Βιβλίο Λωξάντρα
Συγγραφέας Μαρία Ιορδανίδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Εστία
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα της Μαρίας Ιορδανίδου ξετυλίγει τη ζωή μιας γυναίκας που έζησε στην Κωνσταντινούπολη στα τέλη του 19^ου αιώνα και πέθανε πλήρης ημερών λίγα χρόνια μετά την είσοδο του 20ού αιώνα, αφήγηση βασισμένη στην πραγματική γιαγιά της συγγραφέως. Η Λωξάντρα ζει με τον σύζυγό της, Δημητρό, τα δικά του παιδιά, τον Επαμεινώνδα, τον Θεόδωρο, τον Γιώργο και την Αγαθώ, τα οποία και μεγάλωσε, αλλά αργότερα απέκτησε και δικά της, τον Αλέκο και την Κλειώ. Τα παιδιά της, λοιπόν, οι γείτονές της, οι συγγενείς της, ο κοινωνικός ιστός της βασίλισσας των πόλεων, συγκροτούν ένα άρτιο, τρυφερό, συγκινητικό μυθιστόρημα, που με έκανε να δακρύσω πολλές φορές, όχι τόσο για τις χαμένες πατρίδες όσο για τη χαμένη καθημερινότητα.

Η ζωή τότε κυλούσε μετρώντας τους γάμους και τις γεννήσεις, ζώντας έντονα την κάθε εποχή και φτιάχνοντας το αντίστοιχο γλυκό ή φαγητό, η ώρα πέρναγε με το κέντημα όταν ξένοιαζαν οι γυναίκες από τις δουλειές, ένα απίστευτο ωρολόγιο πρόγραμμα, ικανό να εξοντώσει κάθε νέα νοικοκυρά του σήμερα από την πρώτη ώρα! Και η Λωξάντρα εκεί, φρεγάτα στη θάλασσα της Ιστορίας, να ενσαρκώνει τις αναμνήσεις χιλιάδων ανθρώπων που εκδιώχθηκαν άγρια κατά διαστήματα από τον τόπο τους για να γυρίσουν στην Ελλάδα και τις χαρές και τις λύπες γεγονότων και καθημερινών εργασιών που πλέον φθίνουν.

Γλώσσα στρωτή, αφήγηση που ρέει, ιδιωματισμοί με τις επεξηγήσεις τους, αστεία και σοβαρά περιστατικά, διεισδυτική ματιά στα πρόσωπα και τα πράγματα, λεπτομέρειες που έχουν χαραχτεί στο μυαλό της συγγραφέως, η οποία γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1897 και πρόλαβε πολλούς χαρακτήρες που περιγράφει: τον νερουλά, τον αυγουλά, τον τουλουμπατζή. Οτιδήποτε ξεπερνούσε σε μέγεθος την καθημερινότητά της, η Λωξάντρα το θεωρούσε «σφαή» και οι προσευχές και τα τάματα στην Παναγία Μπαλουκλιώτισσα πήγαιναν κι έρχονταν. Μοναδικό το δέσιμο με την Παναγία και το θαυματουργό της αγίασμα. Μοναδικές και οι συνταγές της. Ανεπανάληπτες οι κωμικές σκηνές του μυθιστορήματος.

Η συγγραφέας ντύνει ιστορικά το κείμενό της με συμπυκνωμένες πληροφορίες για τον Κριμαϊκό πόλεμο, για τη βασιλεία του Αβδούλ Μετζίτ και του Αβδούλ Αζίζ και για το ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου, οπότε και ολοκληρώνει εκεί την ιστορία της, γιατί πλέον ο κόσμος δε θα είναι ξανά ίδιος. Η Λωξάντρα μετακομίζει από το εξοχικό Μακροχώρι στο κέντρο της Πόλης και από κει στον Πειραιά. Πώς είναι η ζωή της εκεί; Πώς τα καταφέρνει; Θα προσαρμοστεί στις τελείως διαφορετικές εικόνες που δέχεται; Πόσο θα αλλάξει τις καθημερινές της συνήθειες αυτή η νταρντάνα γυναίκα;

Η ιστορία κλείνει με τις περιπέτειες της εγγονής της Λωξάντρας από την Κλειώ, της Άννας, που μοναδικό συμπαραστάτη στη ζωή της βρήκε τη γιαγιά της, στην οποία προσέτρεχε κάθε λίγο και λιγάκι. Περιστατικά που ατσάλωσαν έναν χαρακτήρα που θα γνωρίσουμε στο επόμενο βιβλίο, τις «Διακοπές στον Καύκασο».

Το βιβλίο, που γράφτηκε το 1962, γνώρισε ακόμη μεγαλύτερη προβολή, χάρη στη γνωστή σε όλους ομότιτλη σειρά της ΕΡΤ που προβλήθηκε την τηλεοπτική σαιζόν 1980-1981 σε 30 επεισόδια. Ποιος δε θυμάται τη μορφή της Μπέτυς Βαλάση στον ομώνυμο ρόλο, να σιχτιρίζει τις γάτες, να μαγειρεύει χαλβά και ατζέμ πιλάφι, να κλείνει τη μύτη της φωνάζοντας «τα επτά λέσια!» και να προσεύχεται στην Μπαλουκλιώτισσα; Αυτήν την εικόνα δεν την είδα στο μυθιστόρημα, οπότε κατ’ εμέ η Μπέτυ Βαλάση πήγε τον χαρακτήρα ένα βήμα παρακάτω, του έδωσε σιλουέτα, προσωπικότητα, προσέθεσε τις δικές της λεκτικές και εκφραστικές νοστιμιές και δημιούργησε μια ηρωίδα που δύσκολα θα ξεχαστεί. Χρόνια αργότερα, και συγκεκριμένα το 2011, στο Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού ανέβηκε η θεατρική μορφή του έργου, με πρωταγωνίστρια τη Φωτεινή Μπαξεβάνη, η οποία, χωρίς να κοπιάρει τίποτα και κανέναν, δημιούργησε με πρωτόφαντη στα δικά μου μάτια υποκριτική δεινότητα μια άλλη Λωξάντρα, εξίσου στιβαρή και συμπονετικιά, εξίσου ικανή μαγείρισσα («που θα με αφήσεις εμένα χωρίς λάδι!»), σε γενικές γραμμές ήταν μια αξιολογότατη πρωταγωνίστρια.

Η Λωξάντρα είναι ένα υπέροχο μυθιστόρημα, ολοζώντανο και παραστατικότατο, που περιγράφει γλαφυρά μέσα από τα μάτια της κεντρικής ηρωίδας, δεινής μαγείρισσας, τη ζωή, τις χαρές, τις απολαύσεις, τις στιγμές του ελληνισμού της Κωνσταντινούπολης μέχρι την εμφάνιση των Νεοτούρκων. Μυρωδιές της ανατολίτικης κουζίνας ανακατεύονται με τις μυρωδιές από ένα χρυσοποίκιλτο ύφασμα που αργοκαίγεται στο καμίνι της Ιστορίας. Απλώς εξαίρετο!

Βιβλίο Η αυλή μας
Συγγραφέας Μαρία Ιορδανίδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Εστία
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Με αφορμή κάποια περιστατικά, η συγγραφέας αναθυμάται τη ζωή της στην Κωνσταντινούπολη, στη Σταυρούπολη της Ρωσίας και στο Ελληνικό, τις δυσκολίες στην Κατοχή, τα φαιδρά συμβάντα από φίλους, συγγενείς, εκδρομές, κάπου κάπου τη γιαγιά της, τη Λωξάντρα…Αναμνήσεις, απορίες, σοφές και διαχρονικές παρατηρήσεις, αναφορές στη φιλία της με τη Λιλίκα Νάκου, στον μεγάλο σεισμό του 1981 και στις δυσκολίες των μανάδων να αφήνουν κάπου τα παιδιά τους σα γυρίσουν πίσω στη δουλειά τους…Άνθρωποι κλεισμένοι σε τετράγωνα κλουβιά, μικρά παιδιά εγκλωβισμένα πίσω από συρματοπλέγματα για να μην πέσουν από το μπαλκόνι, χωρίς αλάνες και δρόμους, μοναχικά και «θηρία».

«Η αυλή μας» είναι ένα αξιοπρεπές κύκνειο άσμα από μια καταξιωμένη συγγραφέα που έκλεισε τόσο όμορφα, τρυφερά και νοσταλγικά τον κύκλο ζωής των μυθιστορημάτων της. “Λωξάντρα“, “Διακοπές στον Καύκασο“, “Σαν τα τρελά πουλιά“, “Στου κύκλου τα γυρίσματα“, σελίδες και χαρακτήρες, αναμνήσεις και βιώματα κρατάνε το χέρι της Μαρίας Ιορδανίδου και μας ταξιδεύουν αντάμα στο τότε και στο πριν, «γιατί αυτό έτσι είναι».

Βιβλίο Στου κύκλου τα γυρίσματα
Συγγραφέας Μαρία Ιορδανίδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Εστία
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Μαρία Ιορδανίδου μου απέδειξε για άλλη μια φορά πως δεν έχει σημασία να έχεις ζήσει μια έντονη ζωή αλλά να ξέρεις και πώς να την περιγράψεις. Η γλώσσα της, η αντίληψή της, η λεπτή της ειρωνεία, ο αυτοσαρκασμός της, το μεγάλωμά της σε μια εύπορη κοινωνία που τη γέμισε από εικόνες και λεξιλόγιο και τα παθήματά της που αντί να την κάνουν μεμψίμοιρη απλώς την ωρίμασαν είναι ελάχιστα από τα γνωρίσματα που θα αγαπήσει ο κάθε αναγνώστης στα κείμενά της. Η «Λωξάντρα» φυσικά παραμένει το καλύτερό της, κυρίως λόγω των ποικίλων και διαφορετικών ερεθισμάτων που περιγράφει και των ντοκουμέντων που αποτελεί αυτή η καταγραφή για τον ανθηρό ελληνισμό μιας Πόλης που δεν προλάβαμε να γνωρίσουμε οι νεώτεροι.

Σε αυτό το βιβλίο η συγγραφέας αναγκάζεται να φύγει από το Ελληνικό που βομβάρδισαν οι Άγγλοι, θεωρώντας το «κατά λάθος» στρατιωτικό στόχο κι από κει και πέρα η ζωή της είναι μια διαρκής μετακόμιση. Δεν καταφέρνει να στεριώσει πουθενά για μεγάλο διάστημα, περιφέρεται με την κόρη της από δω κι από κει, κάνει νέες γνωριμίες, δυσκολεύεται στις αιματηρές εποχές που γνώρισε ο τόπος μας τη δεκαετία του 1940. Χάρη σε κείνη έμαθα κάτι: όταν εισέβαλαν οι γερμανικές δυνάμεις στην τότε Σοβιετική Ένωση, οι ιταλικές δυνάμεις κατοχής της Ελλάδας ζήτησαν από την Ασφάλεια να τους παραδώσει τριάντα προσωπικότητες από την αριστερή παράταξη για ομήρους! Έτσι φυλακίστηκε η Μαρία Ιορδανίδου και τη μετέφεραν από φυλακή σε φυλακή.

Όλες αυτές οι περιπέτειες δόθηκαν με τη γνωστή ματιά της και μου έδωσαν πάμπολλες πληροφορίες για τη δραματική καθημερινότητα της κατεχόμενης αρχικά και διχοτομημένης κατοπινά Αθήνας (κυρίως). Η συγγραφέας όμως ξέρει ποια είναι, παραμένει σεμνή και ταπεινή, νιώθει πως δεν είναι καμιά σπουδαία προσωπικότητα, έτσι γράφει όταν ξεκινάει τις περιπέτειες της στην Κατοχή: «Γράφτηκαν κι αν γράφτηκαν βιβλία για τούτη δω την εποχή, δεν μένει τίποτ’ άλλο να προσθέσω» (σελ. 68, της 12^ης έκδοσης -1989- που διάβασα εγώ). Οι ιδιωματισμοί της και το ανεπιτήδευτο λεξιλόγιό της, που έδιναν μια ροή ασταμάτητη στο κείμενο με έκαναν να γελάω με την ευρηματικότητα και ταυτόχρονα την ένταση της περιγραφής από μία και μόνη λέξη. Η Μαρία Ιορδανίδου δεν ήταν αγράμματη αλλά ούτε και επιστήμονας. Η γλώσσα της είναι τόσο απόλυτα προσωπική και όμως μεστή, φροντισμένη και λυρική με έναν δικό της τρόπο. Για παράδειγμα, περιγράφει πως όταν είχαν δύσκολες δουλειές νοικοκυριού μαζεύονταν πολλές γυναίκες και «πες-γέλα» πέρναγε η μέρα, ή η γάτα καθάριζε το γατάκι της με τη γλώσσα της, κάνοντάς το «τιφτίκι» (=μεταξένιο).

«Στου κύκλου τα γυρίσματα», παρόλο που υπάρχουν πολλές και διαφορετικές περιπέτειες, κάπου μου φάνηκε κουραστικό να διαβάζω συνέχεια για μετακομίσεις και πώς επέζησαν από την πείνα, όσο καθάριος κι αν ήταν ο λόγος. Οι περιπέτειες δεν είχαν την ίδια ένταση, αλληλουχία και σασπένς με τα προηγούμενα βιβλία. Μόλις όμως μπήκαμε στη δεκαετία του 1950 και άρχισε η συγγραφέας τα ταξίδια της, εκεί το ενδιαφέρον αναζωπυρώθηκε. Πρώτη η εκδρομή στην Ύδρα, όπου κατάφερε να βρει τις ρίζες της οικογένειάς της, των περίφημων Κριεζήδων και να λύσει όλους τους γρίφους που αποτελούσαν το παρελθόν της. Εξαίρετες περιγραφές του νησιού από μια εποχή που ήταν τρομερή δύσκολη για επιβίωση και ο τουρισμός δεν την είχε ανακαλύψει ακόμη.

Φυσικά λάτρεψα τη μετάβασή της στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί φάνηκε πόσο καλά κατείχε το αντικείμενο, μιας και οι περιγραφές της συγκρούονταν με τις αρχικές αναμνήσεις τριάντα και σαράντα χρόνων πίσω. Δε γίνεται να μην κλάψεις όταν περιγράφει με τρυφερότητα και άφθαστο λυρισμό τη ζωή της δίπλα στη γιαγιά Λωξάντρα, τη στιγμή που, γυρνώντας την πλάτη της στο οργανωμένο γκρουπ που συμμετείχε, ακολούθησε τα μονοπάτια των θυμήσεών της, γνωρίζοντας από κοντά μια πόλη που κανένας τουριστικός πράκτορας δε θα δείξει ποτέ. Όλα χαμένα, γκρεμισμένα και η Μαρία Ιορδανίδου να αγωνίζεται να βρει και να ανακαλύψει τους γείτονες, την αρχιτεκτονική των δικών της δρόμων, τις μυρωδιές των όμορων σπιτιών της, να μπει στην κρεβατοκάμαρα της μάνας της. Τίποτα. Κενό. Πρόοδος! Αυτές είναι οι καλύτερες σελίδες όλου του βιβλίου. Κεντημένες από αγγελικό χέρι οι σελίδες που η Μαρία Ιορδανίδου τσακώνεται με την κόρη της που της πρότεινε το ταξίδι για να ακολουθεί το γκρουπ αλλιώς θα χάσει πολλά και κυρίως να μην κυκλοφορεί μόνη, γιατί υπάρχει φόβος. Η σκέψη της συγγραφέως είναι πανανθρώπινη και τόσο ωμά ρεαλιστική:

«-Βρε δε με παρατάς, χρυσή μου, βλέπεις καμιά αγριάδα στο γύρο σου; Οι Τούρκοι είναι σαν τον πουνέντε της Ύδρας. Όταν τους φανατίσουνε και τους πούνε «Γιάλα! Λεηλατήστε τους γκιαούρηδες», γίνουνται θηρία και την άλλη μέρα είναι γαληνεμένη θάλασσα. Σου λένε και γιαγνίς ολντού, λάθος έγινε» (σελ. 180).

Και σα να μη φτάναν όλα αυτά, ανακάλυψε χαρούμενη πως ο γείτονάς της, Ταταυλιανός, Θράσος Καστανάκης, έγραψε τον «Χατζη μανουήλ», ένα βιβλίο για τη ζωή στην Πόλη. Το ξεκίνησε γεμάτη προσδοκίες κι απογοητεύτηκε σχεδόν αμέσως. Έπαθε σοκ: ο άνθρωπος που γαλουχήθηκε όπως εκείνη, που μεγάλωσε στους ίδιους δρόμους με κείνη, γύρισε την πλάτη του στις αναμνήσεις και στην υπέροχη, ρομαντική και σκληρή εποχή τους και κατέγραψε τον… υπόκοσμο της Βασιλεύουσας! Έξαλλη λοιπόν άρχισε να γράφει τη «Λωξάντρα»! Μα τι συγκινητικό κείμενο, ειδικά από τη στιγμή που έρχονται οι θείες της μα πάνω απ’ όλα η γιαγιά της, να της υπαγορεύσουν πώς να γράψει το κείμενό της!

Το μυθιστόρημα «Στου κύκλου τα γυρίσματα» είναι ακόμη ένα λεπτοδουλεμένο και αληθινό δείγμα γραφής από μια συγγραφέα που τοποθέτησα σε ξεχωριστή θέση στην καρδιά μου και στο ράφι μου. Αμεσότητα, ρεαλισμός, ιδιόλεκτοι, προσωπικό και ξεχωριστό στυλ γραφής, διεισδυτικότητα, χιούμορ και λεπτή ειρωνεία, επίκαιρες αλήθειες, είναι μερικά από τα γνωρίσματά της που έκαναν τον κόσμο ακόμη και σήμερα να αναζητά και να χάνεται στα κείμενα που έγραψε πριν τριάντα χρόνια και είναι ακόμη επίκαιρα και διαχρονικά.

Βιβλίο Σαν τα τρελά πουλιά
Συγγραφέας Μαρία Ιορδανίδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Εστία
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η υπέροχη, πλούσια γραφή της Μαρίας Ιορδανίδου μου χάρισε άλλο ένα αγαπημένο βιβλίο. Χωρισμένο ξεκάθαρα σε δύο μέρη με άφησε να απολαύσω τους τόπους και τις συνθήκες με την ησυχία μου, να γνωρίσω την Αλεξάνδρεια και την Αθήνα του Μεσοπολέμου με τους δικούς μου ρυθμούς, να προλάβω ν’ αγαπήσω και κάνα δυο γείτονες πριν προχωρήσουμε παρακάτω. Στο πρώτο μέρος, η Άννα προσπαθεί να εγκλιματιστεί στην Κωνσταντινούπολη που είχε χάσει για εφτά χρόνια και ταυτόχρονα να αποποιηθεί την κουλτούρα που καλλιεργήθηκε μέσα της, εκφράσεις, αντιλήψεις, λεξιλόγιο, όσο ήταν παγιδευμένη στην κομμουνιστική Ρωσία, μιας και τα πράγματα και οι συνθήκες ζωής στην Πόλη που βρήκε ήταν εντελώς διαφορετικές. Χάρη στην καλή της τύχη βρίσκει επιτέλους δουλειά, η οποία τη στέλνει με μετάθεση στην Αλεξάνδρεια της δεκαετίας του 1920.

Ειλικρινά δεν μπορώ να καταλήξω ποιο μέρος του βιβλίου μου άρεσε περισσότερο. Στο κομμάτι της Αλεξάνδρειας, οι κοινωνικές αντιθέσεις, η πλειάδα προσώπων και περιστατικών, ο αγώνας δύο γυναικών να ενταχθούν σε μια πόλη φτωχή και ταυτόχρονα πλούσια μόνο αστεία περιστατικά μπορεί να δημιουργήσει, οπότε με τη μαεστρία της συγγραφέως διάβασα τις απολαυστικότερες σελίδες ενός μυθιστορήματος ως τώρα. Η ζωή σε ένα ξενοδοχείο, που δεν ήταν ξενοδοχείο, η μανία της Κλειούς να κουβαλάει τα πάντα μαζί της, το χαμσίνι που αναστατώνει τη ζωή έτσι και φυσήξει περιγράφονται γλαφυρά και με ολοφάνερη την πικρόγλυκη ανάμνηση μιας περασμένης ζωής (μιας και η Μαρία Ιορδανίδου αυτό έκανε, κατέγραφε τη ζωή της οικογένειάς της, επομένως κάμποσα από αυτά τα περιστατικά, αν όχι όλα, ήταν βιωμένα).

Αιτία για έντονες διαφωνίες μεταξύ μάνας και κόρης ήταν η γνωριμία με τον Δάσκαλο, τον μετέπειτα σύζυγο της Άννας, μιας και η Κλειώ τον θεωρούσε από την αρχή τραγοπόδαρο και με βαριά σκιά. Χάρη σε αυτόν, η Άννα διευρύνει τους ορίζοντές της, μορφώνεται και… μυείται στον κομμουνισμό! Με συνοπτικά λόγια περιγράφεται η ιστορία του Κομμουνιστικού Κόμματος Αιγύπτου και ο τρόπος που αυτό συνδέθηκε με την Κομμουνιστική Διεθνή. Η ανυπότακτη Άννα αρνήθηκε να γραφτεί στο κόμμα, ενστερνίστηκε όμως τα ιδεώδη του και βοήθησε όπως μπορούσε στις απεργίες της εποχής. Επομένως, με μάνα βενιζελικιά καταλαβαίνετε τι γινόταν στο σπίτι αυτών των δύο γυναικών.

Έτσι η Άννα παντρεύεται τον Δάσκαλο, όπως φώναζε τον σύζυγό της, και τον ακολουθεί συν μητρός στην Αθήνα, όπου ζουν στην έρημη λεωφόρο Αλεξάνδρας με τα μαρμαράδικα, τις φυλακές Αβέρωφ και τα νεόδμητα Προσφυγικά (η πίκρα της γι’ αυτούς τους διωγμένους φαινόταν ήδη από την πρώτη πρόταση: «Αριστούργημα ήταν αυτοί οι προσφυγικοί συνοικισμοί. Σκηνικό για ιταλικές μαριονέτες, όπου η νοικοκυρά σου χαμογελούσε από το δεύτερο πάτωμα και είχες την εντύπωση ότι τα πόδια της ακουμπούσαν στο πάτωμα του ισογείου-σελ. 97). Η Μαρία Ιορδανίδου καταγράφει με την ίδια λεπτότητα και παρατηρητικότητα στιγμές μιας Αθήνας που έχει παρέλθει οριστικά ενώ η ίδια η Άννα είναι πλέον μια γυναίκα χωρίς ταυτότητα: «Όπου κι αν βρίσκουνταν, όλος ο κόσμος την έπαιρνε για ξένη. Οι Έλληνες την παίρνανε για Εγγλέζα, οι Εγγλέζοι για Ρώσα, οι Ρώσοι για Κύριος οίδε τι. Μια φορά, ούλοι τη σέβονταν, γιατί στους ξένους όλες οι εκκεντρικότητες συχωριούνται» (σελ. 89). Η μαρτυρία της για τις συνθήκες ζωής στην Αλεξάνδρα και ειδικά στην περιοχή του Ελληνικού όπου κατέλυσαν στο τέλος οι ήρωές μας ήταν συγκλονιστική ως προς το τι υπήρχε, πώς χτίστηκε, πώς φέρονταν οι κάτοικοι τότε και πώς αντέδρασαν στη φήμη για δημιουργία αεροδρομίου!

Σε μια πόλη λοιπόν όπου καταγράφονται τα πάντα, συγκοινωνίες, σπίτια, αρχιτεκτονική, η Άννα αγωνίζεται να επιβιώσει παραδίδοντας μαθήματα κατ’ οίκον, κλείνοντας τ’ αυτιά στην γκρίνια της μάνας της που θεωρεί το μέρος τούτο κόλαση. Ταυτόχρονα, ο άντρας της, εκτός από δάσκαλος στη Μαράσλειο, ήταν δραστήριο κομματικό μέλος και είχε ιδρύσει κομματικούς πυρήνες ενώ η ίδια είχε μπει για τα καλά στον ρόλο της γυναίκας του αγωνιστή. Μιας και ο Δάσκαλος δεν έπαυε να παρακολουθεί και την εκπαιδευτική κίνηση της εποχής, σύντομα άρχισαν να παρελαύνουν από τις σελίδες του μυθιστορήματος μορφές όπως ο Δημήτρης Γληνός και ο Πέτρος Πικρός, με τους οποίους αλληλοεπηρεάστηκε έντονα η οικογένεια της Άννας, δεν έκαναν δηλαδή ένα απλό πέρασμα. Έτσι η κεντρική ηρωίδα της ιστορίας γίνεται κοινωνός και κινητήριος μοχλών πολλών γλωσσικών και ιστορικών εξελίξεων, σχεδόν άθελά της! Επιπλέον, νονός του Γιάννη ήταν ο Αλέξανδρος Δελμούζος ενώ η Άννα βρήκε κάποια στιγμή, μετά την πτώση του Πάγκαλου, δουλειά στην εγκυκλοπαίδεια Ελευθερουδάκη, «στη Μητροπόλεως 38», όπου ήταν μαζεμένη όλη η αφρόκρεμα της ελληνικής διανόησης του τότε, κατατρεγμένοι όλοι από τη δικτατορία του Πάγκαλου: Βάρναλης, Γληνός, Ιορδανίδης, Ποριώτης, Καρθαίος, Κορδάτος κ. ά. Γράφει χαρακτηριστικά η Μαρία Ιορδανίδου: «Μπράβο, Ελευθερουδάκη! Άνοιξε τις πόρτες του πλατιά το σπίτι της οδού Μητροπόλεως και όρμησαν μέσα, σαν τρα τρελά πουλιά, όλοι εκείνοι οι αξιόλογοι άνθρωποι» (σελ. 136).

Μου άρεσε πολύ ο τρόπος που χειρίστηκε το θέμα του κομμουνισμού η συγγραφέας. Χωρίς να φορά παρωπίδες και να υποστηρίζει έντονα τον κομμουνισμό, κατέγραψε με ακριβοδίκαιο τρόπο τα θετικά και τα αρνητικά αυτής της νοοτροπίας μέσω αστείων αλλά και σκληρών περιστατικών. Έχοντας μάλιστα προετοιμάσει τον αναγνώστη και κυρίως την Άννα ήδη από το προηγούμενο βιβλίο, τις «Διακοπές στον Καύκασο», όπου η Ρωσική επανάσταση έσκασε στα μούτρα όλου του κόσμου κι άρχισε η νέα αυτή τάξη πραγμάτων να κερδίζει έδαφος, εδώ δε λείπουν οι διαφορετικές εκφάνσεις του ίδιου συστήματος: ισότητα για όλους και ταυτόχρονα εσωτερική διχόνοια με ανεδαφικά επιχειρήματα για διαγραφή όσων κρίνονταν ρηξικέλευθοι ή διαφωνούσαν. Δε γίνεται να μη γελάσεις με τον φανατισμό ορισμένων που βάφτισαν το παιδί τους Λένιν (ο παπάς δικαιολογήθηκε πως άκουσε το όνομα «Ελένη» κι ας ήταν το παιδί αρσενικό!) ούτε και να μην κλάψεις με τα εσωτερικά ξεκαθαρίσματα και την τυφλή υπακοή στις διαταγές του ανωτέρου! Ειδικά το κείμενο στη σελίδα 138 είναι λεπτοδουλεμένο και ειλικρινέστατο: «Όσοι διαγράφονται βγαίνουν με ταμπέλα στο κούτελο. Ο ένας είναι λικβινταριστής, ο άλλος φραξιονιστής, ο άλλος αρχειομαρξιστής και όλοι μαζί είναι τροτσκιστές. Ανήκουν στη διεθνή τροτσκιστική αντιπολίτευση γιατί δε συμφωνούν και αντιδρούν στη θέληση του Στάλιν». Μύλος!

Πώς θα χειριστεί λοιπόν η Άννα τη νέα τους ζωή; Τι θα συμβεί στον Δάσκαλο όταν ενταθεί το κυνηγητό των κομμουνιστών; Πώς θα επιζήσει η Άννα στο εξίσου νεόδμητο Ελληνικό; Πόσο πολύ επηρεάζουν και επηρεάζονται οι άνθρωποι από τα ιστορικά γεγονότα; Το «Σαν τα τρελά πουλιά» είναι κατ’ εμέ από τα καλύτερα ως τώρα της σειράς βιβλίων της Μαρίας Ιορδανίδου, λόγω της οξυδέρκειας της δημιουργού, της πληθώρας πληροφοριών και μαρτυριών για μια Αθήνα που χάθηκε ανεπιστρεπτί, της εξισορροπημένης δόσης γέλιου και κλάματος και κυρίως για την αισιοδοξία που διαπνέει κάθε σελίδα έστω κι αν αυτή δε φαίνεται τόσο έντονα αλλά υποβόσκει. Το μυθιστόρημα σταματά με την εισβολή των Ιταλών στην Ελλάδα και την Άννα με την Κλειώ να έχουν μια πολύ συγκινητική σκηνή:

«-Τι λες, μπρε παιδί μου, για πότε πέρασαν τα χρόνια! –Τα χρόνια δεν πέρασαν, μάνα μου, τα χρόνια δεν περνούνε»…Τα χρόνια στέκουνται. Εμείς περνούμε» (σελ. 177).

Βιβλίο Διακοπές στον Καύκασο
Συγγραφέας Μαρία Ιορδανίδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Εστία
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η, ας πούμε, συνέχεια της «Λωξάντρας», με την Άννα, εγγονή από τη μεριά της Κλειώς, να αποχαιρετά τη γερόντισσα Λωξάντρα και να ταξιδεύει με τις δυσκολίες της εποχής ως τον μακρινό Καύκασο, από όπου επέστρεψε τον Αύγουστο του 1920! Η γνωστή γραφή της λατρεμένης Μαρίας Ιορδανίδου, η διεισδυτική ματιά και το παρατηρητικό της βλέμμα, οι σταλαγματιές χιούμορ που εξισορροπούν τις δύσκολες και κάποτε απάνθρωπες συνθήκες ζωής στην αχανή χώρα του Λένιν, το φροντισμένο και πηγαίο λεξιλόγιο είναι μερικά απο τα συστατικά που με κράτησαν ως το τέλος.

Τη «Λωξάντρα» την αγάπησα βαθιά γιατί έχω ιδιαίτερο συναισθηματικό δέσιμο και αγάπη με την Κωνσταντινούπολη και τον εκεί ελληνισμό, επομένως είπα να προχωρήσω στα επόμενα βιβλία της συγγραφέως με κάποιον δισταγμό, κυρίως ως προς τη θεματολογία. Ειδικά από τη στιγμή που οι «Διακοπές στον Καύκασο» αφορούν τις δύσκολες καταστάσεις στη Ρωσία του σοσιαλισμού και μετέπειτα του κομμουνισμού, φοβήθηκα πως θα βρεθώ αντιμέτωπος με έναν κυκεώνα ιστορικών γεγονότων και ονομάτων και με μια καθημερινότητα που απέχει παρασάγγας από το σήμερα. Και ηττήθηκα κατά κράτος! Η μαεστρία και το ταλέντο της Μαρίας Ιορδανίδου με βοήθησαν όχι μόνο να παρακολουθήσω με κομμένη ανάσα τις περιπέτειες της Άννας και των ανθρώπων που συνάντησε εκεί αλλά και να κατανοήσω τα αίτια και τη σημασία της Οκτωβριανής Επανάστασης του 1917 και πώς αυτή συνδέεται με την πορεία της Ρωσίας μέσα στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο.

Η Άννα καταφέρνει να φτάσει στο Βατούμ όμως τα πράγματα παίρνουν αναπάντεχη τροπή στο ταξίδι με τη θεία της, μιας και η Ρωσία έχει κηρύξει επιστράτευση, οπότε στα τρένα και στις μετακινήσεις γίνεται χαλασμός Κυρίου! Έτσι, η Άννα χάνεται με τη θεία της και καταφεύγει στις αφιλόξενες στέπες, όπου ζει μια σειρά γεγονότων που τη γεμίζουν θλίψη και νοσταλγία για το δικό της σπιτικό. Σταδιακά, πότε με ευτυχείς συγκυρίες και πότε με δύσκολες καιρικές και ιστορικές συνθήκες, η Άννα όχι μόνο μαθαίνει ρωσικά αλλά καταφέρνει και να σπουδάσει στο αντίστοιχο σχολείο. Οι άνθρωποι που συναντά, οι καταστάσεις που βιώνει, τα κοινωνικοπολιτικά γεγονότα που αλλάζουν για πάντα τον χάρτη της ρωσικής και της παγκόσμιας Ιστορίας, είναι συμπυκνωμένες και τεκμηριωμένες μικροστιγμές που η συγγραφέας θυμόταν με διαύγεια όταν έγραφε το μυθιστόρημα. Προς τιμήν της, δεν έχτισε ένα ιστορικό πλαίσιο γύρω από την ιστορία της Άννας, αντίθετα, ο απόηχος και τα απόνερα των συμβάντων άλλαζαν τη ζωή των πρωταγωνιστών και δευτεραγωνιστών του βιβλίου όλη την ώρα. Ειδικά στο σημείο που φτάνουμε στο έτος 1917 και γίνεται η ανατροπή του Τσάρου και ο εμφύλιος πόλεμος μεταξύ των αντίπαλων στρατοπέδων, αντί το κείμενο να καταντήσει ιστορικό δοκίμιο και να γεμίσει ονόματα επί ονομάτων, παραμένει στα βασικά και καίρια σημεία της πορείας του χρόνου, κάτι που προσωπικά με βοήθησε πολύ να καταλάβω τι πραγματικά συνέβη τότε εκεί και γιατί μνημονεύεται ακόμη και σήμερα.

Οι «Διακοπές στον Καύκασο» είναι άλλο ένα εξαίρετο δείγμα γραφής της Μαρίας Ιορδανίδου, ένα υπέροχο ταξιδιωτικό μυθιστόρημα, διασκεδαστικό και συγκινητικό, σκληρό και νοσταλγικό, γεμάτο παρομοιώσεις, μεταφορές και άλλα καλολογικά στοιχεία, απλά αλλά όχι απλοϊκά, με βαθιά νοήματα, στιβαρή ματιά απέναντι στην αμείλικτη Ιστορία και πιστεύω πως ακόμη και σήμερα διαβάζεται απνευστί.