Βιβλίο Σύρα Σάκρα 
Συγγραφέας Μεταξία Κράλλη
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Σύρα σάκρα λοιπόν, δηλαδή Σύρα η ιερή, μιας και οι καθολικοί πριν το 1821 αποτελούσαν το 95% του πληθυσμού ενώ το νησί φιλοξενούσε πέντε μοναστικά τάγματα και ήταν έδρα Επισκόπου. Μετά τη σφαγή της Χίου το 1822 ο τόπος δέχτηκε πολλούς πρόσφυγες, οι οποίοι έχτισαν την Ερμούπολη και σταδιακά οδήγησαν το νησί σε μια σημαντική ακμή, η οποία κορυφώθηκε την περίοδο του μυθιστορήματος. Η Μεταξία Κράλλη έστησε με φροντίδα και προσοχή έναν έξοχο καμβά προσώπων και γεγονότων, σκηνών και περιστατικών, άνοιξε τα αρχοντικά της πόλης και τα χαμόσπιτα της Άνω Σύρου, τις καθολικές και ορθόδοξες εκκλησίες, περπάτησε από τα Ψαριανά ως τα Βαπόρια και ανέπτυξε μια πλούσια σε εξελίξεις πλοκή, γεμάτη μικρά και μεγάλα γεγονότα, με ολοκληρωμένους, πολυδιάστατους χαρακτήρες και μια ιστορία που ζωντάνεψε με πιστότητα και αληθοφάνεια τα ήθη και έθιμα, την καθημερινότητα και τη γλώσσα της εποχής και του τόπου. Δε μένει όμως μόνο στο νησί αφού η Αθήνα ετοιμάζεται να υποδεχτεί τους πρώτους Διεθνείς Ολυμπιακούς Αγώνες, ενώ αρχίζει να ακμάζει και η ελληνική κοινότητα της Αιγύπτου με το βαμβάκι να χαρακτηρίζεται ως «λευκός χρυσός».

Στις πάνω από 700 σελίδες του βιβλίου παρελαύνουν πλούσιοι και φτωχοί, νταντάδες και δημοσιογράφοι, ξεπεσμένοι ευγενείς που θα κάνουν τα πάντα για να περισώσουν το όνομά τους, δανδήδες και καζανόβες, δεσποινίδες που επηρεάζονται από τα ρομάντσα, έμποροι και ναυτικοί, ναυλομεσίτες και τραπεζίτες, ψυχοκόρες και ράφτρες, κοσμογυρισμένοι άντρες χωρίς ανάγκη εργασίας, σουφραζέτες, όλοι τους όμως περιφέρονται γύρω από έναν βασικό κεντρικό άξονα και εμπλουτίζουν την αφήγηση χωρίς να περιττεύουν, μιας και οι ρόλοι τους κουμπώνουν σε απρόσμενα σημεία, απογειώνοντας τη δράση. Βασικές ηρωίδες είναι η Ιουλία Περσελή και η Καρμελίνα Ρόυσσενα, δυο άκρως διαφορετικές γυναίκες με εντελώς διαφορετικές καταβολές. Η Ιουλία είναι κόρη του Γιάννη Περσελή και της Τερέζας Σομμαρίπα, η οποία προέρχεται από ξεπεσμένη αρχοντική οικογένεια της Νάξου. Ο Περσελής ξεκίνησε ως καπετάνιος και μεταπήδησε στον εφοπλιστικό τομέα, σημειώνοντας αξιόλογη πορεία και αυξάνοντας την περιουσία της οικογένειάς του. Η Ιουλία είναι καταδεκτική, απλή, ανεξάρτητη και μεγαλώνει σ’ ένα σπίτι όπου ο σύζυγος και πατέρας ναυτικός μπορεί να λείπει κάποτε μέχρι και δυο χρόνια. Από την άλλη, η Καρμελίνα είναι κόρη της χήρας πλύστρας Βιττορής που ζει στην Άνω Σύρα με άλλες πέντε κόρες, την παντρεμένη με τον Δομένικο εργάτρια Βιντσέντσα, την Αννέτα που έγινε καθολική καλόγρια στις Αδελφές του Ελέους, την Κοντσέπτα, τη Ζοζεφίνα και την Γκράτσια. Η Καρμελίνα ξέρει γράμματα κι όταν μεγαλώνει τη στέλνει η μάνα της ψυχοκόρη στους θείους της στην Ερμούπολη, Ιωσήφ και Ροζίνα, όπου γνωρίζει τον Νικόλα Σωρόπο κι ο έρωτάς της γι’ αυτόν θα τινάξει τα πάντα στον αέρα.

Δίπλα σε αυτές τις δύο γυναίκες ζουν ο εφοπλιστής Αμβρόσιος Πετρίτσης που θέλει την Ιουλία για γυναίκα του αλλά σκληραίνει μετά το κάζο που παθαίνει, γίνεται κυνικός και ωμός με όποια γυναίκα βάζει στο μάτι, κλείνοντας σπίτια και καταστρέφοντας τιμές και υπολήψεις, ο Παντελής Καλούδης, βαφτισιμιός του Γιάννη Περσελή, από φτωχή οικογένεια, που μπαίνει στα καράβια του νονού του και μεγαλώνουν με την Ιουλία σαν αδέλφια, αποκτώντας έτσι ισχυρά φιλικά αισθήματα ο ένας για τον άλλον, ο Στρατής Σωρόπος, καπετάνιος στο ένα από τα δύο καράβια του Γιάννη Περσελή, παντρεμένος με τη Μέλπω Πλουμή αλλά ερωτεύεται κεραυνοβόλα την Ιουλία, αγωνίζεται να καταπνίξει τα αισθήματά του όσο σταδιακά η γυναίκα του γίνεται φίλη με το αντικείμενο του πόθου του, είναι δύσκολο όμως να καταφέρει να κρατήσει την απόσταση που χρειάζεται, ο Νικόλας Σωρόπος, ο καζανόβας της Ερμούπολης, αδελφός του Στρατή, με ένα σωρό τραγικωμικά περιστατικά στην πλάτη του που καταγράφονται όλα στο μυθιστόρημα, άστατος, καιροσκόπος, ώσπου γνωρίζει την Καρμελίνα και θα της αλλάξει για πάντα τη ζωή. Έχουμε όμως και γυναίκες, όπως την αγαπημένη μου Αριέττα Γιασεμολάδα, συμμαθήτρια της Ιουλίας, «σβησμένη περνούσε από παντού», η οποία μεγαλώνει με την αδελφή του πατέρα της, Βιργινία, πλήρως υποταγμένη στις επιθυμίες και στα σχέδια αυτής της γυναίκας, η οποία θεία κάνει ό,τι μπορεί για να συνεχίσει η ανιψιά της να μεγαλώνει στα πλούτη και στις ανέσεις, κι η Αριέττα θα βρει τον μάστορά της όταν ο Αμβρόσιος Πετρίτσης ρίχνει τη ματιά του πάνω της, την Αντουανέττα Ρουγγέρη εκ Τήνου, μια από τις κοπέλες της Σχολής των Ιωσηφίνων στην Αθήνα, η οποία αναγκάστηκε να έρθει στην Αθήνα τάχαμου για να γλυτώσει από τη φτώχεια αλλά ουσιαστικά για να συναντάει τον μαραγκό Στανισλάο, μόνο που δεν είναι και πολύ φανατική με τη θρησκεία και περιμένει πώς και πώς να μαζέψει λεφτά ο αγαπημένος της και να παντρευτούν, την καταδεκτική παρά τα πλούτη της σύζυγο του γνωστού Λουδοβίκου Φιξ, την αξιοπρεπή Μέλπω και πολλές άλλες.

Το μυθιστόρημα ζωντανεύει με ενδιαφέρουσες προσωπικότητες, λεπτομερή καταγραφή της αστικής και της φτωχής τάξης του νησιού στα τέλη του 19^ου αιώνα, καλολογικά στοιχεία («Ο άνεμος που δυνάμωσε έλυσε την κορδέλα που συγκρατούσε τα μαλλιά της. Τεντώθηκαν αυτά πίσω από ον σβέρκο της κι οι χρυσές πινελιές μέσα τους λάμψανε σαν φρεσκογυαλισμένο μπακίρι», σελ. 45), ρεαλιστικούς διαλόγους και ντοπιολαλιά και ελάχιστα ιστορικά στοιχεία ως υπόβαθρο, τη Σύρο στο μεγαλύτερο σημείο της ακμής της. Ζούμε μια μαγευτική περιπλάνηση στην Ερμούπολη και στην Άνω Σύρο μέσα από πολλά μικρά περιστατικά που παρεμβάλλονται στον κύριο κορμό της αφήγησης, όπου πρωταγωνιστές και δεύτεροι ρόλοι αλληλοεπιδρούν και ανακατεύονται ο ένας στη ζωή του άλλου και όλα αυτά με στοιχεία για την καθημερινότητα και των δύο τάξεων: ζουρ φιξ και βεγγέρες, προξενιά και σκάνδαλα, ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες, κουτσομπολιά και εμπόριο, κακεντρέχεια, συμφέροντα, ζήλιες, βιαστικές αποφάσεις, «περιουσία που αυγατίζεται από δυο γενιές για να φαγωθεί από την τρίτη και τελικά να ξεκοκαλιστεί από την επόμενη» κ. π. ά.

Νησάκια και Βαπόρια, Βροντάδο και Ανάσταση, Ερμούπολη και Άνω Σύρα, τα Χρούσσα και η Ντελαγκράτσια, το Δημαρχείο και η Λέσχη Ελλάς, το Πάνθεον και η πλατεία Μιαούλη δίνουν κάποια στιγμή τη θέση τους στα πεδία των μαχών του ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897 (τα οποία τα ζούμε από τον πιο απρόσμενο γι’ αυτό ήρωα του βιβλίου, με αυθεντικότητα, ρεαλισμό και συγκίνηση), στην Ελληνογαλλική Σχολή του Αγίου Ιωσήφ στην οδό Πινακωτών (σημερινή Χαριλάου Τρικούπη), όπου τα μαθήματα, οι προσδοκίες, τα όνειρα, τα σχέδια, το πρόγραμμα και πολλά άλλα δίνονται με ζωντάνια («…τα φτωχοκόριτσα των νησιών αποτελούσαν την προσφορότερη δεξαμενή για υποψήφιες μοναχές», σελ. 277) καθώς και στην Αθήνα των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων, με την πλατεία Λουδοβίκου και του Ψυρρή, τη Βλασσαρού την εποχή που αναζητούνταν χρήματα για απαλλοτρίωση των οικιών ώστε να γίνουν οι ανασκαφές που μας χάρισαν την αρχαία αγορά όταν τελικά αυτό επετεύχθη χρόνια αργότερα, τη δεκαετία του 1930, τις εφημερίδες «Σκριπ» και «Εμπρός», τα φιλολογικά σαλόνια του «Παρνασσού», τα Ευαγγελικά γεγονότα του 1901 με το πλούσιο παρασκήνιο και τις τραγικές εξελίξεις, την καθημερινότητα της πάμπλουτης οικογένειας του Λουδοβίκου Φιξ στο Ηράκλειο Αττικής (τότε Αράκλι) και πώς συνδέονται με τους υπόλοιπους Έλληνες βαυαρικής καταγωγής που έμειναν μετά την έξωση του Όθωνα, οι περισσότεροι εκ των οποίων έχτισαν το Ηράκλειο Αττικής (Πίτλιγγερ, Κάρολος Μπαρτ και Γουλιέλμος Μπεκ κ. ά.) και που είχαν συγγένειες και άλλες επαφές με τους επίσης καθολικούς Συριανούς κ. π. ά.

Στη «Σύρα Σάκρα» δεν έχουμε όμως μόνο ένα ιστορικό φόντο, όπως τον ατυχή πόλεμο του 1897 με την αντίστοιχη επίταξη που αλλάζει για πάντα τις ζωές των ηρώων του μυθιστορήματος, δεν έχουμε μόνο απλές αφηγήσεις και ανατροπές, έχουμε και μια κοινωνία με προξενιά, προίκες, αποδοχές και απορρίψεις, όπου μέσα σε όλα αυτά φουντώνει ο έρωτας, καταπατώντας κανόνες και στεγανά, φέρνοντας τα πάνω κάτω, έχουμε γυναίκες που δέχονται τη μοίρα τους αλλά και που πατάνε πόδι στην πατριαρχία και στην ανδροκρατία, έχουμε στερεότυπα που κράτησαν μέχρι σήμερα («Η τρυφερότητα ήταν δουλειά των μανάδων, οι πατεράδες αγαπούσαν με αυστηρότητα», σελ. 656), έχουμε τη δύναμη της συγχώρησης, έχουμε πολλά θέματα που ξεπηδούν μέσα από τις σελίδες του βιβλίου δίνοντας άφθονη τροφή για σκέψη πάνω σε ζητήματα που παραμένουν ως και σήμερα επίκαιρα, στοιχεία που κάνουν το μυθιστόρημα μια αξέχαστη αναγνωστική εμπειρία. «Σύρα Σάκρα», γραφή μπουόνα!

Βιβλίο Η αγάπη φόβο φέρνει
Συγγραφέας Μεταξία Κράλλη
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ένα χορταστικό βιβλίο που σε κρατά από την αρχή ως το τέλος, με τρόπο γραφής που θυμίζει πολύ έντονα σενάριο όμως τα συναισθήματα που πηγάζουν, οι χαρακτήρες, η νοοτροπία, είναι υλικό που η συγγραφέας το διαχειρίζεται με μαεστρία, χωρίς φιοριτούρες, μελό καταστάσεις ή άλλα πράγματα που εύκολα θα μετέτρεπαν το βιβλίο σε σαχλό άρλεκιν. Εδώ έχουμε μια σκληρή πραγματικότητα, την αντιμετωπίζουμε κατάματα και μετράμε απλώς τα θύματα.

SPOILERS

Πολυεπίπεδη ιστορία, τα μέλη των οικογενειών Ρουσσάκη και Ορφανών τα γνωρίζουμε όλα, ζούμε τη νοοτροπία τους, τα ήθη και τα έθιμά τους, τη στενοχώρια τους, τον πόνο τους, τον καημό τους, την αδικία, κρατάμε το χέρι στις νέες γυναίκες της οικογένειας (νύφες εκτός κύκλου και απογόνους εντός κύκλου) που χορεύουν μέσα σε έναν κύκλο αίματος, χωρίς αχτίδες χαράς. Η αγαλλίαση και η χαρά δε θρονιάζονται για καιρό στο σαλόνι των αρχοντικών, φεύγουν βιαστικές, να τις τρατάρουν κι άλλοι. Το μαύρο, σαν κακομαθημένο παιδί, μπαίνει και βγαίνει από τις ζωές τους και τους γελά κατάμουτρα.

Δε χρειάζεται να αναφέρω περισσότερες λεπτομέρειες για το ποιόν του καθενός ή για την εξέλιξη της ιστορίας. Έχουμε μια βεντέτα στα Χανιά κι αρχίζουμε να μετράμε νεκρούς όταν η Ειρήνη δεν αντέχει μόνη στη Βοστόνη, είκοσι χρόνια μακριά από τον Πέτρο και γυρίζει στην Κρήτη. Ο κύκλος του αίματος ανοίγει, ο Ψηλορείτης αντηχεί από το άδικο και η Ειρήνη με τον Πέτρο βαστιούνται σφιχτά κόντρα στο κύμα του παραλογισμού. Λάτρεψα αυτό το ζευγάρι, έζησε τόσο έντονες και λίγες στιγμές, τόσο ερωτικές και τόσο παθιασμένες. Ποτέ δε σκέφτηκα πόσο τρυφερό θα ήταν να κοιμηθείς αφήνοντας το ακουστικό του τηλεφώνου σου ανοιχτό, έχοντας καλέσει τον αγαπημένο σου σύντροφο, που κι αυτός κοιμάται με το ακουστικό ανοιχτό για να ακούει την ανάσα σου. Ποτέ δε σκέφτηκα πόσο ρομαντικό είναι να κοιμηθείς γυμνός στην αγκαλιά του ανθρώπου που άφησες έγκυο και να νιώθεις στην πλάτη σου την κοιλιά της και την ψυχή που φιλοξενεί μέσα της. Αυτή ακριβώς η δύναμη των λέξεων είναι που ξεχωρίζει ένα καλογραμμένο γυναικείο μυθιστόρημα από ένα κείμενο εφήμερο και επιφανειακό.

Έπαθα σοκ όταν επιτέλους έφτασε η ώρα το ζευγάρι να κάνει ένα βήμα παραπέρα κι ο Πέτρος Ρουσσάκης το ανακοινώνει κοφτά στους γονείς του ότι αγαπάει την κόρη του εχθρού. Το κυριακάτικο γεύμα έγινε κομμάτια, όπως ακριβώς το σερβίτσιο που τρώγανε μόλις λίγο πριν. Κι η Ειρήνη; Να μην μπορεί να ζήσει μακριά από τον Πέτρο και να βρίσκεται σε τρομερό δίλημμα: μακριά από τον Πέτρο ή την οικογένειά της;

Εξαίρετη η σκιαγράφηση, μεταξύ άλλων, της αυστηρής γιαγιάς που αρνείται να πατήσει στον 21ο αιώνα και κάνει του κεφαλιού της, αρκεί να τηρηθεί η αυστηρότητα της βεντέτας, και πολύ διασκεδαστική η προσέγγιση και δεύτερου ζευγαριού από τις δύο αντίπαλες οικογένειες, του δίδυμου αδελφού της Ειρήνης με την ανιψιά του Πέτρου: σαν δυο κομήτες προσεγγίζουν ο ένας τον άλλον, αναφλέγονται και ξεμακραίνουν, ως το Μπιγκ Μπανγκ του κόσμου τους.

Και το ζευγάρι να κουνιέται ρυθμικά και νωχελικά ακούγοντας Διάφανα Κρίνα και «Αν το βρεις» (προσέξτε πολύ καλά τους στίχους), ακόμη και Αρλέτα (ακόμη κλαίω με το νόημα των στίχων). Χιούμορ, πόνος, κλάμα, αίμα, δάκρυ, μαύρο χρώμα, κι ένα μωρό να καλείται να φέρει επιτέλους τις ισορροπίες ανάμεσα σε αυτές τις οικογένειες. Θα τα καταφέρει άραγε; Εξαιρετικό και σπάνιο το τέλος: αντί να κλείσει το βιβλίο με μια εικόνα happy end, ως συνέχεια του αισίου τέλους του βιβλίου, η συγγραφέας κάνει το αντίστροφο, ένα happy beginning, δηλαδή μας περιγράφει την πρώτη πρώτη συνάντηση του Πέτρου και της Ειρήνης, είκοσι χρόνια πριν: «Προχώρησαν δίπλα δίπλα. Η Ειρήνη τέντωσε τα δάχτυλά της. Έλπιζε πως έτσι, καθώς τα χέρια του πήγαιναν μπρος πίσω στο ρυθμό του βαδίσματός του, θα κατάφερνε να τον αγγίξει και πάλι για μια στιγμή. Λίγο τυχερή να φαινόταν μόνο. Λίγο τυχερή….»

Χαρακτηριστικό απόσπασμα:

«-Ειρήνη…Πάμε στην καμπίνα μου…Σε παρακαλώ. -Το θέλεις πραγματικά; -Περισσότερο κι από την επόμενη ανάσα μου» (σελ. 190).

Βιβλίο Κάποτε στη Σαλονίκη
Συγγραφέας Τόλης Αναγνωστόπουλος
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πρόκειται για ένα παχουλό βιβλίο 742 σελίδων, γεμάτο ιστορικά γεγονότα, ερωτικές σχέσεις, ανθρώπους και οικογένειες. Μια ιστορία με πολλές παράλληλες προεκτάσεις και αφηγήσεις που με ταξίδεψε από την πρώτη ως την τελευταία σελίδα. Έκλεισα το βιβλίο συγκινημένος, όχι τόσο από το ρομαντικό φινάλε όσο από την επιτυχημένη ολοκλήρωση αυτού του χρονικού. Το «Κάποτε στη Σαλονίκη» είναι ένα λυρικό, τεκμηριωμένο, καλογραμμένο σύνολο ονομάτων, γεγονότων και περιστατικών που συνθέτουν την πόλη και τον πληθυσμό της Θεσσαλονίκης. Και τώρα που ήρθε η δύσκολη στιγμή να καταθέσω την άποψή μου σε ένα άψυχο χαρτί διστάζω. Όταν καταγράφω τις σκέψεις μου για ένα μυθιστόρημα που μου άρεσε είναι σα να το αποχαιρετώ, γιατί εξωτερικεύω τον συναισθηματισμό μου και δημοσιοποιώ τις αλλαγές που υπέστη ο εσωτερικός μου κόσμος διαβάζοντάς το και ολοκληρώνοντάς το. Κανείς δεν είναι ίδιος όταν κλείνει ένα αγαπημένο βιβλίο. Έτσι κι εγώ. Ακόμη περισσότερο, που στη Σαλονίκη της κυρίας Κράλλη διάβασα για πρόσωπα και πράγματα που συνάντησα και σε άλλα παρόμοιας θεματολογίας μυθιστορήματα, επομένως φοβάμαι πως δε θα βρω τον σωστό τρόπο να προβάλω το συγκεκριμένο όπως του αξίζει και όπως του πρέπει. Θα αναφερθώ στα ίδια κοσμητικά επίθετα, θα αγκαλιάσω την εποχή που μου αναπαρέστησε η συγγραφέας με τον ίδιο τρόπο και ίσως τελικά γράψω άλλη μια κριτική ανάμεσα στις τόσες. Αυτό με φοβίζει. Γιατί το «Κάποτε στη Σαλονίκη» δεν είναι άλλο ένα μυθιστόρημα στα τόσα και ίσως να μη φανώ αντάξιός του.

Η Χριστίνα είναι κόρη προσφύγων από τη Σμύρνη και τελευταίος σταθμός στη ζωή της και της μητέρας της είναι η Θεσσαλονίκη του 1927. Δυο γυναίκες απροστάτευτες, μετά τον χαμό του πατέρα στην απέναντι ακτή, βρίσκουν θαλπωρή και συμπόνια υπό τη σκέπη του σεβαστού, ευρύνοος μητροπολίτη Άνθιμου. Η Χριστίνα ξεκινά ως «όχι ένα παιδί αλλά μια μαυροφορεμένη κοπέλα που φαινόταν να ’χει ζήσει έναν αιώνα» (σελ. 16). Είναι μια ολοκληρωμένη προσωπικότητα που οι καταστάσεις την ωρίμασαν νωρίτερα από το φυσιολογικό. Αφοσιωμένη στο διάβασμα, συνετή και προσγειωμένη, σταδιακά εγκολπώνει τις κοινωνικές και θεσμικές αλλαγές γύρω της, με αποτέλεσμα να αρχίζει να διεκδικεί πράγματα και να υποστηρίζει τις επιθυμίες της. Και δε σκέφτεται παράλογα ούτε απαιτεί ανεδαφικά αιτήματα. Όπως λέει χαρακτηριστικά η ίδια, «έχει το δικαίωμα να ορίζει τη ζωή της. Δεν μπορεί όμως να κλείσει τις πληγές από τον βίαιο εκπατρισμό της» (σελ. 185). Ακριβώς τη στιγμή που νιώθει πως δεν ανήκει πουθενά, έρχεται ο Αλμπέρτο να της δώσει μια νέα πνοή και προοπτική στην καθημερινότητά της. Πρόκειται για έναν άντρα που της τονίζει έμπρακτα πως ανήκει στη Θεσσαλονίκη και την καρδιά του.

Ο Αλμπέρτο Ματαλών είναι γιος του Ισαάκ ή Ίζο, καπνέμπορου και ιδιοκτήτη εργοστασίου! Έχει άλλες τρεις αδερφές, την αυστηρή Αντέλ, την καλόκαρδη Αλίν και τη στριφνή Αλλέγκρα. Η Αντέλ και η Αλίν σύντομα παντρεύονται, οπότε εμφανίζονται μαζί με τους συζύγους τους ενώ η κόρη της Αλίν, Νινόν, θα παίξει έναν από τους ωραιότερους για μένα ρόλους στην ιστορία. Η οικογένεια Ματαλών είναι μέλη της ανώτερης τάξης της πολυπληθούς ισραηλίτικης κοινότητας της Θεσσαλονίκης, ιταλικής υπηκοότητας εδώ κι έναν αιώνα, μιας και η οικογένειά τους εκτοπίστηκε από την αρχική πατρίδα τους, την Ισπανία και μέσω Ιταλίας δοκίμασαν την τύχη τους στην Ελλάδα, όπου ρίζωσαν. Ο Αλμπέρτο είναι ο κλασικός νεαρός άντρας που ερωτεύεται για πρώτη φορά οπότε ερωτεύεται δυνατά, πάντως η προσωπικότητά του επίσης συγκεντρώνει αρκετές αρετές, όχι τόσες που να φανούν υπερβολικές για έναν άνθρωπο, όσες απαιτούνται όμως για να γίνει αντικείμενο συμπάθειας από τον αναγνώστη και αγάπης από τη Χριστίνα.

Και να ο έρωτας που ξεπηδάει μέσα από τις στιγμές και τις συγκυρίες. Και τώρα; Εδώ ακριβώς είναι ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα του μυθιστορήματος: τα παιδιά γνωρίζουν τα εμπόδια του έρωτά τους αλλά δεν μπορούν ν’ αντισταθούν. Δυστυχώς οι εξελίξεις οδηγούν σε μια μεγάλη ανατροπή, σε μια κορύφωση της αφήγησης, και η συνέχεια της ιστορίας  είναι οι σταγόνες από τα απόνερα του χαμού που ακολούθησε. Αναρωτιέμαι: θα ήταν καλύτερο να διαβάσω άλλη μια ιστορία με εκατομμύρια εμπόδια και αναβολές ως το τελικό σμίξιμο ή να αποδώσω εύσημα στην κυρία Κράλλη που προτίμησε να στρέψει αλλού το κείμενό της, μακριά από πεπατημένες ατραπούς και χιλιομασημένες τροφές; Διότι η ιστορία τινάζεται στον αέρα πολύ νωρίς συγκριτικά με το υπόλοιπο βιβλίο και οι πρωταγωνιστές, φορείς του αβάσταχτου λάθους που κουβαλάνε, συνεχίζουν να κάνουν παράλληλες ζωές ενώ γύρω τους συγγενείς και φίλοι ενηλικιώνονται, παντρεύονται, τεκνοποιούν, συμμετέχουν στην Ιστορία. Ίσως αν οποιοσδήποτε άλλος συγγραφέας προτιμούσε αυτήν τη λύση, ίσως να γέμιζε σελίδες επί σελίδων με άσχετα ή αδύναμα ως προς την περιγραφή και τους συνεκτικούς δεσμούς με το σύνολο της πλοκής περιστατικά που θα με ανάγκαζαν να ξεφυλλίζω βαριεστημένος το βιβλίο. Εδώ όμως δεν υπάρχει ούτε μία λέξη περιττή. Κι όταν στην αρχή έκανα το λάθος να προσπεράσω ελάχιστα σημεία, η συνέχεια της ιστορίας μου φαινόταν ελλιπής κι αναγκαζόμουν να επιστρέψω στην αρχή ώστε να καταλάβω τι συνέβη.

Η γραφή της κυρίας Κράλλη είναι εξαιρετικά προσεγμένη και στιβαρή. Έχει ένα στυλ διαφορετικό, προσωπικό, ξέρει να αυξομειώνει επικίνδυνα τα αισθήματα και την πλοκή των βιβλίων της, μόνο που εδώ τα κατάφερε πολύ καλύτερα από κάθε προηγούμενο κείμενό της. Δεν είναι μόνο που καταφέρνει να καλύψει χρονικές περιόδους μέσα σε μία και μόνη παράγραφο, περιγράφοντας έντονα συναισθήματα ή αποδίδοντας διαχρονικά μηνύματα αλλά έχει τη δυνατότητα να στήνει ολόκληρους μικρόκοσμους μπροστά στα μάτια του αναγνώστη, σαν ένα πολύχρωμο Viewmaster. Υπάρχουν αρκετές σκηνές όπου διαδραματίζεται ένα κρίσιμο συμβάν σε πρώτο πλάνο ενώ στο βάθος ένας δευτερεύων εκείνη τη στιγμή χαρακτήρας στο φόντο θα κάνει κάτι σχετικό με τη δουλειά του ή τον χαρακτήρα του, π. χ. την ώρα που κάποιοι συζητούν για ένα σοβαρό θέμα, εμφανίζεται πίσω τους ο μαθητευόμενος Νίκο που μεταφέρει τις φρεσκοτυπωμένες εφημερίδες στον πράκτορα. Για να μην αναφερθώ στους κινηματογραφικούς διαλόγους και στα μικρά πρωθύστερα που εμφανίζονται σε μία και μόνη σελίδα, δίνοντας έτσι ζωντάνια και ενάργεια στο μυθιστόρημα.

Έτσι λοιπόν η Χριστίνα σπουδάζει γιατρός στη Βιέννη κι ο Αλμπέρτο μηχανικός στην Αθήνα. Οι ζωές τους είναι γεμάτες εμπειρίες, ανθρώπους, πράγματα πρωτόγνωρα ενώ η Ιστορία αμείλικτη τους κατασκοπεύει για να τους προλάβει ή να ντύσει τα ελάχιστα ψήγματα χαράς τους με μαύρα κρέπια. Εδώ πια η συγγραφέας πλημμυρίζει το κείμενό της με πάμπολλα ανθρώπινα περιστατικά και πολύ σημαντικές εξελίξεις της εποχής: η μεγάλη απεργία του 1936, η άνοδος του Χίτλερ, η δικτατορία του Μεταξά, η άνοδος του κομμουνισμού που ονειρεύεται έναν νέο δίκαιο κόσμο για όλους οπότε καιροφυλακτεί να εκμεταλλευτεί τα γεγονότα, ο αναπόφευκτος Δεύτερος Παγκόσμιος πόλεμος με το Ολοκαύτωμα των Εβραίων και το άδειασμα της πόλης και τόσα άλλα. Κάθε χαρακτήρας της αφήγησης και μια διαφορετική προσωπικότητα: ο Αστέρης που παντρεύεται τη Ρούλα από προξενιό και η αγάπη τους αρχίζει να χτίζεται πάρα πάρα πολύ αργά (μια από τις καλύτερα αναπτυγμένες ιστορίες αγάπης!), ο Μπενίκο που αγαπάει την πάμπλουτη Νινόν και προσπαθεί να υπερκεράσει τα ταξικά εμπόδια, ο Μίκης που ανακατεύεται με την ανερχόμενη τότε Εθνική Ένωση Ελλάς («που οραματιζόταν μια νέα τάξη πραγμάτων χωρίς να ξεκαθαρίζουν τι ακριβώς εννοούν αλλά βαδίζανε ολοκάθαρα στα ίχνη του Μουσολίνι») και με τη γερμανική Κατοχή δείχνει ένα τόσο λαομίσητο πρόσωπο που με ανατρίχιασε, άνθρωποι που φυτοζωούν και ζηλεύουν τους πάμπλουτους Εβραίους που τους τρώνε τις περιουσίες ενώ αυτοί ήρθανε διωγμένοι από τη Μικρά Ασία (εδώ βρίσκει σπόρο ο κομμουνισμός και βλασταίνει) και γύρω από αυτούς η γεροντοκόρη Αλλέγκρα.

Η αδερφή του Αλμπέρτο Ματαλών είναι μια κλειστή και ρομαντική φύση που μετά από μια ατυχή μονόπλευρη ερωτική έλξη κατάντησε μονόχνοτη και νευρασθενική ενώ η φήμη της ως αρρωστιάρας και ιδιόρρυθμης είχε ως αποτέλεσμα να μείνει ανύπαντρη στην «απελπιστική ηλικία» των 27 χρόνων! Είναι όμως ακριβώς η δύναμη της συγγραφέως που την εμποδίζει να καταντήσει γραφική και να προβεί σε αναμενόμενα υπερβολικές πράξεις που κάλλιστα θα συναντούσε κανείς σε τέτοιες ιστορίες. Θα μπορούσε να δημιουργεί σοβαρά προβλήματα στη ζωή του αδερφού της ή να καταφεύγει σε ακρότητες, βουτηγμένη στο μίσος και την κακία της για την ευτυχία των άλλων. Έτσι, η Αλλέγκρα της κυρίας Κράλλη κάνει πολλές απονεννοημένες πράξεις, οι συνέπειές τους όμως δημιουργούν «απλώς» προσκόμματα και κάποιες αναταράξεις. Αυτή η αξιοπρεπής, στρυφνή γυναίκα δεν τιμωρήθηκε όπως το περίμενα, η ακριβοδίκαιη συγγραφέας όμως της επεφύλασσε ένα διαφορετικό φινάλε που ήταν η καλύτερη «ανταμοιβή» της.

Επομένως τι διαπραγματεύεται το «Κάποτε στη Σαλονίκη» και τι καταγράφει ως χρονικό των κατοίκων της Θεσσαλονίκης, εκτός από τον κεντρικό ιστό της αφήγησης, που είναι ο απαγορευμένος έρωτας του Αλμπέρτο και της Χριστίνας; Η ιστορία κινείται σε έναν εξισορροπητικό άξονα μεταξύ των διαφορετικών εκφάνσεων της γυναίκας: της υποταγμένης και της ανεξάρτητης. Από τη μια έχουμε την αυτόβουλη Χριστίνα, που έτυχε να συναναστρέφεται μητροπολίτη, που αν και ιερωμένος είχε ευρύτατη αντίληψη των γεγονότων και των συνθηκών γύρω του, κι από την άλλη, η πλούσια αστική τάξη αδημονούσε να παντρέψει τις κόρες της με όσο γίνεται καλύτερα προικισμένους γαμπρούς.

Στο βιβλίο λοιπόν παρουσιάζεται η Ελληνίδα γυναίκα των αρχών του 20ού αιώνα: η υποταγμένη, άβουλη και υπάκουη, απότοκο συμπεριφοράς του 19^ου αιώνα και ταυτόχρονα η γυναίκα που ορίζει μόνη της τη ζωή της χωρίς να καταφεύγει σε ακρότητες σουφραζετών. Δεν είναι κακό η γυναίκα να σπουδάζει, να κάνει αυτό που επιθυμεί στη ζωή της, χωρίς αυτό να σημαίνει πως στον έρωτα είναι εξίσου ελεύθερη, μιας και η Χριστίνα ειδικά έπρεπε να ξεσπάσει ο πόλεμος για να έρθει αντιμέτωπη με αυτά τα κατεστημένα και να παρασυρθεί σε έναν ολοκληρωμένο έρωτα χωρίς γαμήλιο στεφάνι! Τότε με τον πόλεμο τα πράγματα ήταν αλλιώς, οι άνθρωποι δεν ήξεραν αν θα ξημερωθούν καν, επομένως το πιο ισχυρό κίνητρο για ως τότε «αδιάντροπες» πράξεις ήταν το «ας ζήσουμε το τώρα». Γι’ αυτό λοιπόν το ταμπού που διαπραγματεύεται η συγγραφέας είναι απόλυτα ταιριαστό με τα γεγονότα και δεν εμφανίζει τη Χριστίνα ούτε ελαφρών ηθών ούτε εντελώς διαφορετική με τα αρχικά πιστεύω και τις καταβολές της. Επίσης, δεν είναι τυχαίο που η πρωταγωνίστρια σπουδάζει ένα κατεξοχήν αντρικό και δύσκολο επάγγελμα, την ιατρική, όπου στο πανεπιστήμιο οι μισές φοιτήτριες ήταν παντρεμένες, ως απαράβατος όρος των οικογενειών τους! Ακόμη χειρότερα, όταν ξέσπασε ο πόλεμος, η πατρίδα που είχε ανάγκη από γιατρούς προτιμούσε να στρατολογεί άρρενες ιατρούς ενώ τις γυναίκες τις υποβίβαζε σε απλές νοσοκόμες! Τουλάχιστον εξοργιστικό και κοντόφθαλμο από μεριάς της πατρίδας!

Μου άρεσε πολύ η τεκμηριωμένη ματιά της κυρίας Κράλλη ως προς τα αίτια και τις συνθήκες στις οποίες γεννήθηκε και βρήκε πρόσφορο έδαφος ο κομμουνισμός, γιατί δεν περιγράφονταν μόνο οι κατάλληλες συνθήκες που ρίζωσαν στις καρδιές πολλών απελπισμένων και αδικημένων αλλά και πολλά γεγονότα και στάσεις ζωής προοιωνίζονταν τον μεταγενέστερο Εμφύλιο! Οι ήρωες είναι ξεκάθαροι ως προς τα πιστεύω τους, μάχονται, διεκδικούν, συμμετέχουν, παλεύουν, εξορίζονται, τιμωρούνται, ειδικά μόλις εδραιώνεται ο Μεταξάς. Κι όλα αυτά τόσο εύληπτα, με τόσο άριστα επιλεγμένα παραδείγματα-προσωποποιήσεις  που δε χόρταινα να διαβάζω.

Επίσης, με μια φράση κατάλαβα τη διαφορά μεταξύ Ευρώπης και Αμερικής όταν σε μια επιστολή διαβάζω την πρόταση: «Το μέλλον είναι ζυμάρι εδώ, ενώ στην Ευρώπη είναι πέτρα» (σελ. 324). Κι αυτή η πέτρα συνέθλιψε εκατομμύρια Εβραίους, εκτελώντας τους άδικα των αδίκων στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Στο κείμενο είναι ανάγλυφη η ανατριχίλα όσων άκουγαν γι’ αυτές τις φήμες, γιατί πριν μπουν οι Σύμμαχοι στα στρατόπεδα ήταν μόνο φήμες. Άλλη μια εύφημο μνεία θα αποδώσω στην κυρία Κράλλη για τον τρόπο που χειρίστηκε τις μαζικές εκτοπίσεις των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, τάχα μου για μια σκληρά εργαζόμενη ζωή στην Πολωνία. Δε γέμισε σελίδες στο ήδη βεβαρυμένο μυθιστόρημά της περιγράφοντας κι άλλα περιστατικά σαν αυτά που ήδη ξέρουμε σχεδόν όλοι, αντιθέτως, με μια καταπληκτική παράγραφο, γεμάτη ενάργεια και συγγραφική τόλμη, γεφύρωσε το ταξίδι από την άνετη ζωή στη συμπρωτεύουσα στον αδόκητο θάνατο στους θαλάμους αερίων μέσω ενός και μόνο χαρακτήρα, στον οποίο συμπύκνωσε εκείνη τη στιγμή όλο το πανανθρώπινο περιεχόμενο του βιβλίου της (σελ. 644)! Από τα λαμπρότερα παραδείγματα σύγχρονης γραφής που μπορώ ανενδοίαστα να προβάλω.

Γράφω, γράφω, γράφω γι’ αυτό το βιβλίο και πάλι νιώθω πως δεν έχω αναφερθεί σε όλα όσα θέλω. Μίλησα για τη μοναξιά των ηλικιωμένων, που κι αυτή στόλισε μία και μόνη παράγραφο: «Καταλάβαινε ότι οι ηλικιωμένοι έχουν την ανάγκη να μιλάνε και κάποιος να τους ακούει. Συνδυασμός της μοναξιάς τους, των πολλών αναμνήσεων που κουβαλούν και του φόβου τους μήπως αυτές χαθούν μαζί με τους ίδιους» (σελ. 390); Έγραψα για τον συνεκτικό δεσμό που ένωνε τότε τις φτωχές γυναίκες με τα μωρά που βύζαιναν στα ορφανοτροφεία επί πληρωμή; Μίλησα για τα όνειρα της ανθρωπότητας που καταστράφηκαν από τους στυγνούς εκμεταλλευτές των περιστάσεων; Για τον σκοταδισμό επί Μεταξά; Για τις λαμπρές σελίδες Εθνικής Αντίστασης που σκιαγραφούνται αδρά;

«Κάποτε στη Σαλονίκη» έζησαν ένας Εβραίος και μια χριστιανή. Ο έρωτάς τους είναι η αφορμή να μας αφηγηθεί η Θεσσαλονίκη την ιστορία της από τον Μεσοπόλεμο ως την Απελευθέρωση. Κι είναι πολύ τυχερή αυτή η πόλη, γιατί την άκουσε προσεκτικά η κυρία Μεταξία Κράλλη. Ένας άντρας, μια γυναίκα και μια πόλη. Αυτή είναι η ιστορία τους.

Βιβλίο Δεύτερη πράξη
Συγγραφέας Μεταξία Κράλλη
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ίσως το φόντο της ιστορίας φανεί πολύ μπερδεμένο για κάποιους, μιας κι έχουμε πολλούς γάμους και τα αντίστοιχα παιδιά και συζύγους γύρω από τους οποίους τυλίγεται η πλοκή, όμως η συγγραφέας είναι ξεκάθαρη και βοηθάει όσο χρειάζεται για να μην υπάρξει αυτό το μπλέξιμο. Ο Μάριος, που εργάζεται στη Διεύθυνση Μεταφορών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στις Βρυξέλλες, είναι γιος του μεγαλοδικηγόρου Χριστόφορου Ορφανούδη. Η μητέρα του ξαναπαντρεύτηκε και ζει στη Νέα Υόρκη με τον άντρα της και τις δύο κόρες του από τον προηγούμενο γάμο. Η Αιμιλία (Μιλού), δημόσια υπάλληλος σε καίριο πόστο υπουργείου, είναι κόρη της μεγάλης πρωταγωνίστριας του θεάτρου Σύλβιας Μανέλλη, της δεύτερης συζύγου του Χριστόφορου, και του Αντώνη Ρουμπέση, ενός παροπλισμένου ηθοποιού που ζει πλέον στο Κιάτο και ασχολείται με την τοπική θεατρική ομάδα του δήμου. Και γύρω από αυτά τα πρόσωπα έχουμε τη Μάρθα και τον Δημήτρη και τις κόρες τους, Αμαλία και Αλίκη που βάφτισε ο Μάριος, τη Χριστίνα, παιδική φίλη της Μιλούς, τον Γιώργο, τον πρώην της Μιλούς που ζει μόνιμα στο Λονδίνο και δεν τον έχει ξεπεράσει, ο Κίμωνας, ένας ζεν πρεμιέ και ερωτικός σύντροφος της Σύλβιας που έχει τα δικά του σχέδια για τον χώρο του θεάτρου κι ένα πλήθος από δευτερεύοντες χαρακτήρες, που όλοι πασπαλίζουν με τις περιπέτειές τους και επηρεάζουν εκόντες άκοντες το ερωτικό δέσιμο που θα αναπτυχθεί μεταξύ Μιλούς και Μάριου.

Θα έλεγα ότι το βιβλίο θα μπορούσε να ολοκληρωθεί και σε λιγότερες σελίδες, παρ’ όλ’ αυτά το γράψιμο της συγγραφέως με

κράτησε ως το τέλος, μιας και χρησιμοποιεί καταιγιστικό τρόπο γραφής, με σύντομες προτάσεις, πολλούς παραστατικότατους διαλόγους, ελάχιστες εσωτερικές σκέψεις και σύντομες ερωτικές σκηνές. Η Μιλού και ο Μάριος θα γίνουν ζευγάρι; Ταιριάζουν; Πόσο πολύ αφήνονται να επηρεαστούν από τους ανθρώπους και τις καταστάσεις γύρω τους; Πόσο μπερδεμένοι είναι από το παρελθόν και πόσο πρόθυμοι να κάνουν μια νέα αρχή, αφήνοντας πίσω τους τραύματα και προδοσίες; Πόσο πολύ θα στιγματίσει την κοινή τους πορεία ο Χριστόφορος Ορφανούδης και οι περίεργες δοσοληψίες που αποκαλύπτεται ότι είχε με νονούς της νύχτας και δοσίλογους που άρπαξαν τις περιουσίες των Εβραίων της Θεσσαλονίκης; Η δεύτερη πράξη θα είναι μια λύτρωση ή ένα κρεσέντο αποφάσεων; Από ψυχολογικής άποψης τουλάχιστον, η συγγραφέας χειρίζεται πολύ καλά το θέμα της, δεν καταφεύγει σε εύκολες, κοινότοπες λύσεις, εμπλουτίζει με ωραίες ανατροπές την ιστορία, χρησιμοποιεί το βιβλίο ως αφορμή για να στιγματίσει τα κακώς κείμενα της οικονομικής κατάστασης στη χώρα μας και να δείξει την άσχημη γνώμη που σχηματίστηκε στην Ευρώπη για την Ελλάδα. Ίσως η περίπτωση της Μιλούς φανεί ΠΟΛΥ μπερδεμένη για ανθρώπινος χαρακτήρας (τα συναισθήματα για τον πρώην, τα συναισθήματα για τον νυν, οι γονείς της να κάνουν πράγματα σε καίριες για την πορεία της ζωής της αποφάσεις και να αναγκάζεται να ανατρέπει τα πάντα για χάρη τους, χώρια η πίεση στη δουλειά όσο ανεβοκατεβαίνουν κυβερνήσεις και ο καθένας βάζει δικούς του ανθρώπους σε πόστα) και παρατραβηγμένη περίπτωση πρωταγωνιστή, ευτυχώς όμως όλα ξεδιαλύνονται αληθοφανέστατα και τα κομμάτια του παζλ μπαίνουν σιγά σιγά στη θέση τους. Το υποστηρίζω απόλυτα ότι το βιβλίο θα σας κερδίσει και θα σας κρατήσει ως το τέλος!

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα: 

«Βρίσκονται στον τελευταίο όροφο και μπροστά της η Αθήνα ξεδιπλώνει την ομορφιά της. Αυτή η πόλη γίνεται όμορφη μόνο τη νύχτα, όταν το σκοτάδι κρύβει όλες τις ασχήμιες, τις κακογουστιές, τις ρυτίδες. Τα φώτα τής πηγαίνουν, την ομορφαίνουν, της δίνουν μυστήριο, κάνουν και τους κατοίκους της να χαλαρώσουν, ν’ αφήσουν πίσω τους άλλη μια αγχωτική μέρα γεμάτη ανασφάλειες και να χαθούν στους δρόμους και στα στέκια της» (σελ. 119).

«Οι άνθρωποι σμίγουν και κάνουν οικογένεια για χίλιους λόγους. Από συνήθεια, φόβο, κοινωνική σύμβαση, ανάγκη, ανασφάλεια» (σελ. 288).

«Ας υποθέσουμε ότι σε λίγους μήνες αυτή η Ελευθερία βρίσκεται στο σπίτι της μ’ ένα μωρό κι έναν Βαγγέλη που μπορεί να μιλάει στο facebook με άλλες, να συναντάει στη ζούλα και καμία, και να της πουλάει τα παραμύθια που πούλησε σ’ εμένα. Δε θα την αφήσει όμως ποτέ. Κι εκείνη μπορεί να το μάθει, μπορεί και όχι. Κι αν το μάθει, θα επιλέξει να το ξεχάσει. Θα είναι εκεί, θα πηγαίνουν μαζί διακοπές, θα τη βοηθάει στις δουλειές του σπιτιού, θα κάνουν το τραπέζι στους παππούδες, θα κάνουν κι έρωτα, δεν θα είναι εκπληκτικά αλλά θα κάνουν. Και όταν πάει να σκεφτεί ότι και εκείνη θα προτιμούσε κάποιον γνησιότερο πρίγκιπα στη ζωή της, το παιδί θα τη φωνάζει ή θα της γελάει, ή θα πρέπει να το διαβάσει για το σχολείο και θα παραμερίζει τη σκέψη γι’ αργότερα. Γιατί δηλαδή αυτή η ζωή είναι χειρότερη από τη δική μου;» (σελ. 288).

«Αυτό είναι το πλεονέκτημα των παιδικών χρόνων. Αγαπάς ανθρώπους απλώς και μόνο επειδή μεγαλώνεις μαζί τους, οι πόροι σου είναι ανοιχτοί, το μυαλό σου έτοιμο να δεχτεί την κάθε διαφορετικότητα, να λειάνει την κάθε διαφωνία» (σελ. 448).