Βιβλίο Το σπίτι της
Συγγραφέας Μαρία Ράπτη
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Bell
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Τη Μεγάλη Εβδομάδα του 2023 η Άννα επιστρέφει στο χωριό της, κοντά στην Καλαμάτα. Τα πάντα την περιμένουν καρτερικά, αν και η αλήθεια είναι πως «Δεν μπορείς να επιστρέψεις κάπου απ’ όπου δεν έχεις φύγει»! Ειδικά αν τα πάντα έχουν εξαφανιστεί στη λήθη του χρόνου: «…πολύ απλά ο τόπος που ήξερε άλλοτε δεν υπήρχε. Ο τόπος της είχε χαθεί, ο τόπος εκείνος ο εσωτερικός που τον κρατάμε αναλλοίωτο κι εξιδανικευμένο μέσα στην καρδιά μας κι είναι φτιαγμένος από πρόσωπα, μυρωδιές…και φιλιά και ξεγνοιασιά…Και ποδήλατα, γδαρμένα γόνατα, χαμόγελα, σιωπές, καρδιοχτύπια…Και αγάπη» (σελ. 19-20). Με πόση συναισθηματική ανατριχίλα διάβασα για την είσοδο στο πατρικό σπίτι της: «Ήταν μια μαχαιριά διαπεραστική και ξένη, αυτόνομη. Δεν την έλεγχε, όμως την ήξερε. Ήταν ίδια, κάθε φορά που επέστρεφε» (σελ. 21). Σε αντιδιαστολή με όλα αυτά, βρίσκει τον πατέρα της: «Μέσα σ’ ένα σπίτι που δεν αγαπούσε πια, η Άννα είχε βρει το άλλο, το πραγματικό της σπίτι» (σελ. 23). Η μητέρα της είναι πλέον στο νοσοκομείο, κείτεται παραιτημένη και ανήμπορη, αρνείται να φάει, κανείς δεν μπορεί να βρει τι έχει κι αυτό επηρεάζει την ψυχολογία του πατέρα και φυσικά της Άννας. Πότε και γιατί όμως μεταμορφώθηκε η μητέρα από γελαστή και πρόσχαρη σε παγερή ντίβα; Τι ρόλο έπαιξε σε αυτό η επιστροφή της οικογένειας στο χωριό, αφήνοντας πίσω μια ήρεμη ζωή στην Αθήνα; Πότε έπαψε να είναι μαμά και έγινε «η μητέρα»; Στη δίνη των γεγονότων, η Άννα βρίσκει και κάτι που θα ταράξει τη ζωή της και θα καταστρέψει όσα μαχόταν τόσο καιρό, κάτι που στη συνέχεια θα εξαφανιστεί, προβληματίζοντάς την ακόμη περισσότερο. Ποιος το έκρυψε ξανά και γιατί;

Αυτή είναι η δυνατή αρχή μιας ιστορίας που υμνεί τη δύναμη της αδελφικής αγάπης και ταυτόχρονα κρύβει πολύτιμα μυστικά,

βαθιά κρυμμένα στο χτες. Η αφήγηση, πότε τριτοπρόσωπη (παρόν) και πότε πρωτοπρόσωπη (παρελθόν), ανήκει στην Άννα, η οποία προσπαθεί να ξετυλίξει αυτό το κουβάρι και σύντομα διαπιστώνει πως κινδυνεύει και η δική της ζωή, μιας και κάποιος την παρακολουθεί συστηματικά και αποπειράται να τη δολοφονήσει. Στο πλάι της βρίσκονται οι φίλοι του χτες, που έχουν αλλάξει ριζικά σε εμφάνιση και ψυχοσύνθεση, με κάποιους από αυτούς να έχουν πραγματοποιήσει τα όνειρά τους και κάποιος άλλους να έχουν τελματώσει στην ακύμαντη ζωή της επαρχίας. Η κολλητή της, η Έρση, η Ελένη, ο Τάκης, ο Χρήστος, η Δήμητρα, ο Βασίλης, ο Κώστας, «η παρέα», τη βοήθησαν και της συμπαραστάθηκαν τότε, το ίδιο θα κάνουν τώρα, ειδικά από τη στιγμή που πρέπει να βρουν αυτό που χάθηκε και να γλυτώσουν την Άννα από τον κίνδυνο. Διαφορετικοί άνθρωποι ενωμένοι σα μια γροθιά δημιουργούν ένα ενδιαφέρον πολυπρισματικό παζλ και στελεχώνουν την ιστορία ο καθένας με τον ρόλο του σε αυτήν. Άνθρωποι που είτε δε μιλάνε είτε διαστρεβλώνουν τα γεγονότα κι αναρωτιόμουν, πώς μπορούν τόσα χρόνια να ζουν με αυτό το βάρος; Ο Άλεξ, ο σύντροφος της Άννας, πηγαινοέρχεται στην Αθήνα λόγω της δουλειάς και προσπαθεί να τη στηρίξει και να τη βοηθήσει στα κρίσιμα σημεία του βιβλίου, θα καταφέρει όμως να αντιμετωπίσει σωστά τον αόρατο εχθρό της;

Στα κεφάλαια που αφορούν το χτες, ξεδιπλώνεται μια εφηβεία γεμάτη προσδοκίες, άγχος και φόβο για τα αποτελέσματα των πανελλήνιων εξετάσεων, κάτι που έχει ενταθεί παραπάνω από το επιτρεπτό, ένεκα που είναι η πρώτη χρονιά που το εκπαιδευτικό σύστημα αναγκάζει τους μαθητές να διαγωνιστούν σχεδόν σε όλα τα μαθήματα και μάλιστα σε κάποια δυο φορές (κατεύθυνσης και γενικής παιδείας), με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τον ψυχισμό τους. Από στόμα σε στόμα διαδίδεται τότε η ιδέα για ένα πάρτι στα εγκαταλειμμένα παλαιά Σφαγεία της περιοχής ώστε να ξεδώσουν και να ηρεμήσουν λίγο, πριν το τέλος των διαγωνισμών. Εκείνο το βράδυ η Άννα είχε μεθύσει τόσο πολύ στο πάρτι που γύρισε σπίτι και έπεσε για ύπνο χωρίς να θυμάται τίποτα την επόμενη μέρα. Το αγόρι της Λίνας, ο Γιώργος, είναι ο βασικός ύποπτος, μιας και κανείς δεν τον θυμάται να μένει μετά την αναχώρηση των δύο κοριτσιών. Τι τον κάνει όμως πλέον να ομολογήσει στην Άννα ότι νιώθει πως τότε πιάστηκε κορόιδο; Τρυφερή και γερή η φιλία των δύο αδελφών, κι ας μην τα λέει όλα η Λίνα στην Άννα, αφού «Ο αδερφικός δεσμός είναι πιο δυνατός από τους υπόλοιπους». «…ήξερε πόσο την αγαπούσε αλλά δεν ήξερε τίποτ’ άλλο για εκείνη» (σελ. 287), παραδέχεται κάποια στιγμή η Άννα και μαζί προσπαθούν να συμβιώσουν με μια μητέρα που άλλαξε άρδην στάση, εμφάνιση και συμπεριφορά, μ’ έναν πατέρα που αδυνατούσε όλο και περισσότερο να την αντιμετωπίσει αλλά ήταν πάντα ο ακλόνητος βράχος των παιδιών του.

Το μυθιστόρημα εκτυλίσσεται σ’ ένα χωριό κοντά στην Καλαμάτα, που ζει κυρίως το καλοκαίρι, αφού μετά «ο τόπος άδειαζε από τους τουρίστες κι έμοιαζε ορφανός, ξένος». Μέχρι εκείνο το καλοκαίρι που άλλαξε τα πάντα και δεν το ακολούθησε ποτέ φθινόπωρο. Η συγγραφέας ζυγίζει σωστά τους χαρακτήρες της με τις συνθήκες που βιώνουν, καταγράφει ακριβοδίκαια τα λάθη και τις παραλείψεις τους που οδήγησαν στην εξαφάνιση της Λίνας τότε και στο μπερδεμένο κουβάρι του σήμερα και χαρίζει δυνατό ρεαλισμό στις μεταξύ τους σχέσεις. Για παράδειγμα, κλονίστηκα όταν η Άννα διαπιστώνει πως είναι πλέον κοντά στην ηλικία της μητέρας της αλλά έχει μια καλή σχέση και κάνει σχέδια για διακοπές και εξόδους τη στιγμή που η μητέρα της τότε, με αυτά τα χρόνια στην πλάτη της, είχε να αντιμετωπίσει μια σαρωτική απώλεια, δημοσιογράφους και αστυνομίες κι ένα άδειο δωμάτιο που καθαρίζει επιμελώς. Επίσης, το κείμενο αφθονεί σε διαχρονικές και καίριες αλήθειες: «Η τραγωδία που σου στερεί κάποιον δικό σου άνθρωπο δε σ’ αφήνει ακριβώς μόνο… Σ’ αφήνει με πολλά πράγματα: τα πράγματά του. Πράγματα που δεν ξέρεις τι πρέπει να τα κάνεις, πού πρέπει να πάνε. Πράγματα άλλοτε αθώα, τετριμμένα, που όμως τώρα σε πονάνε» (σελ. 28). Ένα κείμενο δοσμένο στην απώλεια και στις συνέπειές της: «Οι τόποι που γιορτάζουν είναι σκληροί. Τα γλέντια τους είναι για τους περισσότερους αλλά όχι για όλους» (σελ. 160).

Με αντίστοιχη δύναμη στην παραστατικότητα, κινηματογραφικές εικόνες και ενδιαφέρουσες παρομοιώσεις ζωντανεύουν οι εικόνες του χωριού που ετοιμάζεται για το Πάσχα: «Ήταν παράξενες εκείνες οι μέρες, το χωριό έπεφτε σε μια περίεργη δυσθυμία, μια ματαιότητα κατακαθόταν παντού, θαρρείς και κάποιος ξαφνικά είχε κλέψει τα χρώματα κι είχε πασπαλίσει δρόμους, σπίτι και ανθρώπους με μια λεπτή στάχτη» (σελ. 18). Ένα κλασικό χωριό της επαρχίας με σχετική ηρεμία, που αποκτά μια κάποια κίνηση τη Μεγάλη Εβδομάδα. Η συγγραφέας παρατηρεί και καταγράφει τα πάντα: τα παιδιά, τα μαγαζιά, τα σπίτια που καθαρίζονται και ανοίγουν σε φίλους και συγγενείς, τις μυρωδιές, τους ξενιτεμένους που επιστρέφουν, όσοι μπόρεσαν τουλάχιστον, το νοικοκυριό, με τη μυρωδιά από τους φούρνους να γλιστρά από τα παράθυρα έξω στους δρόμους, το ΚΕΠ, την κοινότητα, τα εστιατόρια και τις καφετέριες, την εκκλησία, το σχολείο. «…άλλος ένας χειμώνας είχε νικηθεί, για μια ακόμη φορά η ζωή είχε νικήσει και τώρα όλα θα ανασταίνονταν με φως και θόρυβο» (σελ. 19). Όλα αυτά δίνουν μια ατμόσφαιρα που αντιτίθεται στη σκοτεινιά της ψυχής των χαρακτήρων κι έτσι γεννιέται ένα ενδιαφέρον σύνολο αντιθέσεων που εντείνουν την αγωνία.

«Το σπίτι της» είναι ένα συναρπαστικό, ρεαλιστικό και ανατρεπτικό μυθιστόρημα γεμάτο διαρκείς εναλλαγές και ανατροπές, διεισδυτικά ψυχογραφήματα και διαχρονικές αλήθειες γύρω από την αδελφική και όχι μόνο φιλία, την απώλεια, τα οικογενειακά μυστικά και τις αβάσταχτες συνέπειές τους. Δυστυχώς αρκετές επαναλήψεις λέξεων και αδόκιμες ή όχι ευήκοες χρήσεις της μέσης φωνής των ρημάτων («κατασκοπευτεί», «φτύστηκε»), καθώς και το αναπάντεχο τέλος, που όμως μου γέννησε τα κλειστοφοβικά αισθήματα ενός άλλου μυθιστορήματος που έχω διαβάσει, είναι κάποιοι παράγοντες που μείωσαν την απόλαυση του καλογραμμένου αυτού βιβλίου. Παρ’ όλ’ αυτά, η συγγραφέας έστησε μια γερή και δυνατή ιστορία που με γέμισε ποικίλα συναισθήματα και με ξενύχτησε, ζωντανεύοντας με άφθαστο ρεαλισμό τις παθογένειες της κλειστής κοινωνίας και κυρίως του σκοτεινού ανθρώπινου υπερ-εγώ.

Βιβλίο Παιδικά τραγουδάκια 
Συγγραφέας Μαρία Ράπτη
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Τρόμου
Εκδότης Bell
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Τα «Παιδικά τραγουδάκια» της Μαρίας Ράπτη είναι ένα ανατριχιαστικό, ατμοσφαιρικό μυθιστόρημα που δεν μπορούσα να το διαβάσω νύχτα και αναμιγνύει σωστά τον τρόμο με τον ρεαλισμό. Μας μεταφέρει σ’ ένα απόκοσμο μέρος, ψηλά στα βουνά της Μακεδονίας, μακριά από το κοντινότερο χωριό, σ’ ένα σημείο γεμάτο με μια μυστηριώδη αύρα. Τι είναι οι θόρυβοι που ακούγονται σχεδόν κάθε βράδυ; Γιατί πέφτει το ρεύμα; Τι σημαίνει η λέξη «Τα παιδιά» που είναι γραμμένη με μπογιά στον τοίχο; Ποιος θέλει πάση θυσία να εμποδίσει τη λειτουργία του σχολείου και γιατί; Η νύχτα και η ομίχλη είναι οι χειρότεροι συνοδοιπόροι αλλά παραμένουν εκεί, πεισματικά, εμμονικά, όσο προχωράμε στην ανάγνωση. «Η νύχτα έβραζε, μουρμούριζε, θύμωνε και καταλάγιαζε αλλά η Λίζ, που δε γνώριζε τους μυστικούς της κώδικες, δεν μπορούσε να την καταλάβει» (σελ. 83). Μπορεί στην αρχή να μας υποδέχεται ένας  όμορφος τόπος, με κτήρια που θυμίζουν ζαχαρόσπιτα, «λαχταριστά, ονειρεμένα και κρυφά επικίνδυνα» (σελ. 21) αλλά το κτήριο που θα μετατραπεί σε σχολείο έχει τον δικό του ρόλο στην υπόθεση. «Δω είναι ένα μοναστήρι όπου η προσευχή είναι φόβος και η πίστη τρόμος.. Ένα μοναστήρι όπου δεν έρχεσαι για να σωθείς αλλά για να χαθείς» (σελ. 242). Κι η ανατριχίλα μεγαλώνει: «Τούτο είναι ένα μέρος όπου έρχεσαι για να πεθάνεις. Αν θέλεις να καθυστερήσεις τον δικό σου λάκκο, πρέπει να μεταμορφωθείς σε τέρας» (σελ. 287).

Το μυθιστόρημα ξεκινάει με μια ενδιαφέρουσα πρόταση που θα βελτιώσει τον τρόπο εκμάθησης των παιδιών από τα γύρω χωριά, αφού οι συνθήκες μετάβασης και επιστροφής σε ένα σχολείο, ειδικά τον χειμώνα, με τους μαθητές να διανύουν κάθε μέρα μεγάλες και δύσβατες αποστάσεις, κυρίως με τα πόδια, είναι απαγορευτικές. Τα παιδιά είτε δεν μπορούσαν να φτάσουν είτε δεν μπορούσαν να γυρίσουν κι αυτό κόστιζε σε εργατικά χέρια στους γονείς τους, έτσι λοιπόν ένα ίδρυμα ανέλαβε τη χρηματοδότηση ενός πρότυπου σχολείου για την αναβάθμιση της τοπικής περιφέρειας κι επέλεξε τη Λίζι για να το υλοποιήσει. Τριάντα παιδιά, αγόρια και κορίτσια, σε χωριστούς κοιτώνες, που αντιμετωπίζουν προβλήματα μετακίνησης, θα έρθουν μετά τις γιορτές των Χριστουγέννων που πλησιάζουν, οπότε τα κτήρια ανακαινίζονται πυρετωδώς και η νεαρή εκπαιδευτικός έχει πολλή δουλειά. Η Λίζι Φωτίου, ένα κορίτσι με ασυνήθιστο όνομα, σκούρα μαλλιά και μια βαλίτσα γεμάτη βιβλία, αρχίζει να κάνει τη δουλειά που της ανέθεσαν με αγάπη και λαχτάρα, σύντομα όμως μυστηριώδεις ήχοι, φώτα που αναβοσβήνουν, απειλητικά μηνύματα αρχίζουν να την τρομοκρατούν: «Το μέλλον δεν είναι παρά μια σειρά από ενδεχόμενα και η Λίζι… έτρεχε με ορμή καταπάνω του» (σελ. 11). Κάθε κεφάλαιο ξεκινάει και μ’ ένα ανατριχιαστικό παιδικό τραγουδάκι, κάτι που εντείνει την αγωνία και τον τρόμο: «Γραμμένο είν’ απ’ τσι διαβόλοι, Λίζι, να το δικό σου βόλι», «Τίποτε τότες δε σε σώνει. Νύχτα η βροχούλα σε σκοτώνει», «Τα διαβόλια είναι παιδάκια. Δεν προλάβαν παιχνιδάκια», με ενδιαφέρουσες εναλλαγές σε ρυθμό, καταλήξεις, μέτρο.

Είμαστε στα 1975, σε μια εποχή που πλέον μια γυναίκα μπορεί να σπουδάσει, χωρίς αυτό να σημαίνει πως δεν υπάρχουν και όρια στην «απελευθέρωσή» της. Μπορεί να κάνει ό,τι θέλει αλλά με μέτρο και κυρίως να μην ξεπερνά τις επιτυχίες και τα επιτεύγματα του άντρα, με τον γάμο να αποτελεί πάντα όνειρο και στόχο της. Να όμως που η Λίζι δεν ταιριάζει με αυτό το πρότυπο και ακολουθεί τη δική της πορεία, αποφασισμένη να πετύχει και να ζήσει τα δικά της όνειρα, έχοντας κρυμμένο βαθιά μέσα της ένα μυστικό από τα χρόνια που ζούσε στα Νέα Υόρκη, όπου απέκτησε τραύματα και φοβίες ως αποτέλεσμα σωματικής και ψυχικής κακοποίησης. Το ιστορικό υπόβαθρο είναι εξίσου ενδιαφέρον και επηρεάζει ελάχιστα τις εξελίξεις, παίζει όμως ρόλο στην προσωπικότητα της νεαρής εκπαιδευτικού, αφού η Λίζι τελείωσε το γυμνάσιο λίγους μήνες μετά την επιβολή της Δικτατορίας του 1967 κι ο φόβος της Ασφάλειας, της τρομοκρατίας, της χούντας ακόμη τη στοιχειώνει: «Ήταν ωραίο το να μη φοβάσαι και να σε απασχολεί μόνο η ασφάλεια που γράφεται με μικρό γράμμα» (σελ. 13). Μέσα από της αναμνήσεις της Λίζι και τις σποραδικές αναφορές στα γεγονότα της Δικτατορίας δημιουργείται ανάγλυφα το αίσθημα ανασφάλειας, αβεβαιότητας και τρόμου που ζούσε ο μέσος άνθρωπος εκείνη την περίοδο. Η συγγραφέας επέλεξε τα σκληρά χρόνια της περιόδου 1967-1973 λόγω ενός ευρηματικού παραλληλισμού που θέλει να τονίσει: «Άνθρωποι που είχαν υποφέρει αναίτια, χωρίς να φταίνε για τίποτα και χωρίς να έχει αποδοθεί δικαιοσύνη» είναι όσοι βασανίστηκαν, φυλακίστηκαν και εκτοπίστηκαν τότε αλλά και όσοι βίωσαν τις φρικαλεότητες και τα μαρτύρια στο μοναστήρι! Γεγονότα που καταγράφει μια αγνώστων στοιχείων αυτόπτης μάρτυρας, εντείνοντας την αγωνία για όσα διαδραματίζονται σήμερα στους ίδιους χώρους με στόχο να τρελάνουν ή να διώξουν τη Λίζι.

Η γραφή είναι στολισμένη με πλούσιο λεξιλόγιο, πολλά συνώνυμα που εντείνουν την παραστατικότητα και πρωτότυπα καλολογικά στοιχεία που ταιριάζουν με τη ροή του κειμένου και τα με τα όσα διαδραματίζονται. Από τη μια υπάρχει μια τρυφερότητα, με τα δάση, τα δέντρα, τα πουλιά και τα ζώα να εμφανίζονται απρόσμενα κάπου στο βάθος ή λίγο πιο πέρα και να σχηματίζουν αξέχαστες βουκολικές εικόνες κι από την άλλη μια ωμότητα στην ατμόσφαιρα τρόμου που τριγυρίζει τη Λίζι: «Το κρύο ήταν οπλισμένο με τα ξυράφια του» (σελ. 121) όσο «Η φύση έσφιγγε πάνω της τα σκεπάσματά της και περίμενε, περίμενε να φύγει ο χειμώνας» (σελ. 267). Πόσο παραστατικά δίνονται και τα χριστουγεννιάτικα έθιμα του χωριού της Λίζι στη Χαλκιδική όταν επισκέπτεται τη γιαγιά της για τις γιορτές! Εκείνο το σαραγλί, πώς ετοιμάστηκε, πώς ψήθηκε, πώς μοιράστηκε, είναι σα να το έχω φάει ο ίδιος! Ο όρθρος, οι ετοιμασίες, τα όργανα στη μοναδική ταβέρνα του χωριού, η γουρουνοχαρά (ποια χαρά, λέμε τώρα…: «σκληρό σκηνικό της θνητότητας, της αιματηρής αναγκαιότητας») και τόσα άλλα χαρίζουν τις νότες ξεγνοιασιάς που χρειαζόμαστε ως ανάπαυλα από το άφθονο σασπένς! Το ορεινό τοπίο με τον χειμωνιάτικο καιρό μπορεί να εμπνεύσει κάποιον πίνακα ζωγραφικής όσο μας περικυκλώνει μια σχεδόν ανάγλυφη ατμόσφαιρα απομόνωσης και απόκοσμης γαλήνης. Συρσίματα, τριξίματα, σκουξίματα έρχονται από το δάσος, αδιαπέραστη η ομίχλη, παχιά και απειλητική κι όμως η Λίζι, στην αρχή τουλάχιστον, καταφέρνει να δουλέψει πάνω στο όραμά της. Μετά; Χμ…. «Το πρωινό φως άργησε να έρθει. Ήρθε με τα πιο αργά βήματα που υπήρχαν, σέρνοντας τα πόδια του και ξεστρατίζοντας συνεχώς στο δρόμο. Ήθελε να δοκιμάσει τις αντοχές της, να δει τα όριά της» (σελ. 224).

«Είχαν οι τόποι άραγε ψυχή; Κι αν ναι, πώς γινόταν η ψυχή ενός μέρους κακή; Πώς ένα μέρος μάζευε τόσο μίσος; Πώς γινόταν; Έφταιγαν οι άνθρωποι άραγε; Μήπως το ξεχνούσαν; Μήπως δεν το αγαπούσαν» (σελ. 226-227); Ένα μοναστήρι θα μετατραπεί σε σχολείο και μια νέα κοπέλα θα αναλάβει τη δύσκολη αυτή δουλειά. Μόνο που σύντομα το όνειρο μετατρέπεται σε εφιάλτη, όταν απόκοσμοι θόρυβοι, ανεξήγητα φαινόμενα και μυστηριώδεις σκιές θα κάνουν τα πάντα για να τη διώξουν παίζοντας με το μυαλό και τις αντοχές της. Τα «Παιδικά τραγουδάκια» είναι ένα καλοδουλεμένο μυθιστόρημα τρόμου και αγωνίας, γεμάτο παραστατικές περιγραφές, καλοδουλεμένη ατμόσφαιρα και μια ικανοποιητική εξήγηση για όλα αυτά όταν έφτασα στο τέλος, έχοντας τα φώτα του σπιτιού μου ορθάνοιχτα. Απανωτές ανατροπές, παιχνίδια με το μυαλό του αναγνώστη, μια γερά δομημένη ιστορία με υποβλητική ατμόσφαιρα είναι στοιχεία που με ξενύχτησαν και με κράτησαν ως το τέλος, χαρίζοντάς μου αξέχαστες στιγμές.