Βιβλίο  Η ιστορία της παραμάνας
Τίτλος πρωτοτύπου The old nurse’s story
Συγγραφέας Elizabeth Gaskell
Μεταφραστής Μαργαρίτα Ζαχαριάδου
Κατηγορία Τρόμου / Retro reviews
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Elizabeth Gaskell (1810-1865) ήταν Αγγλίδα συγγραφέας που αποτυπώνει στο έργο της τη βικτωριανή κοινωνία. Περιγράφει με παραστατικότητα την αγγλική φύση και εστιάζει σε ταπεινούς χαρακτήρες, στους οποίους δε διστάζει να δώσει πρωταγωνιστικό ρόλο, ενοχλώντας την αστική τάξη της εποχής της. Το διήγημα «Η ιστορία της παραμάνας» γράφτηκε το 1852 κι έχει για πρωταγωνίστρια την Έστερ, η οποία πηγαίνει να φροντίσει ένα παιδί σ’ ένα απομονωμένο οικογενειακό κτήμα στη βόρεια Αγγλία. Η σκοτεινή και τραγική ιστορία της οικογένειας την απορροφά και αρχίζει να ξετυλίγει τα ανησυχητικά μυστικά της. Υπάρχει όντως ένα κακόβουλο πνεύμα που παραμονεύει ή συμβαίνει κάτι άλλο; Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση της Έστερ ζωντανεύει την ιστορία, το λεξιλόγιο είναι προσεγμένο για την ηλικία και για το μορφωτικό της επίπεδο κι όσο πλησιάζουμε στο τέλος τόσο συμβαίνουν ανατριχιαστικά γεγονότα που παλεύουν με τη λογική και την αλήθεια.

Η Έστερ ήταν μαθήτρια ακόμη όταν η δεσποινίς Φέρνιβολ τη διάλεξε για νταντά του νεογέννητου παιδιού της, Ρόζαμοντ. Μια σειρά όμως από ανατρεπτικά γεγονότα που θα ακολουθήσουν οδηγούν την Έστερ και τη Ρόζαμοντ στο Νορθάμπερλαντ, στο μεγάλο αρχοντικό των Φέρνιβολ, όπου μένει μια μακρινή συγγενής της οικογένειας, η ογδοντάχρονη θεία Φέρνιβολ «σκληρή και θλιμμένη», μαζί με τη συνομήλική της υπηρέτρια, κυρία Σταρκ, ένας «ψυχρός και γκρίζος και σκληρός άνθρωπος, σαν αν μην είχε αγαπήσει ποτέ της κανέναν». Το υπηρετικό προσωπικό αποτελείται από τους Τζέιμς και Ντόροθι, «καλοί και φιλόξενοι», την Άγκνες, την υπηρέτρια για τις βαριές δουλειές και την Μπέσι τη λαντζιέρα. Η μικρή Ρόζαμοντ, «ένα κοριτσάκι γλυκό, θαρραλέο και ανοιχτό» φέρνει τη χαρά στο σπίτι και σύντομα την αγαπούν όλοι, η Έστερ περνάει αξέχαστες στιγμές μαζί της τις ατέλειωτες μέρες και νύχτες του χειμώνα που φτάνει. Να όμως που τις νύχτες με τη θύελλα κάποιος παίζει το εκκλησιαστικό όργανο του σπιτιού («Άκουγες τον θρήνο και το μεγαλείο του σαν να ήταν πλάσμα ζωντανό»), προς έκπληξή της όμως η Έστερ διαπιστώνει πως δεν το ακούει κανείς άλλος κι επιπλέον ανακαλύπτει πως το όργανο εσωτερικά είναι κατεστραμμένο. Τελικά, η φοβισμένη Μπέσι της λέει πως ίσως είναι το φάντασμα του παλιού αφέντη του σπιτιού. Και τότε η Ρόζαμοντ εξαφανίζεται.

«Η ιστορία της παραμάνας» είναι μια ιστορία με κλιμακούμενη πλοκή και εντεινόμενο σασπένς, με άκρως παραστατική και ανατριχιαστική ατμόσφαιρα και ένα αξέχαστο τέλος. Οι περιγραφές του αρχοντικού είναι ρεαλιστικές και δημιουργούν μια υποβλητική γοτθική ατμόσφαιρα που γίνεται ακόμη πιο ζοφερή όταν αρχίζουν τα μυστηριώδη γεγονότα που ξαφνιάζουν την Έστερ. Ποιος και πώς παίζει μουσική μες στη νύχτα; Ποιο είναι το μυστηριώδες κοριτσάκι με το σημάδι στον ώμο που καλεί τη Ρόζαμοντ να παίξουν έξω στο χιόνι; Ποια είναι η γυναίκα που κλαίει στους λόφους; Τι ξέρει η θεία Φέρνιβαλ; Τι πραγματικά συμβαίνει σ’ αυτό το σπίτι και τι θα συμβεί την Πρωτοχρονιά του νέου έτους; Ένα κείμενο που γράφτηκε κοντά δυο αιώνες πριν κι εξακολουθεί να δημιουργεί ανατριχίλες με τις εξαίσιες περιγραφές και τον υποδειγματικό χειρισμό της πλοκής.

Βιβλίο Εκεί που τραγουδάνε οι καραβίδες 
Τίτλος πρωτοτύπου Where the crawdads sing
Συγγραφέας Delia Owens
Μεταφραστής Μαργαρίτα Ζαχαριάδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Δώμα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα της Delia Owens με ταξίδεψε σε περιοχές απομακρυσμένες, όπου πατάει μόνο ένας απελπισμένος και κυνηγημένος άνθρωπος και μου σύστησε ένα μοναχικό πλάσμα που θα μεγαλώσει μόνο του, στερημένο αρχικά από στοιχειώδεις ανάγκες: φαγητό και νερό, παρέες, μόρφωση. Ο πατέρας της προτιμάει τον τζόγο και το αλκοόλ και εξαφανίζεται για μέρες αφήνοντάς τη μόνη και νηστική, ώσπου ένα γράμμα τον κάνει να φύγει για πάντα. Η Κάια δεν πάει σχολείο, δεν έχει φίλους, δεν έχει αναπτύξει κοινωνικές δεξιότητες, ζει χωρίς ρεύμα στο σπίτι και οι νύχτες της είναι σκοτεινές και ατέλειωτες, «μοναχικές στιγμές ατέλειωτων μοναχικών ημερών». Ο βάλτος και η λιμνοθάλασσα («… που μύριζε ζωή και θάνατο μαζί, ένα οργανικό ανακάτωμα υποσχέσεων και σήψης», σελ. 185) είναι το σπίτι της, η οικογένειά της. Παρατηρεί και αποθηκεύει τα πάντα, γίνεται αναπόσπαστο κομμάτι του οικοσυστήματος γύρω της κι όταν επιτέλους μαθαίνει να διαβάζει αρχίζει να αποκτά γνώσεις πολύτιμες για την εξέλιξη των ειδών και για το περιβάλλον στο οποίο ζει. Η συγγραφέας αποτυπώνει με ενάργεια τον τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς του κοριτσιού, παραθέτει περιορισμένο λεξιλόγιο και απλές σκέψεις, με τις οποίες προσπαθεί να αντιληφθεί τον κόσμο γύρω της, να κατανοήσει τη συμπεριφορά του πατέρα της και τελικά να μάθει γιατί την εγκατέλειψε η μητέρα της. Το πλούσιο οικοσύστημα του βάλτου βοηθάει την Κάια να μελετήσει, να εξερευνήσει, να σημειώσει, να καταγράψει κι έτσι να αποκτήσει μεγάλη εμπειρία στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η φύση. Είναι γεμάτη θέληση και πείσμα, έχει κάνει τη μοναξιά φίλη της, καταστρώνει ένα σωρό πράγματα για να απασχολείται, φτιάχνει ένα μικρό μποστάνι, παγιδεύει μύδια και ψάρια για να τα πουλάει και να κερδίζει λίγα χρήματα για φαγητό, για κηροζίνη για τη λάμπα της και για βενζίνη για τη βάρκα της, κάνει ό,τι μπορεί για να ζήσει με αξιοπρέπεια.

Η συγγραφέας, ζωολόγος η ίδια, κατάφερε να μεταφέρει τον θαυμαστό κόσμο της αναπαραγωγής και της επιβίωσης των έμβιων πλασμάτων του βάλτου χωρίς να κουράσει, χωρίς να μακρηγορήσει και χωρίς να παρασυρθεί σε ακαδημαϊκές ορολογίες. Αντιθέτως, κράτησε τις βασικές αρχές κάθε όντος, τις ενέταξε σ’ ένα οικοσύστημα κι έβαλε να τις παρακολουθεί ένα μικρό κορίτσι που μεγαλώνει και ωριμάζει μέσα από αυτές τις διαδικασίες, γυρνώντας την πλάτη της στον «πολιτισμό», στη μόρφωση του σχολείου, στις κοινωνικές δεξιότητες. Κι όταν διαπιστώνεις πως όλο αυτό το κάνει για να κατανοήσει γιατί την εγκατέλειψε η μητέρα της δε γίνεται να μη συγκινηθείς από τον τρόπο με τον οποίο μετουσίωσε η Κάια τον πόνο της απόρριψης και της εγκατάλειψης σε κάτι δημιουργικό και σημαντικό για την επιστημονική κοινότητα, χωρίς να το ξέρει και χωρίς να το επιδιώκει! Όσα ήξερε της τα έμαθε η φύση, εκείνη τη δίδαξε, την ανάθρεψε και την προστάτεψε όταν κανένας άλλος δε φάνηκε πρόθυμος. Το κοντινότερο χωριό, το Μπέρκλι Κόουβ, το βλέπει ελάχιστα και μόνο για να ψωνίζει, γι’ αυτό οι κάτοικοι την αντιμετωπίζουν με περιφρόνηση και καχυποψία. Η εμφάνιση και η συμπεριφορά της την κάνουν αντικείμενο χλεύης για τα παιδιά της πόλης, οι μεγάλοι τη διώχνουν μακριά τους, τη θεωρούν περίεργη, βρώμικη, ακόμη και τρελή. Τα χρόνια της απομόνωσης επηρέασαν τη συμπεριφορά της και κατέληξε να είναι αλλιώτικη από τους άλλους: «Οι πιο σπαρακτικές της αναμνήσεις ήταν από άγνωστες ημερομηνίες όπου μέλη της οικογένειάς της έπαιρναν το δρομάκι και εξαφανίζονταν» (σελ. 187-188). Να όμως που όταν αρχίζει και γίνεται γυναίκα μπαίνει στο μάτι κάποιων. Κάποια στιγμή όμως και συγκεκριμένα το 1960, «το καλοκαίρι της ανάγνωσης», γνωρίζει τον συνομήλικό της Τέιτ που της μαθαίνει γραφή κι ανάγνωση, της απαντάει σε απλά ερωτήματα, όπως «τι είναι μετά το 29;» κ. ά. Τον εμπιστεύεται, τον ερωτεύεται, μόνο που η ζωή έχει άλλα σχέδια.

Η πλοκή ξεδιπλώνεται από το 1952 έως το 1969, οπότε και δολοφονείται ένας νεαρός άντρας, παντρεμένος και με παιδιά αλλά διαβόητος στο χωριό, λάτρης του ποδόγυρου. Η ζωή της Κάια που γίνεται σταδιακά κοπέλα και μετά γυναίκα εξελίσσεται παράλληλα με τις έρευνες για τον φόνο του Τσέις Άντριους και αναρωτιόμουν πώς γίνεται να μπλέξει το κορίτσι σε αυτήν την υπόθεση ώσπου φτάνουμε στο σημείο καμπής κι αρχίζει ένας αγώνας δρόμου για να αποδειχθεί η αθωότητα ή η ενοχή του κατηγορούμενου προσώπου. Ο σερίφης Εντ Τζάκσον, με τον βοηθό του, Τζο Περντιού και τον γιατρό Βερν Μέρφι αγωνίζονται να ξεχωρίσουν την ήρα απ’ το στάρι, να κλείσουν αυτιά και μάτια στις φήμες και στα κουτσομπολιά και να βρουν αποδείξεις, στοιχεία, ντοκουμέντα που θα τους οδηγήσουν στον πραγματικό ένοχο κι όχι σε αυτόν που υποδεικνύουν οι γλώσσες του χωριού. Η δίκη που ακολουθεί όταν μαζεύονται αρκετά στοιχεία είναι άκρως παραστατική, γραμμένη με κλιμακούμενη αγωνία και συνεχείς αντιδικίες, που πότε βοηθάνε και πότε κατακρημνίζουν τον υπόδικο. Ακόμα θυμάμαι την αγωνία μου για την ετυμηγορία των ενόρκων! Η αφήγηση στο μυθιστόρημα είναι συναρπαστική, άκρως ρεαλιστική, με βαθιά και ολοκληρωμένα ψυχογραφήματα και τον κόσμο του βάλτου να καταγράφεται με συναρπαστικές λεπτομέρειες: πώς συμβιώνουν πουλιά, ερπετά και έντομα με ανθρώπους που ξεκινάνε μια νέα ζωή σε ένα μέρος που κανείς δεν το θέλει λόγω της ελώδους κατάστασης, οπότε αποτελεί πρόσφορο έδαφος για τους κυνηγημένους και τους παρίες. Λαβυρινθώδεις διαδρομές, επικίνδυνα περάσματα που οδηγούν σε θανάσιμα ρεύματα ή κρυμμένους παραδείσους, η ρυμοτομία της πιο κοντινής πόλης, του Μπάρκλι Κόουβ, να αποτελείται μόνο από δύο κεντρικούς δρόμους αλλά έχει σχολεία, εκκλησίες και μαγαζιά, όλα δίνουν ένα ζωηρό και παραστατικό φόντο στο οποίο ξετυλίγεται η ζωή της Κάια, του Τέιτ, του Τσέις, των αγαπημένων μου Σάλτα και Μέιμπελ κ. ά. Λυρικές περιγραφές («Η θύελλα καταλάγιασε κι έγινε ένα γκρινιάρικο ψιλόβροχο», σελ. 288), όπως επίσης προσεγμένες και εντυπωσιακές παρομοιώσεις και μεταφορές («Σύννεφα τεμπέλιαζαν ξαπλώνοντας για λίγο στον κόρφο των λόφων κι ύστερα υψώνονταν και χάνονταν μακριά», σελ. 246) στολίζουν σε μερικά σημεία το κείμενο χωρίς να το βαραίνουν όσο οι διαχρονικές αλήθειες ξεπετιούνται ανάμεσα στις γραμμές («Όταν στηρίζεσαι στους άλλους, καταλήγεις πεσμένος στο έδαφος», σελ. 363) ενώ τα ονόματα φυτών και ζώων δίνουν μια συναρπαστική ποικιλία στο κείμενο και σίγουρα πονοκέφαλο στη μεταφράστρια!

«Εκεί που τραγουδάνε οι καραβίδες» ζει ένα κορίτσι εγκαταλειμμένο από την οικογένειά του που προσπαθεί να επιβιώσει μεγαλώνοντας χωρίς παρέες και μόρφωση. Γίνεται αναπόσπαστο κομμάτι του οικοσυστήματος του βάλτου στον οποίο μένει, παρατηρεί και καταγράφει το πλούσιο φυσικό περιβάλλον γύρω της και κάποια στιγμή αφήνει τον έρωτα να τρυπώσει στη ζωή της. Η δύσκολη, σκληρή και μοναχική ζωή της Κάια και ο καθημερινός αγώνας που δίνει για να επιβιώσει μακριά από τον «πολιτισμό» είναι ένα δυνατό μάθημα για τα όρια της ανθρώπινης δύναμης και της αποφασιστικότητας. Πρόκειται για ένα δυνατό, ανατρεπτικό μυθιστόρημα που αποζητάει την αγάπη και την ελπίδα σε γυρισμένες πλάτες και τόπους εγκατάλειψης.

Βιβλίο Μαύρος κύκνος
Τίτλος πρωτοτύπου Black Swan Green
Συγγραφέας David Mitchell
Μεταφραστής Μαργαρίτα Ζαχαριάδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ελληνικά Γράμματα (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ένα τρυφερό μυθιστόρημα. Δυστυχώς δε βρίσκομαι ούτε στην εποχή ούτε στη χώρα που περιγράφει ο συγγραφέας για να ζήοω μέσα στο βιβλίο και να μυρίσω την αναπαράσταση της χαμένης εικόνας. Σκηνικά και λεπτομέρειες, ήχοι και γεύσεις μιας παιδικής εποχής που συμπληρώνουν την ψυχολογία ενός έφηβου παιδιού που παλεύει με τη βραδυγλωσσία του βρίσκοντας διέξοδο στη λογοτεχνία. Πολλές λεπτομέρειες αλλά και ανθρώπινη ψυχολογία, οι νταήδες του σχολείου και τα κόμπλεξ που δημιουργούν σε άλλα «επιφανεικά» «κατώτερά» τους παιδιά τα έχω ζήσει κι εγώ και συμπορευόμουν με τον πρωταγωνιστή στην κρίσιμη εφηβική ηλικία του. Όμορφη η λύση και το τέλος.

Βιβλίο Ο ιδιωτικός βίος του Μάξουελ Σιμ
Τίτλος πρωτοτύπου The terrible privacy of Maxwell Sim
Συγγραφέας Jonathan Coe
Μεταφραστής Μαργαρίτα Ζαχαριάδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πόλις
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Μαξ ποτέ δεν ένιωσε την πατρική αγάπη. Και το βιβλίο ξεκινάει με την προσπάθειά του να τα ξαναβρεί με τον πατέρα του στο μακρινό Σίδνεϋ. Εις μάτην. Την προσοχή του τραβά μια Κινεζούλα με την κόρη της σε ένα εστιατόριο, το πώς επικοινωνούν, πώς παίζουν, πώς κλείνονται στον δικό τους κόσμο για να παίξουν ένα παιχνίδι με χαρτιά. Τα συναισθήματά τους, οι κινήσεις τους, η αγάπη και η επικοινωνία είναι ακριβώς αυτά που ποτέ δεν βρήκε στη ζωή του ο Μαξ. Γυρνώντας στην Αγγλία δέχεται την πρόταση μιας εταιρείας που φτιάχνει οδοντόβουρτσες να πλασάρει τα προϊόντα της στο βορειότερο μέρος της Σκοτίας. Έτσι θα μπορέσει να συναντήσει κάποιους παλιούς γνώριμους, ακόμη και την πρώην σύζυγό του με την κόρη τους κι ίσως του δοθεί η ευκαιρία να επανορθώσει για τα λάθη του. Πράγματι, το ταξίδι αυτό του προσφέρει την ευκαιρία να γνωρίσει τις πραγματικές όψεις της ζωής του και να έρθει αντιμέτωπος με μια φριχτή αλήθεια που θα τον κάνει να χάσει και τα ελάχιστα ψήγματα πραγματικότητας στο ταραγμένο του μυαλό. Μια μεγάλη αποκάλυψη του δείχνει γιατί η ελάχιστη αγάπη, γιατί οι εντάσεις στο σπίτι που μεγάλωσε, γιατί ο πατέρας του άργησε να τα τινάξει όλα και να φύγει από αυτό το κλουβί. Τι θα κάνει από κει και πέρα ο Μαξ; Θα βρει τη δύναμη να συγχωρήσει τον πατέρα του; Τι άλλες περιπέτειες θα ζήσει σε αυτό το γλυκό και ξεχωριστό μυθιστόρημα;

Πόσες φορές άραγε δεν έχουμε νιώσει κι εμείς την ανάγκη να μιλήσουμε σε κάποιον ξένο, να βλέπουμε μια όμορφη στιγμή μεταξύ δύο αγνώστων και να θέλουμε να γίνουμε κι εμείς μέλος αυτής της στιγμής; Πόσο έντονα είναι τα φαινόμενα της μοναξιάς σε αυτόν τον πλανήτη και πόσο απελπισμένοι, μόνοι και εγωιστές είναι σήμερα οι άνθρωποι; Έχω πιάσει κι εγώ πολλές φορές τον εαυτό μου να συναντά σχεδόν επανειλημμένα κάποιον στο ίδιο σημείο για μέρες, να κάνει τα ίδια πράγματα και να θέλω να του πιάσω κουβέντα. Ή πόσο δεδομένη θεωρούμε τη ζωή μας, χωρίς ανατροπές κι εκπλήξεις, κι όμως κάποτε πίσω από αυτήν τη “νηνεμία” να κρύβονται αλλαγές τόσο μεγάλες και σοβαρές που να μην μπορούμε να τις αντιμετωπίσουμε σωστά. Κι όλα αυτά είναι το ταξίδι μας μες στη ζωή, σε έναν φουρτουνιασμένο ωκεανό. Το βιβλίο είναι εξαιρετικό από κάθε άποψη. Σε πρώτο ενικό γραμμένο, αμεσότατο, κάπου κάπου αγγίζει τον προφορικό λόγο αλλά όλο αυτό βοηθάει να αγκαλιάσει ο αναγνώστης το κείμενο, κάπου κάπου να ταυτιστεί με τον Μαξ και να τον συμπονέσει. Πινελιές βρετανικού χιούμορ, ανατροπές, αναποδιές, εμπόδια. Στακάτο, γρήγορο σε κάποια σημεία, καθημερινό, γεμάτο με εικόνες της Αγγλίας του σήμερα πλέον, με πολλά σημεία-κατατεθέν της χώρας και της κουλτούρας. Ένα ταξίδι στα βόρεια της Σκοτίας και στα ενδότερα του εαυτού μας. Εκπλήξεις, απονενοημένα διαβήματα, ευκαιρίες για επανόρθωση. Η σκηνή του πατέρα που αντικρίζει την κόρη του στα όρια της εφηβείας ενώ της είχε αγοράσει μαρκαδόρους και μπλοκ ζωγραφικής και οι πολλές στιγμές αμηχανίας στο εστιατόριο, όπου η έφηβη κόρη και ο σιωπηλός πατέρας δεν βρίσκουν ένα κοινό θέμα να αγγίξουν, μου θυμίζει τόσες πολλές στιγμές που έχω ζήσει ή δει κι αλλού που λες κι ήμουν κι εγώ σε εκείνο το εστιατόριο. Πολύ ωραία συναισθήματα γεννιούνται, όμορφες αλλά και σκληρές εικόνες, πραγματικότητα, φαντασίωση και φαντασία μπλέκονται σε ένα αξεδιάλυτο κουβάρι.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

“Τι τρέχει τέλος πάντων με τη γενιά μου; Γιατί αργούμε τόσο πολύ να μεγαλώσουμε; Είναι λες και η βρεφική μας ηλικία φτάνει μέχρι τα 25 μας. Και στα 40 μας είμαστε ακόμη έφηβοι. Γιατί χρειαζόμαστε τόσο πολύ χρόνο για να αναλάβουμε την ευθύνη του εαυτού μας, πόσο μάλλον των παιδιών μας;” (σελ. 108).

“Ίσως αν τους έλεγα την αλήθεια, ότι δηλαδή τις πρωτοείδα σ’ αυτό το εστιατόριο πριν από δύο μήνες και από τότε έχουν γίνει για μένα κάτι σαν τοτέμ, ένα σύμβολο του πώς θα έπρεπε να είναι μια πραγματική σχέση ανάμεσα σε δυο ανθρώπους, σε μια εποχή που οι άνθρωποι μοιάζουν να χάνουν την ικανότητα να επικοινωνούν μεταξύ τους, παρόλο που η τεχνολογία δημιουργεί όλο και περισσότερους τρόπους ώστε να είναι αυτό εφικτό” (σελ. 447).

Βιβλίο Μια Οδύσσεια: ένας πατέρας, ένας γιος, ένα έπος
Τίτλος πρωτοτύπου An Odyssey: a father, a son and an epic
Συγγραφέας Daniel Mendelsohn
Μεταφραστής Μαργαρίτα Ζαχαριάδου
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Πατάκης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το κείμενο είναι ένα συναρπαστικό ταξίδι στη μαγεία του ομηρικού έπους και ταυτόχρονα μια ανατρεπτική ενδοσκόπηση στις σχέσεις μεταξύ πατέρα και γιου. Ο Daniel Mendelsohn γράφει τόσο παραστατικά και με τέτοια αφηγηματική δεινότητα που δεν μπορούσα να σταματήσω το διάβασμα. Οι παρατηρήσεις του για τη γλωσσολογία, οι μεταφράσεις της «Οδύσσειας», η κριτική της θεώρηση, οι ενδιαφέρουσες απόψεις και σκέψεις των φοιτητών του γύρω από τα διαχρονικά και τα τεχνικά σημεία της «Οδύσσειας», οι αναμνήσεις από την οικογένειά του (μια στενά δεμένη παραδοσιακή εβραϊκή οικογένεια), οι ιστορίες από τους προπάτορές του, το μέλλον με τον πατέρα του που πολύ σύντομα θα ζήσει ένα σοβαρό εγκεφαλικό αναμιγνύονται αρμονικά και σωστά σ’ ένα κείμενο-ποταμός, σαφώς οριοθετημένο όμως και απόλυτα ακριβοδίκαιο. Ποιος είναι ο άντρας πίσω από τον πατέρα; Ποιες οι φιλοδοξίες του, τα σχέδια, τα όνειρά του και κατά πόσο είναι περήφανος για τις επιλογές του γιου του; Πώς κατάφεραν να συνυπάρξουν ένας φιλομαθής, παλαιάς κοπής θετικός επιστήμονας και ένας παθιασμένος κλασικός φιλόλογος; Τι κρύβει ο ένας από τον άλλον και πόσο αυτό θα επηρεάσει το μέλλον τους; Πόσο θα βοηθήσουν οι μαρτυρίες φίλων και συγγενών να γνωρίσει ο συγγραφέας καλύτερα τον πατέρα του;

Ακολουθώντας τη δομή των επών της κλασικής ελληνικής και ρωμαϊκής γραμματείας, ο συγγραφέας ξεκινάει μ’ ένα Προοίμιο, στο οποίο παρατίθενται συνοπτικά η ιστορία του παρόντος βιβλίου και μια ενδιαφέρουσα και συναρπαστική περιληπτική ανάλυση της Ιλιάδας και της Οδύσσειας, συγκριτικά με την Αινειάδα. Ένα μεγάλο ταξίδι με αέναους κύκλους είναι η Οδύσσεια, όπως ακριβώς η ζωή, όπως ακριβώς η σχέση και η ιστορία του συγγραφέα με τον πατέρα του. Μάλιστα, αυτό το δίπολο μου θύμισε αρκετά δικά μου βιώματα, μιας και είμαι της κλασικής, φιλολογικής κατεύθυνσης και όχι των μαθηματικών. Η αφήγηση είναι χειμαρρώδης, με πολλά πρωθύστερα σε παρελθόν, παρόν και μέλλον, που όλα όμως σχηματίζουν μια «κυκλική σύνθεση» (όπως ακριβώς και πάλι στην Οδύσσεια), γεμάτη εικόνες, χιούμορ, αμεσότητα και ειλικρίνεια. Οικογενειακές στιγμές εναλλάσσονται με ετυμολογικά παραδείγματα της αγγλικής γλώσσας (κατάλαβα σε τι διαφέρουν journey, voyage και travel που κατά βάση σημαίνουν το ίδιο, δηλαδή ταξίδι και πώς συναντώνται όλα αυτά στην υπέροχη λέξη «οδύσσεια») και παραλληλισμούς του περίφημου ομηρικού έπους με την οικογενειακή ζωή όχι μόνο του Daniel Mendelsohn αλλά και των γεννητόρων του, παππού και πατέρα.

Μα τι όμορφο και γοητευτικό να παραδέχεται κάποιος μη ελληνόφωνος τη σημασία, την αξία, τη λειτουργικότητα και την ομορφιά της ελληνικής γλώσσας! «Εκείνο όμως που έβρισκα πιο συναρπαστικό απ’ όλα, ήταν ο εκπληκτικός τρόπος μεταβολής των ρηματικών χρόνων, όπου η χρονική μετατόπιση υποδηλώνεται από προθέματα και προσφύματα που ενσωματώνονται σαν κρύσταλλοι κι από καταλήξεις που εκβάλλουν στις λέξεις σαν το μέλι που στάζει από το κουτάλι στο πιάτο» (σελ. 197). Με την ίδια αγάπη περιτύλιξα κάθε λέξη του συγγραφέα ως προς τη φιλολογική μελέτη και ανάλυση ως επιστήμη και μάλιστα χαμογέλασα όταν, έχοντας συμπλεύσει με την άποψη πως η γεωμετρία δε χρησιμεύει πουθενά στην καθημερινή μου ζωή, συνάντησα την ερώτηση: «Τι μπορεί να διδάξει στους μαθητές σήμερα η μελέτη των αρχαίων κλασικών;» και βρήκα την ωραία, διαφωτιστική απάντηση: «Χάριν της ανθρώπινης φύσης», εξ ου και φιλολογία σημαίνει «αγάπη για τη γλώσσα» (σελ. 73).

Εντάξει, κύριε Τζέι Μέντελσον, «Μόνο οι θετικές επιστήμες είναι επιστήμες»! Κι όμως αυτός ο ηλικιωμένος άνθρωπος έχει σφαιρική μορφή, ενδιαφέρουσα κοσμοθεωρία, στενούς ή κομμένους δεσμούς με ένα αδέλφι του κάθε φορά και δυναμιτίζει το σεμινάριο, όχι τόσο από ζήλια ή έπαρση όσο από ισχυρογνωμοσύνη! Η εμμονή του να αποκαθηλώνει τον Οδυσσέα από ήρωα γιατί κλαίει, γιατί έχασε τους συντρόφους του, γιατί τον βοηθάνε οι θεοί, γιατί απολαμβάνει τη συντροφιά της Καλυψούς είναι προβληματισμοί που πάνε εντελώς αλλού την πορεία του μαθήματος, πάντα όμως σε ενδιαφέρουσες φιλολογικές, κοινωνιολογικές κι ανθρωπολογικές παρατηρήσεις καταλήγουν, μετά από κοπιώδεις προσπάθειες του γιου του.

Οι ραψωδίες αναλύονται συναρπαστικά και καθόλου βαρετά μία προς μία μέσα από ενδιαφέρουσες αντεγκλήσεις ενώ ταυτόχρονα ταξιδεύουμε στις οικογενειακές και προσωπικές αναμνήσεις του συγγραφέα και του πατέρα του, κάνοντας έτσι το βιβλίο αυτό ένα διαφορετικό μέσον κατανόησης του ομηρικού έπους αλλά και των σχέσεων μεταξύ πατέρα και γιου (κυρίως). Μάλιστα, ο συγγραφέας, καταλαβαίνοντας πως η δομή αυτή σύντομα θα κουράσει, τοποθετεί αποσπάσματα και περιπέτειες της κρουαζιέρας ανάμεσα στη διδασκαλία αυτών των ραψωδιών, προχωρώντας αρκετά μπροστά, κι έτσι κερδίζει την προσοχή του αναγνώστη κι αποφεύγει την επανάληψη.

Τέλη Ιανουαρίου με αρχές Μαΐου 2011 κράτησε το σεμινάριο κι αμέσως μετά ο συγγραφέας ανακάλυψε μια δεκαήμερη θεματική κρουαζιέρα στη Μεσόγειο, βασισμένη στο ταξίδι του μυθικού βασιλιά της Ιθάκης: Τροία, Μάλτα, Σικελία, Καμπανία, Πύλος, Ιθάκη (προσπερνώ το γεγονός πως τελικά δεν πήγαν εκεί γιατί η Διώρυγα της Κορίνθου ήταν κλειστή λόγω απεργίας και δεν υπήρχε χρόνος για τόσο μεγάλο διάπλου, όπως αυτός της Πελοποννήσου).

Αυτά τα σημεία, που σαφώς καταλαμβάνουν λιγότερο χώρο στο κείμενο, δεν είναι τουριστικοί οδηγοί με βαρετές λεπτομέρειες αλλά αφορμές για περαιτέρω ενδυνάμωση της σχέσης και αφετηρίες για ενδιαφέρουσες συζητήσεις με τους συνεπιβάτες, που κανείς τους δεν είναι επιστήμονας, αντίθετα, είναι όλοι απλοί, καθημερινοί άνθρωποι. Στην κρουαζιέρα αυτή δε συναντάμε τους χαζοτουρίστες των σουβενίρ αλλά ανθρώπους πάσης φύσεως και ηλικίας, που κάποιοι έχουν εξαιρετικούς λόγους να κάνουν αυτό το ταξίδι: «Θέλαμε να κάνουμε κάτι που να έχει νόημα, μου είπε ένα βράδυ, και τι άλλο μπορεί να έχει περισσότερο νόημα από τον Όμηρο;» (σελ. 292), είπε μια μητέρα ενώ ένας ηλικιωμένος πιστεύει πως η Οδύσσεια του έσωσε τη ζωή, γιατί όταν πάλευε με τη μόλυνση από ένα τραύμα τον καιρό του πολέμου, ο καθηγητής του του διάβαζε λατινικά και Όμηρο: «Και νομίζω πως αυτός ο ήχος που άκουγα, ο ήχος μιας ανθρώπινης φωνής να απαγγέλλει ποίηση, με βοήθησε να γίνω καλά» (σελ. 296)! Τι τρυφερή παρατήρηση!

Είναι από τις ελάχιστες φορές που θα κάνω μνεία στη μετάφραση, γιατί η Μαργαρίτα Ζαχαριάδου επιδόθηκε στην απόδοση των αρχαίων κειμένων στα νέα ελληνικά όχι χρησιμοποιώντας κάποια από τις υπάρχουσες σημαντικές αλλά κάνοντας αυτήν τη σκληρή κι επίπονη δουλειά η ίδια, μόνο και μόνο για να συμπλεύσει με το σκεπτικό του συγγραφέα που «φρόντισε ώστε οι αποδόσεις του να υπηρετούν και τους σκοπούς του μαθήματός του, να φωτίζουν δηλαδή κατεξοχήν τα σημεία εκείνα τα οποία επεδίωκε να τονίσει στους φοιτητές του» (σελ. 13).

Τέλος, ακριβώς επειδή γίνεται χρήση μακροσκελών προτάσεων παρένθετων στην κυρία αφήγηση, το «λοιπόν» ως δηλωτικό της επιστροφής στο αφηγηματικό παρόν επαναλαμβάνεται αρκετά συχνά ενώ με δυσκόλεψε που παραλείπονταν οι παύλες στην αρχή των διαλόγων, κάνοντάς τους κομμάτι μιας συνεχούς αφήγησης ενώ χρειάζονται τη δική τους, ξεκάθαρη θέση για να κατανοήσει ο αναγνώστης πώς και ποιος μιλάει.

Το «Μια Οδύσσεια» είναι ένα υπέροχο και τρυφερό κείμενο για τις σχέσεις πατέρα και γιου μέσα από ενδιαφέρουσες συζητήσεις, παρατηρήσεις, ανακαλύψεις και αποκαλύψεις που ξεπηδούν μέσα από το πλούσιο, ποικίλο και εύληπτο κείμενο. Ταυτόχρονα, αναλύονται οι ραψωδίες του ομηρικού έπους με τέτοιο τρόπο που τελειώνοντας θέλησα να βουτήξω κι εγώ στις παρατηρήσεις της κλασικής φιλολογίας που έχουν γίνει από τον 3ο αι μ. Χ. μέχρι σήμερα και να ξαναδιαβάσω το αυθεντικό κείμενο, στο οποίο όσες αναγνώσεις κι αν χαρίσεις πάντα θα σε κερδίζει από την αρχή. Ένα διαφορετικό ταξίδι που οφείλουν όλοι να απολαύσουν!

Βιβλίο Ο επίμονος κηπουρός
Τίτλος πρωτοτύπου The constant gardener
Συγγραφέας John Le Carre
Μεταφραστής Μαργαρίτα Ζαχαριάδου
Κατηγορία Αστυνομικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Bell (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η αλήθεια είναι ότι στην αρχή ήμουν έτοιμος να το παρατήσω. Ήταν σαν να μιλούσε άλλος από τον πρωταγωνιστή που έγραφε το οπισθόφυλλο του βιβλίου. Από τότε που έφυγε όμως ο κηπουρός από την Αφρική η υπόθεση περιστρέφεται πλέον γύρω από αυτόν. Ωραίο το θέμα, ωραίες οι περιγραφές και το σασπένς αλλά… Δύσκολο αλλά καλό.