαστικό φόντο όσο ξεδιπλώνεται η καθαυτή πλοκή. «…πριν τον πόλεμο υπήρξε ο έρωτας και μετά από αυτόν η σοδειά του. Και τώρα; Πού είχαν πάει όλα αυτά;» (σελ. 45). Φωτεινές εικόνες και αναλαμπές ειρήνης από το παρελθόν εναλλάσσονται με το ρήμαγμα και τις σφαγές, παιχνίδια και εκδρομές τότε, αίμα και χαμός τώρα. Με πόση αγάπη ζωντανεύει ο γάμος του Κωνσταντή με τη γυναίκα που αγάπησε και πόσο ακριβοδίκαια παρουσιάζονται αυτοί οι άνθρωποι, όπως άλλωστε και όλοι οι χαρακτήρες του μυθιστορήματος! Εκείνος μειλίχιος και υπάκουος αλλά ξεσηκώνεται όταν τον πνίγει το δίκιο, εκείνη διεκδικητική αλλά όχι απαιτητική, δυο άνθρωποι που ξεφεύγουν από το τυπικό της εποχής και του τόπου και δημιουργούν έτσι ενδιαφέρουσες στιγμές και γλυκόπικρες εικόνες.

Το κείμενο έχει υπέροχες μεταφορές και παρομοιώσεις: «…οι συγκεντρωμένοι στην εκκλησία του Αγίου Δημητρίου μοιράζονταν την καχυποψία τους χαμηλόφωνα, σαν αντίδωρο που περνούσε από χέρι σε χέρι» (σελ. 21). Το χιούμορ έρχεται απρόσμενα και είναι πάντα καλοδεχούμενο, με αγαπημένο μου σημείο την ετυμολογία του παρωνυμίου του Ρεΐζντερε (Σαρδελοζούμι). Ονομάστηκε έτσι επειδή οι κάτοικοι, γυρνώντας από τις αγορές τους στον Τσεσμέ και τα Αλάτσατα, έτρωγαν στον δρόμο σαρδέλες ή χαλβά, πετώντας τα χαρτιά στον δρόμο: «Θα πάρεις το μονοπάτι με τα χαλβαδόχαρτα. Χαλβαδόχαρτο το χαλβαδόχαρτο, θα φτάσεις» (σελ. 50). Υπάρχουν επίσης διαχρονικές αλήθειες («Χρόνο με τον χρόνο, σαν τον γιακά που τρίβεται στον λαιμό μέχρι να φανούν οι κλωστές του, έτσι και οι άνθρωποι που κοιμούνται και ξυπνάνε μαζί για πολλά χρόνια, τελικά αποκαλύπτουν, ομολογούν και διαχωρίζουν συναισθήματα από γεγονότα», σελ. 53) και ενδιαφέρουσες παροιμιώδεις φράσεις: «…το γλέντι ήθελε προσπάθεια, η ευτυχία κόπο» (σελ. 139).

Με παραστατικότητα, ενάργεια, ολοζώντανες σκηνές, ρεαλισμό, συναρπαστικές λεπτομέρειες καταγράφονται ο Α΄ παγκόσμιος πόλεμος και η ερήμωση του χωριού, η ρυμοτομία και οι κάτοικοι, τα σπίτια και οι ονομασίες των περιοχών του, τα σχολεία, η ζωή των παιδιών της οικογένειας Σβέστογλου κ. π. ά. Μάλιστα, τα ερείπια του κοντινού θεάτρου και του ναού της Αφροδίτης δέχονταν περιηγητές και αναγνώστες του Ηροδότου και του Στράβωνα, εξ ου και το κείμενο κατά τόπους στολίζεται από αναφορές στη μυθολογία με την πικρή διαπίστωση «πως στα παιχνίδια θεών κι ανθρώπων είναι οι άνθρωποι που πάντοτε βγαίνουν χαμένοι» (σελ. 76). Από σελίδα σε σελίδα ταξιδεύουμε σε αυτόν τον όμορφο τόπο και παρακολουθούμε τα μικρά και μεγάλα γεγονότα των Σβέστογλου, πώς άδειασε το σπιτικό τους όταν μεγάλωσαν τα παιδιά και ακολούθησαν τον δικό τους δρόμο («…τα παιδιά είναι σαν ρούχο να σκεπαστείς, κι αν σου σκιστεί το ένα, υφαίνεις ένα δεύτερο» (σελ. 81), οι σχέσεις μεταξύ των δύο κυρίως αδελφών («…αν  ο Γιάννος μάθαινε τον κόσμο από τα βιβλία, ο Θεόφιλος τον έσκαβε με τα χέρια», σελ. 101) αλλά και τη νυχτερινή Σμύρνη που αγκαλιάζει με χαρά τα εφηβικά τερτίπια των αγοριών. Τα προξενιά, οι αγροτικές δουλειές, τα πανηγύρια και άλλα περιστατικά ζωντανεύουν χάρη σε αξέχαστες σκηνές άφθαστου ρεαλισμού, έτσι που ένιωθα να είμαι κι εγώ δίπλα στους εορτάζοντες, να τρώω από τα ταψιά και τα μπακίρια, να ακούω τους οργανοπαίχτες. Μπορεί να ακούγονται πολλά, κουραστικά ή ίσως και περιττά όλα αυτά, είναι όμως απόλυτα ταιριαστά με τη ροή της αφήγησης και δίνονται μέσα από σύντομα κεφάλαια που δεν κουράζουν.

Το μυθιστόρημα «Ένας φιλήσυχος άνδρας» είναι ένα μυθιστόρημα-φόρος τιμής του συγγραφέα στον παππού του που γεννήθηκε στο Ρεΐζντερε της Μικράς Ασίας, οδηγήθηκε στα τάγματα εργασίας αλλά κατάφερε να γλυτώσει και να καταφύγει στην Κρήτη. Πρωθύστερα, πισωγυρίσματα στον χρόνο, εγκιβωτισμένες ιστορίες, σχολιασμοί, διακριτική λυρικότητα, διαχρονικές και καίριες παρατηρήσεις πάνω στην ανθρώπινη φύση, ανατροπές, αυτά και πολλά άλλα ζωντανεύουν το κείμενο και του χαρίζουν μια αξιοσημείωτη γλαφυρότητα. Ένα τρυφερό, συγκινητικό και συναρπαστικό μυθιστόρημα που με γέμισε ποικίλα συναισθήματα και μου απέδειξε πως υπάρχουν ακόμη κείμενα που έχουν κάτι διαφορετικό να πουν με αφορμή το χιλιοειπωμένο θέμα της μικρασιατικής καταστροφής.

Βιβλίο Σκόνη στον χρόνο 
Συγγραφείς Γιάννης Γλύκας
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πνοή
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Γιάννης Γλύκας έγραψε ένα συναρπαστικό χρονικό των κρίσιμων για την ελληνική Ιστορία δεκαετιών 1910-1920 και έριξε στη λαίλαπα των γεωπολιτικών και κοινωνικών αλλαγών δύο νέους ανθρώπους με όνειρα, φιλοδοξίες και προσδοκίες. Το κείμενο ισορροπεί ανάμεσα στο ιστορικό και στο ρομαντικό είδος, χωρίς να υπηρετεί πιστά κανένα από τα δύο, διαγράφοντας έτσι μια φρέσκια και διαφορετική πλοκή γεμάτη εκπλήξεις και κυρίως δένοντας με έξυπνο τρόπο τις επιμέρους ιστορίες. Η Ρωσική Επανάσταση, ο Εθνικός Διχασμός, η έξοδος της Ελλάδας στον πόλεμο, η γενοκτονία των Ποντίων, η μικρασιατική εκστρατεία και η καταστροφή της Σμύρνης είναι το φόντο της δράσης του μυθιστορήματος και ζωντανεύουν μέσα από σύντομες αφηγήσεις, αντιπαράθεση απόψεων με όχημα τους λιτούς διαλόγους, λίγα και βασικά πραγματολογικά στοιχεία, όλα τους αναπόσπαστα και φυσιολογικά ενταγμένα στη ροή της αφήγησης. Ταυτόχρονα, η ερωτική ιστορία του Δημήτρη και της Αριάδνης είναι προσεκτικά σχεδιασμένη, χωρίς κλισέ και αναδεικνύει μέσα από ενδιαφέρουσες εξελίξεις όχι μόνο τα συναισθήματά τους, τα εμπόδια που γνωρίζουν, τους εχθρούς που πολεμάνε αλλά και το μεγαλείο της ανθρώπινης ψυχής μέσα από ένα αναπάντεχο και συγκινητικό τέλος.

Στην Οδησσό του 1916 και συγκεκριμένα στην καρδιά της ελληνικής συνοικίας ζει η οικογένεια Λιβαδά. Ο πατριάρχης Γεώργιος είναι έμπορος ασημιού και κάτοχος μεταλλείων αργύρου στον Καύκασο και στη Μαύρη Θάλασσα ενώ εμπορεύεται επίσης αγροτικά προϊόντα από τα κτήματα της γυναίκας του, Θάλειας Κεσόγλου. Η μοναχοκόρη τους, Αριάδνη, δυσανασχετεί με τα σαχλά και κακομαθημένα πλουσιοκόριτσα της τάξης της και έχει για καλύτερή της φίλη την ψυχοκόρη τους, Γεωργία, μια κοπέλα που την έχουν μορφώσει και την προσέχουν. Η μητέρα είναι υπερπροστατευτική και ο πατέρας είναι κατά βάση απών, αφού δουλεύει συνέχεια και αφιερώνεται στις υποθέσεις του. Η Αριάδνη αναγκάζεται να ξεκινήσει τις κοινωνικές εξόδους στον κύκλο τους αλλά προτιμά να συζητά για τις τρέχουσες πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις, παρ’ όλο που ο πατέρας της της απαγορεύει να διαβάζει εφημερίδες. Η κοπέλα θέλει να ενημερώνεται, να έχει άποψη, να εκφράζει τη γνώμη της, εξ ου και εκφράζει έντονες αντιρρήσεις όταν έρχεται η στιγμή να την παντρέψουν οι γονείς της με κάποιον που αντιπαθεί. Με την αστάθεια της χώρας να αυξάνεται και τον πληθωρισμό στα ύψη, με την Ουκρανία να μεταμορφώνεται, ο Λιβαδάς νιώθει πως τα πράγματα πλέον δεν είναι καλά κι έτσι ξεπουλάει όση περιουσία του απέμεινε και παίρνει την οικογένειά του στη Χίο για μια νέα αρχή.

Στο νησί ζει ο Δημήτρης Σουμελίδης, γιος επιφανούς εφοπλιστή, απόφοιτος του Εμπορικού Τμήματος της Σχολής της Χίου, που εργάζεται ως υπεύθυνος λογιστηρίου στα Ταμπάκικα. Ο νεαρός, μετά την επιστράτευσή του στους Βαλκανικούς πολέμους θέλει να πολεμήσει για την απελευθέρωση του νησιού του από τους Τούρκους και να μη συνεχίσει τις σπουδές του ούτε να αναλάβει μεγάλες θέσεις, οπότε κάνει επ’ αυτού σχέδια με τον αδελφικό του φίλο, Μανώλη Ζερβό, εργάτη σε βιοτεχνία τούβλων. Η διαφορετική κοινωνική τους τάξη δεν εμπόδισε την αγνή φιλία τους και ο Δημήτρης προσπαθεί να βοηθήσει όπως μπορεί τον φίλο του που παντρεύεται και ετοιμάζεται ν’ αποκτήσει παιδί. Όταν επιτέλους η Ελλάδα βγαίνει στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο, οι δυο νέοι θα καταταγούν για να πολεμήσουν τους Γερμανοβούλγαρους. Η σκληρή η ζωή στο μέτωπο αντιδιαστέλλεται με τις ελάχιστες μέρες ανάπαυλας στην κοσμική Θεσσαλονίκη, όπου η νοσοκόμα Αμαλία Τόμσον είναι το καταφύγιο του Δημήτρη από τη λαίλαπα που μαίνεται γύρω του. Ο Δημήτρης και η Αμαλία θα κάνουν σχέδια για ένα καλύτερο αύριο, χωρίς να βλέπουν τα σύννεφα της μικρασιατικής εκστρατείας να μαζεύονται από πάνω τους.

Έτσι ξεκινάει ένα από τα πιο καλογραμμένα και ενδιαφέροντα μυθιστορήματα που έχω διαβάσει ως τώρα, με ολοκληρωμένους χαρακτήρες, μελετημένο ιστορικό πλαίσιο και ρεαλισμό. Μου άρεσε πολύ ο τρόπος που ζωντανεύουν τέσσερις βασικές πόλεις, τόσο αντίθετες και ταυτόχρονα τόσο ίδιες μεταξύ τους. Η Οδησσός με το μνημείο του Ρισελιέ, τις σκάλες Πριμόρσκι, την όπερα, που ηλεκτροδοτήθηκε από τα τέλη του 19^ου αιώνα επί δημαρχίας Γρηγορίου Μαρασλή και την εντυπωσιακή τρυφηλή ζωή της αστικής τάξης σε μια περίοδο κοινωνικών αναταραχών, επαναστάσεων και δολοφονιών. Η Θεσσαλονίκη του 1917 γεμάτη Έλληνες, Άγγλους και Γάλλους που γυμνάζονται και εκπαιδεύονται για το μέτωπο όσο το περίφημο ζέπελιν ίπταται πάνω από την πόλη, με τον Ελευθέριο Βενιζέλο και τον Μορίς Σαράιγ να κερδίζουν τον θαυμασμό και τις εντυπώσεις, με τα κομψά ξενοδοχεία Σπλέντιτ και Όλυμπος Παλάς και άλλα αγαπημένα τοπόσημα. Η Σμύρνη με την Μπελαβίστα και τα Γυαλάδικα, το Ρολόι και το Και, τον Φραγκομαχαλά και την Πούντα, όπου θα ζωντανέψει η καταστροφή με συγκροτημένο τρόπο και χωρίς τις κοινοτοπίες της πλοκής που συναντάμε σε άλλα μυθιστορήματα που αναφέρονται στην ίδια περίοδο. Τέλος, η Χίος με τον Κάμπο και τα Μαστιχοχώρια, με τον Καινούριο Δρόμο και τα Ταμπάκικα, με τη Δασκαλόπετρα και τη μεθυστική μυρωδιά της μαστίχας και των λεμονιών.

Όπως έγραψα και πριν, οι παράλληλες ιστορίες του Δημήτρη και της Αριάδνης κάποια στιγμή τέμνονται, όταν πλέον έχουν τεθεί γερά οι βάσεις της πλοκής κι αναρωτιόμουν πώς θα αλλάξουν κάποια πράγματα στη ζωή τους αν και εφόσον υποκύψουν στον έρωτα που θα γεννηθεί ανάμεσά τους. Ο συγγραφέας κατάφερε με έξυπνο τρόπο και χωρίς υπερβολές να κρατήσει όλους τους χαρακτήρες μαζί, τέμνοντας την πορεία τους σωστά και με τρόπο που κρατάει αμείωτο το ενδιαφέρον ενώ ταυτόχρονα φέρνει κοντά μας καινούργιους, απαραίτητους για να προχωρήσει η ιστορία παρακάτω. Στρωτή γραφή, σύντομοι και ζωντανοί διάλογοι, ρεαλισμός, μελετημένο και προσεγμένο ιστορικό, κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο κρατάνε αμείωτο το ενδιαφέρον. Αυτός ο τρόπος γραφής μάλιστα με κράτησε χωρίς να προσπερνώ σελίδες στο τρίτο μέρος, που διαδραματίζεται στη Σμύρνη, για την οποία έχω διαβάσει χιλιάδες βιβλία. Επίσης, το τέλος με συγκίνησε και μου έδειξε το μεγαλείο ψυχής κάποιων ανθρώπων, ειδικά αυτών που έχουν αγαπήσει πολύ στη ζωή τους και μ’ έπιασε εξ απήνης, μιας και, μόλις συνήλθα από το κλάμα, ήρθε κάτι άλλο να μου κλείσει το μάτι, να με γεμίσει αισιοδοξία και να μου χαρίσει ένα «λες να;».

«Σκόνη στον χρόνο» είναι ο άνθρωπος, λίγη σκόνη αλλά και αγάπη. Αγάπη σαν αυτή που νιώθεις για τον άλλον κι όχι σαν αυτή που νιώθει εκείνος για σένα, αυτό είναι το σωστό, αυτή και η σειρά. Ο Δημήτρης, η Αμαλία, η Αριάδνη θα ζήσουν έναν έρωτα με μυρωδιά από μανταρίνι, μαστίχα και ιώδιο που κατά καιρούς τον καλύπτει το μπαρούτι του πολέμου που ρίχνει κάθε φορά όλους τους ήρωες του μυθιστορήματος και σε νέα δεινά. Ένα καλογραμμένο, ενδιαφέρον, ανατρεπτικό και τρυφερό μυθιστόρημα που με γέμισε εικόνες και συναισθήματα.

Βιβλίο Πορφυρό πέλαγος 
Συγγραφέας Γεωργία Κακαλοπούλου
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Bell
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Γεωργία Κακαλοπούλου, βασισμένη σε αληθινά γεγονότα και μαρτυρίες, έγραψε μια ιστορία επιβίωσης από το πύρινο μέτωπο και τον όλεθρο του 1922 με τρόπο που μου κράτησε το ενδιαφέρον, παρ’ όλο που έχω διαβάσει πάρα πολλά βιβλία με αυτό το θέμα. Δύο είναι ίσως οι λόγοι: η κινηματογραφική αφήγηση με πολλές σκηνές γεμάτες πόνο μα και αισιοδοξία και το χάρισμα της Ρόδης να προαισθάνεται τα μελλούμενα και να βλέπει οράματα, οπότε αναμιγνύονται σωστά το φαντασιακό με τον ρεαλισμό. Το υπερφυσικό στοιχείο μαλιστα είναι διακριτικό και συμβάλλει στην ατμοσφαιρικότητα, οπότε δεν έχουμε από μηχανής θεούς που να τραβάνε την πλοκή από τα μαλλιά. Αντίθετα, σε κρίσιμες στιγμές υπάρχει μια διακριτική, φωτεινή και λαμπερή παρουσία, ένα προαίσθημα με γλυκιά μορφή, που δείχνει κάτι ή κάπως τραβάει την απαιτούμενη προσοχή. Μάλιστα, κάποιες απώλειες ζωντανεύουν με συγκινητικό τρόπο έτσι όπως καλωσορίζουν τους νεκρούς στα ουράνια και δημιουργούν μια αισιόδοξη ανάπαυλα στη ροή της αφήγησης. Όλα αυτά λοιπόν δε με ενόχλησαν καθόλου γιατί ήταν απαραίτητο κομμάτι της αφήγησης και ένας γλυκόπικρος τρόπος παρουσίας.

Το μυθιστόρημα ξεκινάει στα Σφακιά στα τέλη 19^ου αιώνα, όπου την ημέρα του γάμου του Λεωνίδα ο Τούρκος διοικητής της περιοχής, Σελίμ, θέλει να κάνει δύσκολη τη ζωή των σκλάβων μα ατίθασων Ελλήνων, με αποτέλεσμα ένα  απρόσμενο γεγονός να αναγκάσει τον Λεωνίδα να το σκάσει για τον Κιρκιντζέ με τη γυναίκα του. Έτσι φτάνουμε στον Αύγουστο του 1922, όπου οι καιροί έχουν αλλάξει και Τούρκοι αντάρτες επιδράμουν κάθε τρεις και λίγο στο χωριό. Η δωδεκάχρονη Ρόδη μεγαλώνει με την άρρωστη μητέρα της, Σοφία, τη γιαγιά της και τη μικρότερη αδελφή της, μιας και ο πατέρας της, Νικόλας, γιος του Λεωνίδα, έχει εξαφανιστεί και ο θείος της έχει καταφύγει στα βουνά αντάρτης. Η Ρόδη ακούει φωνές και βλέπει σε οράματα διάφορα σκηνικά να διαδραματίζονται σα να είναι μπροστά της. Ο κόσμος την αποκαλεί αλαφροΐσκιωτη και την αποφεύγει αλλά το γειτονόπουλο, ο Μανώλης, την έχει στον νου του για να την προστατεύει. Στον λαιμό της είναι κρεμασμένο το «αθάμι», ένα μαχαίρι μινιατούρα από καθαρό ασήμι, που λένε πως κουβαλάει μαγικές ιδιότητες και πηγαίνει από γενιά σε γενιά.

Ο Τουρκοκρητικός Ιμπραήμ δημιουργεί μπελάδες από τότε που ήρθε στην περιοχή και βάζει στο μάτι τη Ρόδη. Η κατάσταση είναι άγρια, τα δυο παιδιά πρέπει να φύγουν αλλά με ποιον τρόπο και με τη βοήθεια ποιανού; Πώς θα φτάσουν στη Σμύρνη; Ταυτόχρονα, παρακολουθούμε τις περιπέτειες του Νικόλα που δραπέτευσε από την τουρκική αιχμαλωσία και προσπαθεί να γυρίσει στον Κιρκιντζέ μέσα στον γενικό χαλασμό και τον ξεσηκωμό των Τούρκων. Θα τα καταφέρει; Έτσι η αφήγηση σπάει σε τρία σημεία, μιας και τελικά ο Κιρκιντζές μπαίνει στο στόχαστρο των Τούρκων και δέχεται επίθεση, με αποτέλεσμα η Ρόδη να χωριστεί από την οικογένειά της και να ζήσει πολλές δυσκολίες μαζί με τον Μανώλη στον δρόμο της για τα παράλια και τη σωτηρία, κάτι που βιώνουν και οι συγγενείς της ενώ παρακολουθούμε τον Νικόλα να ακολουθεί την αντίστροφη πορεία. Μια οικογένεια διαλυμένη, χωρισμένη, ζει τα δεινά των καταδιωκόμενων Ελλήνων, με το μυθιστόρημα να καταγράφει σκηνές αίματος και χαλασμού. Άνθρωποι που παλεύουν να επιβιώσουν, να κρυφτούν, να γλυτώσουν και να βρουν έναν τρόπο να φύγουν από τη μεριά της θάλασσας για απέναντι καταθέτουν τις ποικίλες και ανατριχιαστικές ιστορίες τους.

Ταυτόχρονα, στο σήμερα, η Έμμα είναι μια γυναίκα που προσπαθεί να βρει τη χαμένη της μνήμη. Απόγονος της Ρόδης, έχει το ίδιο χάρισμα μ’ εκείνη: ξέρει πράγματα πριν τα δει ή τα μάθει, ακούει φωνές που τη νουθετούν και την παροτρύνουν για πράξεις παράξενες και αταίριαστες με τα όσα βιώνει. Ζουν πλέον στα ριζά του Ολύμπου, όπου άνοιξε ο Παύλος το πανδοχείο του. Ένας γλυκός και όμορφος άντρας που όμως την πιέζει να παντρευτούν. Η Έμμα διστάζει να προχωρήσει σ’ ένα τόσο σοβαρό βήμα μ’ έναν άντρα που δεν αγαπάει. Ή μήπως τον αγαπά και το έχει ξεχάσει; Ο Παύλος στάθηκε δίπλα της από την πρώτη στιγμή που άνοιξε τα μάτια της σ’ έναν κόσμο όπου πολλές από τις μνήμες της έχουν χαθεί, κάτι αόριστο όμως σα να τη σταματά από το να τον δεχτεί ως σύντροφο. Υπνοβατεί, ακούει φωνές που τη συμβουλεύουν και της ψιθυρίζουν, ψάχνει το παρελθόν της, μήπως όμως αν βρει την αλήθεια κινδυνεύει περισσότερο; Ποιος είναι ο μυστηριώδης Ροδιανός, ο μεγαλύτερος εγγονός του Ανδρόνικου Δράκου, που τον αποκαλούσαν «χαμένο» ή «τουρκάκι»; Έχει κάτι το αρχοντικά αρχέγονο και μοιάζει με σκοτεινό αερικό, εργάζεται ως γιατρός και εντολοδόχος του παππού του σε σκοτεινές δουλειές, τις οποίες όμως απεχθάνεται και τσακώνονται συχνά γι’ αυτό. Τι ρόλο παίζει η Έμμα στη ζωή του και πόσο συνέβαλε αυτός στην απώλεια της μνήμης της; Τι λάθος θα κάνει που θα πυροδοτήσει θανατηφόρες εξελίξεις; Πώς θα εκμεταλλευτούν την κατάσταση η Αθηνά και Αλκιβιάδης, δυο ξαδέρφια που εποφθαλμιούν την περιουσία του παππού και ανυπομονούν να αναλάβουν τη φατρία του για να εξοντώσουν τον Ροδιανό; Γιατί δεν πρέπει να μάθουν για την ύπαρξη της Ροδής;

Το »Πορφυρό πέλαγος» είναι μια ενδιαφέρουσα ιστορία που ξετυλίγεται σε δύο διαφορετικά χωροχρονικά σημεία και μας φέρνει από τη μια κοντά στη μικρασιατική καταστροφή του 1922 μέσα από τις κακουχίες και τον αγώνα επιβίωσης μίας από τις χιλιάδες ελληνικές οικογένειες που βλέπει τη ζωή της να αλλάζει για πάντα μέσα σε μια στιγμή κι από την άλλη στην υποβλητική ατμόσφαιρα της περιοχής του Ολύμπου, απόλυτα ταιριαστή με την ομίχλη στο μυαλό της δεύτερης ηρωίδας του βιβλίου. Ένταση, σασπένς και αγωνία εναλλάσσονται με ρομαντισμό, τρυφερότητα και ελπίδα δημιουργώντας συγκινητικές και τρυφερές σκηνές. Οι εναλλαγές από το σήμερα στο χτες που σταματούν την εκάστοτε ροή σε κρίσιμο σημείο και οι διαρκείς ανατροπές κρατούν αμείωτο το ενδιαφέρον. Ένα «Πορφυρό πέλαγος» γεμάτο μυστικά χωρίζει δυο διαφορετικές γυναίκες που καλούνται να αγωνιστούν και να επιβιώσουν σε διαφορετικές χρονικές περιόδους με τα πράγματα γύρω τους να χειροτερεύουν και να δυσκολεύουν από κεφάλαιο σε κεφάλαιο. Κινηματογραφικές εικόνες και έξυπνος χειρισμός της πλοκής με κράτησαν ως το τέλος.

Βιβλίο Τα χρώματα των παιδιών 
Συγγραφέας Αλέκα Τρίπου-Μάνου 
Εικονογράφος Γιώργος Χατζηβασιλάκης
Κατηγορία Εφηβικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Αλέκα Τρίπου-Μάνου έγραψε ένα ενδιαφέρον εφηβικό και όχι μόνο μυθιστόρημα που μου σύστησε ενδιαφέρουσες προσωπικότητες, μου αποκάλυψε μυστικά και με γέμισε ποικίλα συναισθήματα. Η γραφή είναι γρήγορη και κινηματογραφική, οι διάλογοι ρεαλιστικοί και το κάθε παιδί της ιστορίας ανεβαίνει τον δικό του γολγοθά. Ο Αλέξης, μετά τη μετακόμιση του πατέρα του στη Νέα Υόρκη λόγω δουλειάς, αναγκάζεται να πάει με τη μητέρα σε άλλο σπίτι για να μπορέσουν να επιζήσουν κι έτσι αναγκαστικά αλλάζει και σχολείο. Η σχέση με τους γονείς του αρχίζει να γίνεται πιο εύθραυστη γιατί μια σειρά από γεγονότα τον κάνουν να νιώθει μόνος και αποξενωμένος. Η μητέρα του δείχνει σα να κρύβει κάτι, ο πατέρας του σπάνια του μιλάει από το τηλέφωνο: «Τόσο πολλές αλλαγές μαζεμένες, πώς να τα βγάλει πέρα ο καημένος ο μπαμπάς. Μην περιμένουμε λοιπόν να μπορεί να μας τηλεφωνεί όποτε μας αρέσει», υποστηρίζει η μαμά. Μετακόμισαν λοιπόν στο πατρικό του μπαμπά του, κοιμάται στο παιδικό του δωμάτιο που έχει κολλημένα αστεράκια στο ταβάνι κι αυτό νιώθει πως κατά κάποιον τρόπο τον συνδέει με τον μπαμπά του, σα να είναι αληθινά και τον ταξιδεύουν στην αγκαλιά του ανθρώπου που αγαπάει τόσο πολύ. Δε χορταίνει να ψάχνει το σπίτι, να περπατά στα σημεία που περπάταγε κι ο ίδιος, να κάθεται στη σκιά της ελιάς στον κήπο, να ακολουθεί τα ίχνη του παρελθόντος του. Έτσι ο Αλέξης ξεκινάει να γράφει ένα γράμμα στον πατέρα του κι ας θεωρεί αυτήν τη μορφή επικοινωνίας ξεπερασμένη, αφού μ’ ένα κλικ μπορείς να δεις και ν’ ακούσεις τον άλλον την ίδια στιγμή.

Παράλληλα, επίσης με πρωτοπρόσωπη αφήγηση, μαθαίνουμε από τον πατέρα του Αλέξη τις δικές του εντυπώσεις από τη διαμονή του στη Νέα Υόρκη, πώς είναι η καθημερινότητά του, ποια τα καθήκοντά του, πού μένει και πού εργάζεται, πώς είναι οι συνθήκες, πώς είναι οι σχέσεις με τους νέους συναδέλφους, γιατί ο επίσης καινούργιος μετανάστης συνάδελφος Μπάμπης είναι τόσο εσωστρεφής και κλειστός και δεν του μιλάει σχεδόν καθόλου και πολλά άλλα. Βουλιάζει στη νοσταλγία και νιώθει βαθιά και αφόρητη μοναξιά που του μαυρίζει την ψυχή. «Οι κουβέντες με τον κόσμο είναι τυπικές, οι γύρω αδιάφοροι, λίγο πολύ όλοι κλεισμένοι στον εαυτό τους. Δύσκολο πράμα η ξενιτιά» (σελ. 67). Γιατί όμως βασανίζεται από εφιάλτες; Τι έχει συμβεί στο παρελθόν του που τον κυνηγάει ακόμη; Μου άρεσε πολύ ο διττός τρόπος με τον οποίο στήνεται η νέα ζωή του μπαμπά και η μεγάλη αποκάλυψη που έρχεται λίγο πριν το τέλος, η οποία και θα θέσει σε νέες βάσεις τη σχέση του με την οικογένειά του. Με ρεαλισμό κι ενδιαφέροντα μικρά και μεγάλα περιστατικά γνωρίζουμε την καθημερινότητα του Αλέξη στο καινούργιο σχολείο, τους νέους του συμμαθητές, τα μαθήματα, τους δασκάλους, τις σχέσεις που ξεκινάει να δημιουργεί. Υπόσχεται νοερά στον πατέρα του πως δε θα κάνει αταξίες, δε θα επιτρέψει με τη συμπεριφορά του να του την πουν για τίποτα και θα τον κάνει περήφανο με τη στάση του. Οι μπελάδες όμως έρχονται και αυτήν τη φορά, με αποτέλεσμα να μειώνεται η αυτοπεποίθησή του και να καταρρακώνεται η ψυχολογία του. Φτάνει σε σημείο για να πάψει ο νταής του σχολείου να τον χαρακτηρίζει «φυτό» να μπει κρυφά στο γραφείο των καθηγητών για να εξαφανίσει την άριστη κόλλα διαγωνίσματος που έγραψε, μόνο που έτσι θα γίνει μάρτυρας μιας σκηνής που θα φέρει στο φως σκοτεινά και ανομολόγητα μυστικά! Απανωτές εκπλήξεις θα του αλλάξουν την οπτική, θα βάλουν τη ζωή του σε νέες διαστάσεις και είναι στο χέρι του να χειριστεί τον θυμό και την πίκρα από τις νέες πληροφορίες.

Στην τάξη του Αλέξη έχουμε τον Φώτη που ήρθε από επαρχία, αφού οι γονείς του πήραν μετάθεση. Είναι χαρούμενος και ανέμελος παρά τις δυσκολίες που αναγκάστηκε να αλλάξει σχολείο στην τελευταία τάξη ερχόμενος στην Αθήνα, ακριβώς όπως και ο πρωταγωνιστής της ιστορίας. Κυκλοφορεί με πατερίτσες μετά από τροχαίο αλλά δε θέλει να συζητήσει γι’ αυτό. Μια μεγάλη ανατροπή θα φέρει στο φως την αλήθεια την κατάλληλη στιγμή και θα κλονίσει τη φιλία του με τον Αλέξη. Μαζί τους είναι ο σοβαρός και ήσυχος Βασίλης και η ζωηρή και φλύαρη Νεφέλη που έχει ακατάπαυστη ενέργεια και είναι η καλύτερη μαθήτρια της τάξης. Το κακό παιδί λέγεται Τάσος, είναι πλακατζής και μανιακός με τα στοιχήματα, ενοχλεί και αναστατώνει, κοροϊδεύει, είναι ένας νταής που δε χάνει την ευκαιρία να τρομοκρατήσει όποιον βρεθεί στο διάβα του. Καινούργια στην τάξη είναι και η προσφυγοπούλα από το Αφγανιστάν Χανιφέ, η οποία ξέρει κάπως τα ελληνικά και δείχνει να έχει ξαναπάει σε ελληνικό σχολείο, είναι σκυθρωπή, λιγομίλητη, κλειστή. Πέφτει κι εκείνη θύμα αστεϊσμών και κοροϊδίας στην τάξη αλλά η περίπτωσή της είναι πιο σκληρή, πιο άκαρδη. Υπόδειγμα αξιοπρέπειας και δυναμισμού, δέχεται ξαφνική επίθεση από εξωσχολικούς, αμύνεται αλλά κανείς δεν τρέχει να τη βοηθήσει είτε από σοκ είτε από αδιαφορία είτε από φόβο, γεγονός που θα κλονίσει τον κόσμο του Αλέξη και θα δει τα πράγματα με άλλο μάτι! Τέλος, ο κύριος Νικηφόρος, ο δάσκαλος της τάξης, ξεδιπλώνει τη δική του ιστορία, καταγράφει τα λάθη του στη διδασκαλία, ζητάει νοερά συγνώμη από τις μαθητές του για τις γκάφες που κάνει ή για τον λάθος τρόπο που αντιμετωπίζει κάποιες καταστάσεις. Χάρη σ’ εκείνον παρατηρούμε πιο ουδέτερα και αντικειμενικά τις σχέσεις μεταξύ των παιδιών και τις εξελίξεις στη φιλία του Φώτη, του Βασίλη και του Αλέξη. Γιατί όμως προσέχει περισσότερο τον Αλέξη; Τι του θυμίζει η παρουσία του παιδιού; Επίσης, δε χάνει ευκαιρία να μιλήσει κατά του φανατισμού και της μισαλλοδοξίας με αφορμή τον αποκεφαλισμό του δασκάλου στο Παρίσι το 2020! Αυτό φούσκωσε φόβους, υποδαύλισε ρατσιστικά μίση και πυροδότησε αντιδράσεις με στόχο τη Χανιφέ από εφήβους που της την είχαν στημένη έξω από το σχολείο.

Η συγγραφέας γεμίζει το βιβλίο της με χιλιάδες μικρά και μεγάλα συναισθήματα, με πολλά και ενδιαφέροντα περιστατικά και χαρίζει σημαντικές αποκαλύψεις και ανατροπές σε κρίσιμα σημεία. Από τις καλύτερες στιγμές του βιβλίου είναι το περιστατικό εκφοβισμού της Χανιφέ, μιας και ο Αλέξης απογοητεύεται από την έλλειψη αντίδρασης ενός φίλου του που έδειχνε δίκαιος, δυνατός και υπεύθυνος: «Κι όποτε το έφερνα στον νου μου από εκείνη τη στιγμή και για αρκετό καιρό δεν ήταν παρά ένα ασήμαντο, ταπεινό, ξεπλυμένο γαλάζιο…» (σελ. 100). Αυτή η αδιαφορία όμως είναι και η ευκαιρία για ένα σημαντικό μάθημα ηθικής: «Πως όσο περισσότεροι βρίσκονται παρόντες τόσο λιγότερο πιθανό είναι κάποιος να αναλάβει δράση»! (σελ. 105). Και τι αντιπαραβάλλουμε στο επιχείρημα περί ουδετερότητας και απάθειας; Με αφορμή αυτά τα περιστατικά ξεδιπλώνεται μια σύντομη αλλά περιεκτική και αντικειμενική αναφορά στη μικρασιατική τραγωδία του 1922 ως το πιο απτό παράδειγμα προσφυγιάς, αναλύονται οι λόγοι και τα αίτια της καταστροφής κι όλα αυτά δημιουργούν ένα κύμα συμπάθειας και ουσιαστικής αγάπης προς τη Χανιφέ που εκφράζεται με τον πιο συγκινητικό τρόπο! Δάκρυσα όταν διάβασα με ποιον τρόπο αποφάσισαν οι συμμαθήτριες του κοριτσιού να την υποστηρίξουν και να ταυτιστούν μαζί της.

Πρόκειται για ένα ενδιαφέρον, τρυφερό και συγκινητικό μυθιστόρημα που αποτυπώνει με ενάργεια και ζωντανεύει με ρεαλισμό μια παρέα σημερινών μαθητών δημοτικού με τα παιχνίδια τους, τα λάθη τους, τις δυσκολίες τους. Οι εναλλαγές πρωτοπρόσωπων αφηγήσεων (πατέρας, Αλέξης, δάσκαλος) ίσως κουράσουν ή δυσκολέψουν την ανάγνωση αλλά βοηθάνε στην πιο ολοκληρωμένη παράθεση των γεγονότων, μιας και οι τρεις αφηγητές επικαλύπτουν και συμπληρώνουν ο ένας τον άλλον, εμπλουτίζοντας την ιστορία και φωτίζοντάς την απ’ όλες τις πλευρές. Το κείμενο είναι γεμάτο από αγνή φιλία, κινδύνους και ανατροπές, bullying, μαθησιακές και κοινωνικές δυσκολίες από παιδιά που αλλάζουν περιβάλλον και πρέπει να προσαρμοστούν, προκλητική συμπεριφορά από νταήδες, μια ποικιλία χαρακτήρων που ζωντανεύουν παραστατικά και με ενάργεια μα σχολική μονάδα του σήμερα. Με αφορμή μάλιστα την ξενιτιά του πατέρα στη Νέα Υόρκη και την προσφυγοπούλα του σχολείου ξεδιπλώνονται μέσα από συναρπαστικές ιστορίες και ενδιαφέρουσες εξελίξεις ο κοινός πόνος της απομάκρυνσης από την πατρική εστία, η μοναξιά και ο φόβος της απόρριψης στον νέο τόπο ή στην καινούργια ομάδα, ξεδιπλώνονται όλες οι εκφάνσεις ενός δίπολου με πολλά κοινά χαρακτηριστικά. Μετανάστης ή πρόσφυγας ο πόνος, οι δυσκολίες, η πίκρα είναι όλα ίδια, κοινά, πόσο μάλλον όταν αυτό γίνεται βιαστικά και αναίτια και φεύγεις για να γλυτώσει τη ζωή σου, εξ ου και τα πολλά κοινά με την καταστροφή του 1922. Σε κάποια σημεία, οι ωραίες παρομοιώσεις και μεταφορές («…άφησα την κουβέντα μου να κρέμεται σαν ξηλωμένο ρουχαλάκι», σελ. 160) ελαφραίνουν την ατμόσφαιρα.

«Τα χρώματα των παιδιών» είναι ένα συναρπαστικό μυθιστόρημα με διαφορετικούς και άκρως ρεαλιστικούς χαρακτήρες, των οποίων οι ποικίλες προσωπικότητες έχουν κι από κάποιο χρώμα που τους ταιριάζει ή αντιπροσωπεύει περισσότερο ή λιγότερο. Ανοιχτό ή σκούρο, χαρούμενο ή θλιβερό, με τις αποχρώσεις να έχουν και διάφορες ή διαφορετικές σημασίες που δε φαίνονται με την πρώτη ματιά, γεμίζουν τις σελίδες. Κανείς όμως δεν έχει το ίδιο χρώμα ή απόχρωση από την αρχή ως το τέλος, μιας και ο Αλέξης με τα γεγονότα που αφηγείται και με την αντίδραση των φίλων και συμμαθητών του σε αυτά, σε άλλους βλέπει διαφορετικό χρώμα, σε άλλους αναπάντεχη απόχρωση και μέσα από αυτήν την πρωτότυπη οπτική ματιά ολοκληρώνονται οι χαρακτήρες του βιβλίου. Ανατροπές, εκπλήξεις και ιστορικά γεγονότα παρουσιάζονται σ’ ένα κείμενο που με γέμισε συναισθήματα, αν και σε κάποια σημεία μου φαινόταν πως η συγγραφέας παρασύρθηκε από την αφήγηση και δεν κατάφερε να εντάξει σωστά τα αίτια και τις αφορμές, εξ ου και τα παρέθεσε σχεδόν στο τέλος με κάποιες συμπερασματικές παραγράφους που ολοκληρώνουν την ιστορία εν είδει επιμύθιου. Ο Αλέξης και η παρέα του μου κράτησαν την καλύτερη συντροφιά και μου έμαθαν πολλά και σημαντικά πράγματα!

Μια γυναίκα περιπλανιέται στην Ευρώπη του μεσοπολέμου, γεύεται κάθε στιγμή, δημιουργεί εφήμερες σχέσεις, σκανδαλίζει τα σαλόνια κι όλα αυτά έχοντας αφήσει τον άντρα της και την κακοποιητική του συμπεριφορά πίσω στην Ελλάδα. Όλα αυτά θα αλλάξουν όμως με τη μικρασιατική καταστροφή και με την αδιάφορη γι’ αυτήν τη συμφορά στάση των ανθρώπων που συναναστρέφεται, με αποτέλεσμα να ταξιδέψει στην Κωνσταντινούπολη και να αγωνιστεί για την ευαισθητοποίηση του κόσμου όσο κινδυνεύει η Ανατολική Θράκη.

Βιβλίο Τερέζα 
Συγγραφέας Φρέντυ Γερμανός
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Μια υπέροχη, σαγηνευτική και λεπτοδουλεμένη ιστορία από τον μετρ της γραφής και της έρευνας Φρέντυ Γερμανό, ο οποίος στήνει με επιδεξιότητα τα πιο σημαντικά πιόνια της ευρωπαϊκής και όχι μόνο ιστορίας σε μια σκακιέρα γεμάτη κινδύνους, ανταλλάγματα, προδοσίες και αίμα. Μια γυναίκα-μύθος, η Τερέζα Δαμαλά, ψευδώνυμο μιας προσωπικότητας που επηρέασε όσο καμία άλλη λογοτέχνες, πολιτικούς και διπλωμάτες σε Ελλάδα, Τουρκία, Γαλλία, Ιταλία, γεύεται πρωτόγνωρες εμπειρίες, καθορίζει και επηρεάζει ανθρώπους και τύχες. Μοντέλο του Πάμπλο Πικάσο, έρωτας ζωής του Έρνεστ Χέμινγουεϊ, αποκούμπι του Μπαζίλ Ζαχάρωφ, αξέχαστο φλερτ του Ίωνα Δραγούμη, τόσα κι άλλα τόσα που πηγάζουν από μια γυναίκα ρευστή αλλά με αρχές, ευεπηρέαστη αλλά σταθερή στις αποφάσεις της, διασκεδαστική και επιφανειακά ελαφρόμυαλη αλλά με ένα παρελθόν που δε θα ξεχάσει ποτέ. Με διαρκή πρωθύστερα και αδιάλειπτα ταξίδια στο χτες και στο σήμερα ξεδιπλώνεται μια πολύπλευρη προσωπικότητα γεμάτη αντιθέσεις που ζει στα άκρα αλλά δεν κωφεύει στις σειρήνες του μικρασιατικού μετώπου. Το βιβλίο ξεκινάει με το Παρίσι της δεκαετίας του 1920, είμαστε δηλαδή σε μια εποχή και σε μια πόλη γεμάτη ατελιέ ανερχόμενων ή καταξιωμένων ζωγράφων που πατούν στα κουφάρια του περασμένου πολέμου. Η Τερέζα ήδη έκλεψε την καρδιά του Γκαμπριέλε ντ’ Ανούντσιο πριν δυο χρόνια και του Ίωνα Δραγούμη πριν πέντε. Κατάγεται από την Αδριανούπολη και την ενοχλεί η αδιαφορία του Παρισιού και της Ευρώπης για τις σφαγές στη Μικρά Ασία, για κάτι που κατ’ αυτούς γίνεται μακριά τους. Κάποτε ήταν μια όμορφη γυναίκα, «έτοιμη να γευτεί τη γλύκα της ζωής και να κάνει τρέλες…», τώρα όμως όλος ο κόσμος είναι μια τρέλα! Παντρεμένη αλλά δε διστάζει να φλερτάρει, το σκάει μακριά από την υποτακτική και πειθήνια στάση του άντρα της απέναντι στις χειροδικίες και στη λεκτική κακοποίηση που υφίσταται η γυναίκα του από τον ταγό του, Ιωάννη Μεταξά και ζει σημαντικές στιγμές, ώσπου γνωρίζει τον έρωτα στα μάτια και στα χέρια του Έρνεστ Χέμινγουεϊ.

Πότε έχουμε τριτοπρόσωπη αφήγηση, πότε έχουμε ρεαλιστικούς διαλόγους με σημαντικά πρόσωπα της πολιτικής και καλλιτεχνικής ελληνικής και όχι μόνο σκηνής, ένα κείμενο-ποταμός, με μια ασταμάτητη παρέλαση προσωπικοτήτων που γνωρίζουν, ερωτεύονται, κυνηγούν, νουθετούν, συμβουλεύονται την Τερέζα. Γεγονότα που θα μπορούσαν ν’ αλλάξουν τη γνωστή ροή των εξελίξεων, επιστολές και ημερολόγια που χάθηκαν σε ταξίδια ή μετακομίσεις, χαρακτήρες που θα μπορούσαν να είχαν πλαστεί αλλιώς, η ιστορία της Ευρώπης και της Μεσογείου δοσμένη με άλλο τρόπο και με παρασκηνιακές αναπάντεχες διασυνδέσεις, τις οποίες η μαγική και ρεαλιστική γραφή του Φρέντυ Γερμανού ενορχηστρώνει με τέτοιο τρόπο που ένιωθα τα γεγονότα να συμβαίνουν μπροστά στα μάτια μου και διαπίστωνα πως όσα ξέρω, όσα έμαθα στο σχολείο και μεταγενέστερα ίσως να έγιναν με αφορμή αυτά που ξεδιπλώνονται στο βιβλίο και όχι με τα επίσημα αίτια! Το κείμενο εμπλουτίζουν μαρτυρίες και αφηγήσεις σημαντικών προσωπικοτήτων, όπως της Μελίνας Μερκούρη, της Μαίρης Χέμινγουεϊ και άλλων που συμπληρώνουν με άριστο τρόπο τα γεγονότα που εκτυλίσσονται στο βιβλίο και επηρεάζουν τον χαρακτήρα της Τερέζας.

Με άφθαστη δεξιοτεχνία μπλέκεται η φαντασία με την πραγματικότητα όσο τα συναρπαστικά γεγονότα του πρώτου μισού του 20ού αιώνα και σημαντικές ιστορικές προσωπικότητες ξεπηδούν μέσα από τις σελίδες. Ο Ιωάννης Μεταξάς, ο Ελευθέριος Βενιζέλος και ο Εθνικός Διχασμός, ο Ίωνας Δραγούμης, ο βασιλιάς Κωνσταντίνος που «ήξερε περισσότερα για τις κρεβατοκάμαρες των φίλων του από όσα ήξερε για το μέλλον της Μικράς Ασίας» (σελ. 30), ο Μπαζίλ Ζαχάρωφ με τα μικρασιατικά κύτταρα «που δεν είχε πολύ στενές σχέσεις με την ηθική», η Σάρα Μπερνάρ, τώρα «μια χούφτα κόκαλα, μια μανιασμένη γριά που κάποτε ήταν η μαγική ιέρεια της Ευρώπης», η μαντάμ Γκρες όπου στο σαλόνι της γραφόταν η ιστορία της Ευρώπης («το μπορντέλο της Ρωμιάς»), ο Γκαμπριέλε ντ’ Ανούντσιο, ποιητής και πολέμαρχος, ο Μπενίτο Μουσολίνι, η Μιστενγκέτ και πολλοί άλλοι αφήνουν το δικό τους αποτύπωμα στο βιβλίο και στη ζωή της Τερέζας, όσο εκείνη αγωνίζεται να ξεχάσει και να ξεχαστεί αλλά στη συνέχεια να επιβιώσει.

Στο δεύτερο μέρος του μυθιστορήματος, οπότε και πέφτει το μικρασιατικό μέτωπο και κινδυνεύει η Ανατολική Θράκη, η Τερέζα, που πλέον βαρέθηκε ό,τι ζούσε και ό,τι ποθούσε, φεύγει για την Κωνσταντινούπολη με τον έρωτα της ζωής της, τον δημοσιογράφο τότε και συγγραφέα αργότερα Έρνεστ Χέμινγουεϊ. Εκεί γνωρίζουμε ακόμη περισσότερο αυτόν τον άνθρωπο που εστάλη ως ανταποκριτής καναδικής εφημερίδας στην Ανατολική Θράκη για να καταγράψει τις θηριωδίες και τα κύματα των προσφύγων, οπότε μέσα από τα κείμενά του διαπιστώνουμε αντικειμενικά τα λάθη που οδήγησαν στην καταστροφή: «Ο πόλεμος ήταν μια ιδεολογία γι’ αυτόν τον νέο άντρα κι όλοι όσοι πολεμούσαν σαν τους Έλληνες φαντάρους ήταν οι τελευταίοι ιδεολόγοι ενός κόσμου που ξεπουλιόταν για τα πετρέλαια της Μοσούλης ή για το κάρβουνο της Σιλεσίας» (σελ. 163). Η Τερέζα και ο Έρνεστ ζουν έναν απαγορευμένο πλέον έρωτα, αφού εκείνος στο μεσοδιάστημα που χάθηκαν παντρεύτηκε κι οι ευτυχισμένες τους στιγμές αντιδιαστέλλονται με τον φόβο και την αγωνία της επικείμενης άφιξης του Μουσταφά Κεμάλ, που καταστρατηγεί την ουδετερότητα της Κωνσταντινούπολης. Τα κείμενα του Χέμινγουεϊ είναι γροθιά στο στομάχι, φέρνουν δάκρυα στα μάτια των ξένων αλλά και του αναγνώστη: «Τριάντα δύο χιλιόμετρα κάρα!» ο απολογισμός της αποχώρησης μετά το τελεσίγραφο του Κεμάλ για εκκένωση της Ανατολικής Θράκης. Τι θα απογίνουν τελικά οι δύο εραστές; Θα γλυτώσουν από τον κίνδυνο; Θα γυρίσουν στους συζύγους τους; Πώς θα χειριστούν το πάθος που τους έχει κυριεύσει;

Η »Τερέζα» είναι η ιστορία μιας γυναίκας που την κυνηγάει ο άντρας της και ταυτόχρονα μιας ηπείρου που την κυνηγάει η Ιστορία, σε μια εποχή όπου «ο κόσμος άλλαζε… με βίαιες πινελιές, σαν ιμπρεσιονιστικός πίνακας» (σελ. 121). Ένα πλάσμα που μπορεί να έζησε ως το μεδούλι τον έρωτα και τις απολαύσεις, δεν έπαυε όμως να είναι ευαίσθητη: «Δεν άντεχε πια να βλέπει γύρω της αυτούς τους μεσόκοπους χειρουργούς, που είχαν κόψει το 1916 την Ελλάδα στη μέση και τώρα έκοβαν με την ίδια ευκολία ανθρώπινες ζωές» (σελ. 88). Είναι η μυθιστορηματική βιογραφία ενός υπαρκτού προσώπου, μιας γυναίκας από την Αδριανούπολη που επηρέασε τον Έρνεστ Χέμινγουεϊ, μιας περιζήτητης και σκανδαλώδους νεαρής που αναστάτωσε την Ευρώπη ρουφώντας άπληστα κάθε πτυχή του έρωτα και της ευζωίας («Ακόμα και οι αμαρτίες της είχαν μια αγιότητα», σελ. 241). Παρελθόν και παρόν, αλήθεια και μύθος, όλα άριστα δεμένα σε μια ιστορία που κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον και καταγράφει τις παρασκηνιακές εξελίξεις των σημαντικότερων ιστορικών γεγονότων του μεσοπολέμου με τέτοιο τρόπο που κόβει την ανάσα. Το κείμενο είναι γραμμένο από τον άνθρωπο που κατάφερε να φέρει στο φως την επί εβδομήντα πέντε χρόνια κρυφή, ανείπωτη επαφή του Ίωνα Δραγούμη με την Πηνελόπη Δέλτα, «η πιο ωραία σελίδα της ζωής τους», με απόλυτο σεβασμό στην ψυχολογία και στα συναισθήματα των ηρώων, γνωρίσματα και αρετές που συναντάμε και σε αυτό το μυθιστόρημα. Στο Υστερόγραφο μάλιστα ο Φρέντυ Γερμανός δίνει το συναρπαστικό χρονικό της συγγραφής του βιβλίου, τα εμπόδια που συνάντησε για τη διασταύρωση των στοιχείων, τις ψηφίδες που μάζευε υπομονετικά από ανθρώπους και βιβλιοθήκες ώστε να συγκροτήσει και να ολοκληρώσει το μυθιστόρημα.

Κλείνοντας, θα κάνω μια ιδιαίτερη αναφορά στην αισθητική του βιβλίου, το οποίο κινείται στους τόνους του γκρι και του μπεζ, με τον φάκελο στον οποίο αναγράφεται το όνομα της ηρωίδας στο εξώφυλλο να χωρίζει και τα μέρη του βιβλίου ενώ το χρώμα του κυριαρχεί στις αριστερές πρώτες σελίδες. Η γκρίζα θαμπάδα του εξωφύλλου συνάδει με τη θολή ταυτότητα της Τερέζας κι όλα αυτά συγκροτούν ένα άρτιο αποτέλεσμα ήδη πριν ξεκινήσει κανείς το διάβασμα. Ο σχεδιασμός οφείλεται στην Ελένη Κυριακίδου και οι επιλογές της ταιριάζουν απόλυτα με το εκδοτικό παρελθόν και με το περιεχόμενο του βιβλίου. Το μυθιστόρημα κυκλοφόρησε πρώτη φορά το 1997 και τώρα ξαναβγαίνει σε φροντισμένη έκδοση και με επίμετρο του καθηγητή στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Δημήτρη Κόκκορη. Ένα ιστορικό μυθιστόρημα που έχει ακόμη λόγο ύπαρξης στα ράφια και στις ζωές μας.

Βιβλίο Πολύ αργά για τ’ Αϊδίνι 
Συγγραφέας Κώστας Στοφόρος
Εικονογράφος Αρτέον
Κατηγορία Παιδικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Αρτέον
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Κώστας Στοφόρος έγραψε ένα υπέροχο, συναρπαστικό κείμενο που ακροβατεί ανάμεσα στο μυθιστόρημα και στη μαρτυρία, μιας και βασίζεται στο ημερολόγιο του παππού του, Κώστα Ταρλατζή, ενός έξυπνου και μορφωμένου ανθρώπου που βίωσε τις δύσκολες στιγμές του ελληνισμού και αποφάσισε στα ογδόντα του να καταγράψει τα βιώματά του. Το βιβλίο ξεκινάει με τον θάνατο του παππού Κώστα και τις εξελίξεις που οδήγησαν να βρεθεί από τον συγγραφέα ένα πακέτο με δακτυλογραφημένες σελίδες και σημειώσεις του παππού του για τη ζωή του. Ο Κώστας Στοφόρος βασίστηκε σε αυτές τις αναμνήσεις και κατέγραψε τις τελευταίες μέρες του ελληνισμού στο Αϊδίνι και γενικά στη Μικρά Ασία. Μυθοπλασία ανακατεμένη με τα πραγματικά γεγονότα, ζωντανεύει την ευζωία των Ελλήνων του τόπου, τις διασκεδάσεις τους, την καθημερινότητά τους, τις σπουδές τους, τα αγαπημένα τους μέρη για έξοδο και πολλά άλλα.

Ο Κώστας Ταρλατζής μεγάλωσε στο Αϊδίνι την περίοδο 1919-1922 όπου πραγματοποιείται η μικρασιατική εκστρατεία, η ήττα του Ελευθερίου Βενιζέλου, το τέλος της Μικράς Ασίας. Ερωτευμένος ήδη από τα 9 του με τη συνομήλική του Ελένη, η οποία μαζί με τη Βερενίκη ήταν τα μοναδικά κορίτσια της τάξης του, έζησε μαζί της κωμικοτραγικές στιγμές μέχρι τη μετακόμιση της οικογένειάς της στον Μπουρνόβα. Πόσο όμορφες και γλυκές οι στιγμές του ελληνισμού στο Αϊδίνι! Ο Μορφωτικός Σύλλογος «Μέλισσα», ο ποταμός Εύδωνας που διασχίζει την πόλη, ο τοπικός Προσκοπικός Σύνδεσμος και πώς παραλίγο, χάρη σε μια ιδέα των παιδιών, να ξεκινήσει εμφύλιος πόλεμος με τα τουρκόπουλα, ο ηρωικός έφορος των προσκόπων Αϊδινίου Νικόλαος Αυγερίδης και πολλά άλλα γαλουχούν τον μικρό πρωταγωνιστή και απολαμβάνουμε την ήρεμη κι ανέφελη καθημερινότητά του. Όταν όμως μπαίνει ο ελληνικός στρατός στο Αϊδίνι στις 14 Μαΐου του 1919, μετά από τρεις μέρες μαχών με τους Τούρκους, αφήνει την πόλη στο έλεός τους, με αποτέλεσμα να σφαχτούν άμαχοι και πρόσκοποι (πόσο τραγική και αυτή η σελίδα ανάμεσα στις άλλες) και ο Κώστας Ταρλατζής να γλυτώσει από θαύμα με την οικογένειά του, ώσπου στις 20 Ιουνίου ο ελληνικός στρατός κατάφερε να απελευθερώσει ξανά την πόλη.

Στο άτυπο δεύτερο μέρος του βιβλίου ο Κώστας Ταρλατζής έρχεται με τους δικούς του για ασφάλεια και καλύτερη ζωή στη Σμύρνη, όπου με τον κολλητό του, το φτωχόπαιδο Αρίστο, έναν εντελώς διαφορετικό χαρακτήρα, κάνουν αταξίες. Ο Αρίστος σπρώχνει στις τρέλες τον μαζεμένο Κώστα και ο Κώστας αναλαμβάνει τη μόρφωση του Αρίστου. Μαζί μεγαλώνουν, μαζί τρέχουν στα σοκάκια, μαζί συζητούν τα πάντα. Με παραστατικότητα και άφθαστο ρεαλισμό ζούμε από κοντά τις βεγγέρες, τις σπουδές, τα έθιμα του επιταφίου της Αγίας Φωτεινής, ακόμη κι έναν σημαντικό για τον Κώστα αγώνα ποδοσφαίρου το 1921, αφού ο ήρωας του βιβλίου καταφέρνει να παίξει στον Πανιώνιο, δίπλα στα ινδάλματά του. Η αγαπημένη συνήθεια του Κώστα, το διάβασμα, τον έκανε να προσομοιάζει τις περιπέτειές του με περιστατικά από τους «Αθλίους», την «Παναγία των Παρισίων», τα βιβλία του Ιουλίου Βερν κ. ά. Όμορφες και ανέμελες στιγμές που σβήνουν επιφανειακά τον χαλασμό του Αϊδινίου, με φλερτ, κοσμική ζωή, αγνές φιλίες ξεδιπλώνονται σε σύντομα κεφάλαια που κρατούν την προσοχή τεταμένη για το τι θα γίνει παρακάτω. Συγκινήθηκα με την άδολη αγάπη του Κώστα και της Ελενίτσας με την οποία ξαναβρέθηκαν, καρδιοχτυπούσα για τη διακριτική τους αλληλογραφία μην πέσει σε ξένα χέρια, χαιρόμουν για τον τρόπο που κατάφερναν να ξεφεύγουν από την επιτήρηση των γονιών τους. Παράλληλα εξελίσσεται και ο έρωτας του Αρίστου για την Αϊσέ και το δικό τους ερωτικό αλισβερίσι. Πόσο τρυφερές και όμορφες οι στιγμές της τρυφηλής Σμύρνης, με έμφαση στη λειτουργία και στην περιφορά του επιταφίου της Αγίας Φωτεινής το τελευταίο Πάσχα των Ελλήνων, το τόσο κατανυκτικό που λες και ένιωθαν ήδη τα μελλούμενα… Υπέροχες περιγραφές, ενδιαφέροντα στιγμιότυπα που δένουν αρμονικά με τα τοπόσημα της πόλης, δυο έφηβοι που αγκαλιάζουν τη ζωή αλλά η σφαγή θα κόψει άδοξα και νωρίς τη συνέχεια του έρωτά τους.

«Πολύ αργά για το Αϊδίνι» λοιπόν, καθόλου αργά όμως για όλους εμάς, όσους έχουν ρίζες ή και όχι από τα μικρασιατικά χώματα, να θυμόμαστε τις αιματοκυλισμένες αυτές στιγμές του ελληνισμού και να μνημονεύουμε τους νεκρούς από τις σφαγές και τις κακοποιήσεις των Τούρκων από το 1919 ως την τελική καταστροφή αλλά και νωρίτερα (1914 έγινε η γενοκτονία των Ποντίων). Ο Κώστας Στοφόρος έγραψε ένα συγκινητικό και τρυφερό μυθιστόρημα για τις όμορφες στιγμές που γαλούχησαν τον παππού του και μας παρέδωσε διεισδυτικά ψυχογραφήματα, παραστατικές απεικονίσεις χαμένων τόπων και ανατρεπτικές ιστορίες που μου κράτησαν αμείωτο το ενδιαφέρον ως το τέλος, όπου ολοκληρώνεται ένας κύκλος με τέτοια συγγραφική δεξιοτεχνία που δάκρυσα. Η εικονογράφηση της ομάδας του Αρτέον είναι παραστατική, ανάγλυφη, τρισδιάστατη, σχεδόν φωτογραφική, αποτυπώνει με εξαίρετη λεπτομέρεια και απαράμιλλη τέχνη σπίτια, δρόμους, πόλεις, ανθρώπους, κτήρια μέσα από ποικίλες οπτικές γωνίες και με διαφορετικές προοπτικές. Ένα βιβλίο-φόρος τιμής για τα θύματα της μικρασιατικής καταστροφής και για τις στιγμές του ελληνισμού που χάθηκαν για πάντα.

Βιβλίο Η πίσω αυλή 
Συγγραφέας Μαρία Δασκαλάκη
Κατηγορία Περιπέτεια / Παιδικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μίνωας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Μαρία Δασκαλάκη ξεδιπλώνει μια όμορφη και τρυφερή ιστορία γεμάτη ανθρωπιστικά μηνύματα και συναρπαστικές εξελίξεις, δίνοντας έμφαση στη μικρασιατική καταστροφή και στις συνέπειες του ξεριζωμού που βίωσε ο ελληνισμός τότε. Περιγράφει με τρυφερότητα και ενδιαφέρον την καθημερινότητα ενός εσωστρεφούς και «κλειστού» παιδιού, που λόγω της αναπηρίας του προτιμάει να κάθεται σε μια γωνιά και να διαβάζει παρά να συναναστρέφεται τους συμμαθητές του. Όταν τα πράγματα ζορίζουν οικονομικά για τους γονείς της, Στεφανία και Μηνά, έρχονται στη Νάξο για να βοηθήσουν τον παππού Γαβρίλη και τη γιαγιά Κυριακή με τα ενοικιαζόμενα δωμάτια. Εκεί το κορίτσι αποκτά τη συνήθεια να πηγαίνει με το λεωφορείο από τη Χώρα στο Φλεριό, στο λιγότερο τουριστικό μέρος του νησιού και να εξομολογείται σε μια ξαπλωμένη, μισοτελειωμένη κι εγκαταλειμμένη Κόρη τη ζωή της. Οι εξερευνήσεις αυτές την κάνουν λιγότερο εσωστρεφή και ξαναφέρνουν τη χαρά στη ζωή της. Με αφορμή το γεγονός πως η Ζωή έχει κολοβό το δεξί της χέρι νιώθει ένα πρωτόγνωρο δέσιμο με το άγαλμα ενώ τα απογεύματα περνάει αξέχαστες στιγμές με τον δίδυμο αδελφό της, Αλέξη και τον φίλο του, Νικόδημο.

Αφηγηματικά, η ιστορία μάς βάζει κατευθείαν στην καθημερινότητα της οικογένειας στη Νάξο και μετά μαθαίνουμε για τους λόγους που ήρθαν κι εγκαταστάθηκαν στο νησί ενώ όταν εμφανίζεται στην κουβέντα η προγιαγιά που γλύτωσε στα οκτώ της χρόνια από την καταστροφή της Σμύρνης με διαρκή πρωθύστερα γνωρίζουμε από κοντά την οικογένεια της Θάλειας και τις δυσκολίες που βίωσε τις μαύρες μέρες του Σεπτεμβρίου του 1922, όπου η ανεμελιά και η χαρά αντικαταστάθηκαν από το αίμα και τη φρίκη. Εναλλάξ λοιπόν από τη μια βλέπουμε τα τρία παιδιά να καθαρίζουν το σπιτάκι που είχε χτίσει η προγιαγιά όταν έφτασε στη Νάξο και από την άλλη ζούμε τη λάμψη, την ομορφιά και τη χαρά της ελληνικής κοινότητας Σμύρνης, γνωρίσματα που μετά το 1919 δίνουν τη θέση τους στην αγωνία, στην αβεβαιότητα και τέλος στη σφαγή. Τι όμορφα και παραστατικά που ζωντανεύει η πανέμορφη Σμύρνη, με το Και, το τραμ, τα κλαμπ και τα ξενοδοχεία, με τους λογιών λογιών κατοίκους της! Ανέμελες και ξένοιαστες οι μέρες της μικρής Θάλειας, σκοτεινές και δυσοίωνες όμως για τους μεγάλους! Η συγγραφέας δεν ωραιοποιεί τα γεγονότα που οδήγησαν στην καταστροφή, χωρίς αυτό να σημαίνει πως καταγράφει με λεπτομέρειες τις βιαιότητες και τα έκτροπα. Με σεβασμό και αγάπη απέναντι στα παιδιά φέρνει στο φως τα σημαντικότερα γεγονότα που οδήγησαν το ελληνικό στοιχείο στον όλεθρο και τις τελευταίες μέρες της πόλης της Ιωνίας, ξεκινώντας από την απόβαση του ελληνικού στρατού τον Μάιο του 1919 και την εμφάνιση του Μουσταφά Κεμάλ ως την κατάρρευση του μετώπου. Η Μαρία Δασκαλάκη δε μεροληπτεί, αντίθετα τονίζει ξεκάθαρα πως εν καιρώ πολέμου και οι Έλληνες και οι Τούρκοι έκαναν ακρότητες, άλλωστε σ’ έναν πόλεμο δεν υπάρχουν νικητές και ηττημένοι. Μέσα από διαλόγους και ερωταποκρίσεις των παιδιών μαθαίνουμε με συναρπαστικό τρόπο και χωρίς να κουραζόμαστε για τα σημαντικότερα γεγονότα της εποχής, για τα κίνητρα, για τα αίτια, για τις συνέπειες.

Η Νάξος πάντως δε μένει παραπονεμένη, αφού η Ζωή με τις εξερευνήσεις της μας συστήνει το νησί, τη μυθολογία και την ιστορία του, με το ηλιοβασίλεμα στην Πορτάρα να συναγωνίζεται σε ομορφιά αυτό της Σμύρνης. Τοπόσημα του νησιού, ιδιωματικές λέξεις, τα φαγητά του τόπου, μνημεία και αξιοθέατα, η Γρόττα, τα μυκηναϊκά ίχνη σε κάποια ερείπιά της, η Πόρτα του Γιαλού και η παλιά αγορά με την άναρχη ρυμοτομία της, όπου τόσο γοητευτικά χάνεσαι, η έντονη διαφορά της φασαριόζικης πόλης τη νύχτα και της ήρεμης, γαλήνιας ίδιας πόλης νωρίς το πρωί, η Τρανή Πόρτα και το κάστρο με τη Σχολή των Ουρσουλινών και την καφετέρια Άβατον, ο Μάριος στο Παλιό Βιβλιοπωλείο και τόσα άλλα σημεία του νησιού φτιάχνουν ένα υπέροχο και άκρως ρεαλιστικό φόντο, όπου γαληνεύουμε από την ένταση και την αγωνία για επιβίωση της οικογένειας της Θάλειας έναν αιώνα πριν. Η Μαρία Δασκαλάκη αποτυπώνει με ρεαλισμό τις τελευταίες μέρες της Σμύρνης και τις δένει αναπάντεχα με την ίδια πόλη που ξέρουμε σήμερα, όπου τίποτα δεν έχει μείνει ίδιο. Η φράση «Μέχρι τώρα ήξερα πως μπορεί να έχεις ένα σπίτι και να έχεις χάσει το κλειδί του. Μα τώρα κατάλαβα πως μπορεί να υπάρχουν και κλειδιά που έχουν χάσει τα σπίτια τους» (σελ. 123) είναι το έναυσμα για ένα ταξίδι που θα κλείσει παλιούς λογαριασμούς, θα ενώσει για πάντα υποθετικά αντίθετα διακείμενους λαούς και θα μου φέρει δάκρυα στα μάτια όταν μου αποκάλυψε τα μυστικά της πίσω αυλής χάρη σ’ ένα κλειδάκι.

Στο νέο της μυθιστόρημα για παιδιά από 10 ετών και πάνω η Μαρία Δασκαλάκη καταγράφει με ενάργεια και συναρπαστικές λεπτομέρειες την καταστροφή της Σμύρνης, συνδέοντάς τες με την οικογένεια ενός κοριτσιού που θα εγκατασταθεί πλέον με την οικογένειά της στη Νάξο. Το παιδί αυτό είναι η επόμενη γενιά στην οποία πρέπει να στηρίζουμε κάθε μας ελπίδα για συμφιλίωση και επούλωση πληγών και να την καθοδηγούμε σε πιο φωτεινά και ενάρετα μονοπάτια για βελτίωση των σχέσεων με τους άλλους αλλά και του εαυτού μας. Ειλικρίνεια, τρυφερότητα, σεβασμός και αγάπη για τις χαμένες πατρίδες πηγάζουν από μια παρέα παιδιών που ζουν στη Νάξο και μαθαίνουν για το πολύτιμο παρελθόν της οικογένειάς τους ενώ αβίαστα γέλια ξεσπούν με το αυτοαναφορικό κλείσιμο του ματιού στην τελευταία σελίδα!

Βιβλίο Μικρασία: το τραγούδι του αποχωρισμού
Συγγραφέας Θοδωρής Παπαθεοδώρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ελάχιστα πράγματα είναι γνωστά για τη σφαγή της Φώκαιας το 1914 και στο μυθιστόρημα βιώνουμε τα σημαντικότερα γεγονότα που οδήγησαν σ’ ένα από τα πρελούδια της μικρασιατικής καταστροφής μέσα από την καθημερινότητα του πλούσιου και ξακουστού εμπόρου Αριστείδη Παπάζογλου, λάτρη της αρχαιολογίας. Είναι ένας άντρας σεβαστικός και αγαπητός απ’ όλους κι ας «έχει καμηλιέρικο χούι, μήτε ψίχουλο άφηνε να πέσει κάτω μήτε το λησμονούσε» (σελ. 26). Παντρεύτηκε την Καλλιόπη και απέκτησαν την Αννιώ, τη Φροσούλα και τον Προκόπη. Το βιβλίο ξεκινάει με το πώς γνωρίστηκαν ο Αριστείδης και η Καλλιόπη στα τέλη του 19^ου αιώνα, πώς παντρεύτηκαν, πώς ήταν η ζωή τους, πώς, πότε και γιατί άλλαξε και στη συνέχεια η ματιά μας στρέφεται στα παιδιά. Ο Προκόπης είναι ο μοναχογιός της οικογένειας και η αιτία που ο πατέρας αυξάνει την εργατικότητά του γιατί έχει όνειρα να τον σπουδάσει. Η Αννιώ είναι ανυπότακτη και ανυπάκουη, αγοροκόριτσο, «μοσχόμαγκας με φουστάνια», έχει τσαγανό, αντοχή, πεισμονή και θαρρεσιά, «αζάπικο χούι». Η μικρότερή της Φροσούλα γεννήθηκε κουσουρλή και μισερή, μ’ ένα πρόσωπο «σαν άτεχνη παιδική ζωγραφιά», «αμαστόρευτο και μπατάλικο». Οι δυο αδελφές μεγαλώνουν αγαπημένες, η Φροσούλα δε φθονεί την πιο όμορφή της Αννιώ κι η Αννιώ δεν κάνει χωρίς την αδερφή της. Έχουν έναν δεσμό ακατάλυτο κι όπως λέει η Αννιώ για τον εαυτό της: «από σίδερο καμωμένη η ίδια, από ζυμάρι η αδελφή της».

Το μυθιστόρημα, όπως όλα του συγγραφέα, είναι υπέροχο, φροντισμένο και προσεγμένο ως την τελευταία του λεπτομέρεια. Ποικιλία λέξεων και ιδιωματισμών, καλολογικά στοιχεία που κοσμούν το κείμενο («πάσχισε να του καλαφατίσει το αγρίεμα», σελ. 93, «με τις λέξεις που έμοιαζαν πικάντικες σαν τα κονιαλίδικα σουτζούκια», σελ. 57, «κλώτσησε σαν μουλάρι που έχει βοσκήσει αφιόνι», σελ. 64), ολοζώντανοι χαρακτήρες, καθώς και παραστατικές περιγραφές της Φώκαιας, με τους δρόμους και τις εκκλησίες της, με το φυσικό της τοπίο και τη θάλασσά της, με τη νησίδα στην μπούκα του όρμου, «προικισμένος ο τόπος τους κι ευλογημένα τα χώματά τους» (σελ. 46), είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά του κειμένου. Οι παρένθετες αφηγήσεις σε πρώτο πρόσωπο της Αννιώς αφήνουν χώρο για ακόμη περισσότερο λυρισμό, για φωτισμό λεπτομερειών που μας φέρνουν πιο κοντά στους πρωταγωνιστές, για προοικονομία που μας ετοιμάζει για τη συνέχεια χωρίς ταυτόχρονα να μας αποκαλύπτει πολλά, κάτι που αυξάνει την αγωνία κι όλα αυτά συγκροτούν μια διαφορετική ματιά στη μικρασιατική καταστροφή. Αν και ξεκινάει όπως όλα τα μυθιστορήματα της σχετικής θεματολογίας με τις ευτυχισμένες μέρες της άνετης ζωής της οικογένειας Παπάζογλου, μετά την καταστροφή της Φώκαιας ακολουθούν ανατροπές που το διαφοροποιούν αρκετά από τα άλλα. Η περίληψη στο οπισθόφυλλο προϊδεάζει αρκετά για τις εξελίξεις, η γραφή όμως και ο σωστός χειρισμός της πλοκής με κράτησαν αιχμάλωτο ως την τελευταία σελίδα.

Η Αννιώ και η Φρουσούλα μαζί θα επιβιώσουν από τη σφαγή του 1914, μαζί θα τις πάρει στο σπίτι της στη Σμύρνη η κιορ Ταρούς, μια γυναίκα που έχει νταραβέρια με «ζαμπίτηδες, μπεηλερμπέηδες, αγάδες, τσιφλικάδες, μπανκέρηδες, σαράφηδες, σινιόρους και μουσιούδες, παραλήδες κάθε λογής, φυράματος, πίστης και νατσιόνας» (σελ. 143), ένας Φέιγκιν του 20ού αιώνα που «φροντίζει» με τον δικό της τρόπο τους Όλιβερ Τουίστ που δημιουργεί η σφαγή των τσέτηδων. Χάρη σ’ εκείνη, το μυθιστόρημα μας φέρνει στη Σμύρνη, την οποία όμως βλέπουμε από μια εντελώς διαφορετική οπτική γωνία, αυτήν του υποκόσμου και της νύχτας, των καφέ σαντάν, των Χιώτικων και του Άγιου Κωνσταντίνου τα περίφημα «σπίτια». Μες σ’ αυτόν τον βούρκο, με πληθώρα συναρπαστικών περιγραφών και διεισδυτικών ψυχογραφημάτων, προσπαθούν να παραμείνουν ακέραιες δύο αθώες ψυχές που γνωρίζουν την ταπείνωση και τους ευτελισμούς. Κι αργότερα παιχνιδιατόροι, βιολί και ούτι που αποζητούν μουζντέ και μεροδούλι, αμανέδες και καρσιλαμάδες που ξυπνούν τα σεκλέτια κι εγείρουν ραβαΐσι φέρνουν τον αναγνώστη, λες και του ζητάνε συγνώμη, απ’ τα σκοτεινά καταγώγια στις ολόφωτες βεγγέρες, στο Σπόρτινγκ Κλουμπ και στη Λέσχη Κυνηγών. Τι θα απογίνουν οι δύο αδερφές; Τι ρόλο θα παίξουν στη ζωή της Αννιώς άρχοντες και μουζικάντηδες, εμπνευσμένοι δάσκαλοι και ιερωμένοι-ήρωες;

Φώκαια, Σμύρνη, Καππαδοκία, ακόμη και Αλμυρά Έρημος μαζί με τους Έλληνες στρατιώτες που ήθελαν μιαν Άγκυρα να ξαποστάσουν, είναι οι τόποι που γνώρισα μέσα από την ευαίσθητη ματιά του συγγραφέα, ο οποίος αυτήν τη φορά δε βαραίνει το κείμενό του με πολλές ιστορικές αναφορές. Φυσικά και παρατίθενται τεκμηριωμένες και αναλυτικές σημειώσεις στο τέλος του βιβλίου, δε διακόπτουν όμως τον ειρμό της ανάγνωσης και δίνουν τα απαραίτητα πραγματολογικά στοιχεία που χαρίζουν ρεαλισμό και αληθοφάνεια στη ζωή των χαρακτήρων. Λίμαν φον Σάντερς και το κίνημα του «πανγερμανισμού», πανισλαμισμός και παντουρκισμός, Νεότουρκοι και τσέτες ποτίζουν με αίμα τις σελίδες όσο φωτισμένοι δάσκαλοι σαν τον Ιωάννη Καβακλή αγωνίζονται να κρατήσουν την ελευθερία του ελληνισμού, πρεσβεύοντας πως μυαλό, εμπόριο και παράς είναι τα ουσιαστικά όπλα των Ελλήνων για να πολεμήσουν τον Τούρκο. Τα λόγια του ξεσηκώνουν την Αννιώ, η οποία όμως αρνείται πεισματικά να δεχτεί πως οι Τούρκοι έχουν κακούς σκοπούς ή μισούν τους Έλληνες με τους οποίους γειτνιάζουν και μεγαλώνουν μαζί τόσα χρόνια τώρα κι όμως, αυτοί οι ελάχιστοι φίλοι και γνωστοί, «είναι τρυφερά χορταράκια μες σε άγριο δασοτόπι» κι αυτό θα το καταλάβει με τον πιο σκληρό τρόπο.

Το μυθιστόρημα «Μικρασία: το τραγούδι του αποχωρισμού» είναι ένα συναρπαστικό και ανατρεπτικό κείμενο για μια γυναίκα που, ακροβατώντας ανάμεσα στον χαρακτήρα του Όλιβερ Τουίστ και στις δεξιότητες της Μάτα Χάρι, αγωνίζεται να βρει τον έρωτα και τον πραγματικό της εαυτό σε μια εποχή και σε μια περιοχή που ετοιμαζόταν να παραδοθεί στο γιαγκίνι και στο λεπίδι. Σκαλί το σκαλί παρακολουθούμε τα βήματά της προς μια ανοδική, κι ας έπεφτε κάθε φορά πιο χαμηλά για το καλό της οικογένειάς της πρώτα και της Ελλάδας αργότερα, πορεία προς την αλήθεια και προς το φως. Αννιώ, Αννέτ και Αϊνούρ, τρεις προσωπικότητες, μία γυναίκα, τρεις χαρακτήρες, μία ηρωίδα. Χάρη στη φροντισμένη και τεκμηριωμένη πένα του Θοδωρή Παπαθεοδώρου ταξίδεψα σε μιαν άλλη Σμύρνη, κάτι που με πλήγωσε περισσότερο γνωρίζοντας πως σύντομα όλη αυτή η τρυφηλότητα, οι ανέσεις, η «ανέμελη» καθημερινότητα, οι κοινωνικές συναναστροφές, τα μέγαρα και τα δημόσια κτήρια, θα παραδίδονταν στη φωτιά και στο αίμα. Ένα διαφορετικό μυθιστόρημα για τη μικρασιατική καταστροφή που κλείνει το μάτι στα κλισέ και καταγράφει με τον δικό του τρόπο τις ζωές των Ελλήνων της Μικράς Ασίας πριν και μετά το 1922.

Βιβλίο Το ταξίδι της γραμμής
Συγγραφείς Μαρία Δασκαλάκη, Μάνος Ταμιωλάκης
Εικονογράφος Νίκος Γιαννόπουλος
Κατηγορία Παραμύθι
Εκδότης Μίνωας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Μια γραμμή που ξεκίνησε ως σημείο αρχίζει να ψάχνει τον κόσμο γύρω της, να μεταμορφώνεται και να αλλάζει, να μαθαίνει, να δίνει και να παίρνει. Αυτό το παραμύθι είναι η ιστορία της που θα δώσει έμπνευση και αυτοπεποίθηση σε μικρούς και μεγάλους αναγνώστες. Τα παιδιά έως 8 ετών περίπου θα διασκεδάσουν και θα μάθουν βασικές έννοιες με τη γραμμή που δεν κάθεται στιγμή ακίνητη. Θα τη γνωρίσουν ως σημείο, θα την ακολουθήσουν όταν αρχίσει να απομακρύνεται, θα τη δουν να βοηθάει, θα την αγκαλιάσουν όπως κι εκείνη αγκαλιάζει όσους την έχουν ανάγκη. Τα μεγαλύτερα παιδιά μπορούν κι αυτά να παρακολουθήσουν την ιστορία και να διαβάσουν πίσω από τις γραμμές τα βήματα για τη δική τους ανάπτυξη, εξέλιξη και ωρίμανση, μιας και η γραμμή είναι ο καθένας από μας, τα παθήματα και οι περιπέτειές της είναι και δικά μας βιώματα. Οι συγγραφείς έγραψαν ένα δισυπόστατο παραμύθι γεμάτο διαχρονικά μηνύματα και απλό λεξιλόγιο και το ταίριαξαν με την υπέροχη εικονογράφηση του Νίκου Γιαννόπουλου. Το σημείο που έγινε γραμμή και οι μεταμορφώσεις του βασίζονται κυρίως στους τόνους του μαύρου, πόσο όμορφα αλλάζουν όλα όμως όταν κάποια στιγμή φτάνουμε στο φως (και στο «φως»), μπαίνει ο ήλιος και το ουράνιο τόξο στο παιχνίδι και οι σελίδες γεμίζουν χρώματα και λάμψη! «Το ταξίδι της γραμμής» είναι ένα συναρπαστικό ταξίδι ολοκλήρωσης και αυτογνωσίας που θα μάθει πολλά τους μικρούς και τους μεγάλους αναγνώστες και θα τους βοηθήσει να γνωρίσουν καλύτερα τον χαρακτήρα τους και τον κόσμο γύρω τους.

Βιβλίο Αντίο, Σμύρνη
Συγγραφέας Ιωάννα Μπαμπέτα
Εικονογράφος Άρτεμις Πρόβου
Κατηγορία Παραμύθι
Εκδότης Μίνωας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Ιωάννα Μπαμπέτα έγραψε μια τρυφερή ιστορία με φόντο την καταστροφή της Σμύρνης και απευθύνεται σε παιδιά από 8 ετών και πάνω. Ο Λευτέρης και ο Ασλάν μεγαλώνουν μαζί στην κοσμοπολίτικη Σμύρνη, αγνοώντας τις κοινωνικές και θρησκευτικές τους διαφορές. Η ιστορία είναι γραμμένη απλά και με πλούσιο λεξιλόγιο και ξεδιπλώνει τα βήματα που οδήγησαν στον όλεθρο του 1922, από την απελευθέρωση του 1919 ως τη σφαγή. Δεν υπάρχουν σκηνές φρίκης ούτε ανατριχιαστικές περιγραφές, μέσα από τα μάτια όμως των δύο παιδιών ξεδιπλώνονται όλες οι απορίες των αθώων αμάχων εκείνου του καιρού για την καταστροφή της πόλης. Παρ’ όλο που διάβαζα γνώριμα περιστατικά και ήξερα φυσικά το αναπόφευκτο τέλος, παρασύρθηκα από την αφήγηση και από τη δύναμη της φιλίας που διαποτίζει τις σελίδες του βιβλίου. Η εικονογράφηση της Άρτεμης Πρόβου είναι απλή και πολύχρωμη, θυμίζει έργα από νερομπογιές ενώ τα χαρακτηριστικά των προσώπων είναι αδρά, χωρίς πολλές λεπτομέρειες. Η αρχιτεκτονική της πόλης αποτυπώνεται εξίσου αφαιρετικά και γενικευμένα, με εξαίρεση την Αγία Φωτεινή και η μαύρη μέρα του ’22 αποτυπώνεται κυρίως με άφθονο μαύρο χρώμα. Το «Αντίο, Σμύρνη» είναι ένας αποχωρισμός από τα όνειρα για το μέλλον και από μια γερή φιλία, την οποία διέκοψαν συμφέροντα ανάλγητων ανθρώπων, κι όλα αυτά με φόντο την τραγική ιστορία του ελληνισμού της Μικράς Ασίας.

Βιβλίο Από δρυ παλιά κι από πέτρα
Συγγραφέας Νοέλ Μπάξερ
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

«Πες μου κι εσύ το γένος σου κι ο τόπος σου ποιος είναι. Μήτε από δρυ γεννήθηκες παλιά, μήτε από πέτρα» (Ομήρου Οδύσσεια, ραψωδία τ στίχοι 162-163). Με αυτήν τη ρήση η συγγραφέας μάς καλωσορίζει στη ζωή της Πηνελόπης, που γεννιέται στο Αϊδίνι αλλά η μητέρα της τη στέλνει να ζήσει στην οικογένεια του Βρετανού υπηκόου και μεγάλου υφασματέμπορα Καλφατζή στην Κερύνεια της Κύπρου. Η Πηνελόπη μεγαλώνει, μαθαίνει τη ζωή, κάνει σκέψεις κι όνειρα και το ριζικό της την προορίζει να παντρευτεί και να μετακομίσει στη Σμύρνη λίγα χρόνια πριν τη Μικρασιατική Καταστροφή. Το 1922 είναι σταθμός στη ζωή της και βιώνει πολλές ανατροπές ως την έκρηξη του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου. Κύπρος Ινδία, Αθήνα, Κερύνεια, Σμύρνη, σ’ αυτούς τους τόπους ιχνηλατεί μια γυναίκα τη ζωή της κι αγωνίζεται να φτιάξει το δικό της στέρεο μέλλον.

Η περιπετειώδης αυτή μυθιστορία με τις μαγευτικές περιγραφές, τις έξυπνες ανατροπές, την ποικιλία των χαρακτήρων με κέρδισε και με τον τρόπο της αφήγησης, όπου κυριαρχεί η ιδέα να μας μιλούν εναλλάξ η Πηνελόπη και αργότερα η κόρη της σε πρώτο ενικό εν είδει συζήτησης μεταξύ τους Αυτό το μοτίβο ακολουθείται αργότερα κι από άλλα πρόσωπα αλλά η συγγραφέας βοηθά με τον τρόπο της να με καθοδηγήσει σωστά στον τόπο και τον χρόνο Η Σμύρνη με τα μάτια της Πηνελόπης («Πουθενά στον κόσμο δεν υπήρχε ανάλογη πόλη που να συνδυάζει τον ελληνικό νου, τη γλυκιά ραθυμία της Ανατολής, το εμπορικό δαιμόνιο των Εβραίων, την εργατικότητα των Αρμενίων, την κομψότητα του Παρισιού, τη φραγκολεβαντίνικη ευθυμία, τη στιβαρή ευρωπαϊκή ιδιοσυγκρασία. Όλα αυτά σε μια γη απαράμιλλης φυσικής ομορφιάς και ιστορικής κληρονομιάς», σελ, 59). τα πλούτη της πόλης, η ζωή των Ελλήνων εκεί, κι αργότερα ο όλεθρος του δεύτερου πολέμου κι όχι μόνο αυτά αλλά και πολλά άλλα περιστατικά, ιστορικά και ιδιωτικά, συγκροτούν ένα πολύχρωμο παζλ γεμάτο αγάπη, εκπλήξεις, εμπόδια και ελπίδα.

Ανάμεσα στις γραμμές του κειμένου ξεφυτρώνουν και το εμπλουτίζουν στίχοι από την Οδύσσεια που δένουν τόσο μα τόσο ωραία με τη ροή που του δίνουν νέα εικόνα, νέα πνοή, ειδικά όταν κάποιοι στίχοι ταιριάζουν απόλυτα με τα αισθήματα των ηρώων και τα περιστατικά που μας αφηγείται η συγγραφέας. Ολοζώντανοι χαρακτήρες, μια ολοκληρωμένη γυναίκα (κοριτσάκι, μητέρα, γιαγιά) και μια ωραία τοιχογραφία των γεγονότων των αρχών του 20ού αιώνα μέσα από τα μάτια μιας γυναίκας που αγάπησε, γέννησε, πόνεσε, μάτωσε είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά του κειμένου. Ένας μικρός προβληματισμός πάντως μού δημιουργήθηκε από το γεγονός ότι η βρετανική υπηκοότητα της Πηνελόπης ερχόταν σε κρίσιμες στιγμές σαν από μηχανής θεός να τη σώσει και το επαναλαμβανόμενο αυτό μοτίβο κάπου αδυνάτισε ως ιδέα. Παρ’ όλ’ αυτά, η Πηνελόπη πέρασε διά πυρός και σιδήρου κι αντί να γίνει μια προπέτης γυναίκα, προκλητική και επηρμένη λόγω της τύχης της, δεν ύψωσε ποτέ ανάστημα, δεν ανέπτυξε εγωισμό και ψυχρότητα, αντίθετα, ωρίμασε σωστά, ενστάλαξε τη σοφία από τα βιώματά της μέσα της και συγκρότησε μια ενδιαφέρουσα, ταπεινή προσωπικότητα. Ακριβώς αυτή η πολυπλοκότητα στη σκιαγράφηση ενός χαρακτήρα δύσκολα απαντάται σήμερα σε ελληνικά μυθιστορήματα με τόση τέχνη και δουλειά όση στο μυθιστόρημα της Νοέλ Μπάξερ, κάνοντας έτσι τη συγγραφέα μια από τις αγαπημένες μου.

«Από δρυ παλιά κι από πέτρα» η ζωή της Πηνελόπης και των ανθρώπων που διασταυρώνονται με τη δική της, σ’ ένα μυθιστόρημα καλογραμμένο, νοσταλγικό και τρυφερό, όσο πρέπει συναισθηματικό, με βάθος, σκέψεις και περιεχόμενο. Η συναρπαστική ιστορία μάλιστα συνεχίζεται στην «Επιστροφή της Πηνελόπης».