Βιβλίο Ο κήπος των μικρών θεών 
Συγγραφέας Σοφία Βόικου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Σοφία Βόικου μας ταξιδεύει στη Θεσσαλονίκη των αρχών του 20ού αιώνα για να μας τη συστήσει σε όλη της τη μεγαλοπρέπεια, να μας περπατήσει από τη λεωφόρο Νίκης, πρώην Μπεγιάζ Κουλέ, ως τα χέρσα χωράφια του Ζέιτενλικ που γεμίζουν με τους Γάλλους στρατιώτες του Σαράιγ εν τω μέσω του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου. Μια πολυπολιτισμική πόλη που φιλοξενεί ένα πολύχρωμο ανθρώπινο μελίσσι και αλλάζει συνεχώς ώσπου τελικά ο πόλεμος τη μετατρέπει «από Ιερουσαλήμ σε ερωτική πόλη», γεμάτη πόρνες λογιών λογιών στις οποίες ξεδίνουν οι ξένοι φαντάροι ξεγλιστρώντας από τα στρατόπεδά τους (παρήχηση του ξ, ξέρω). Μια πόλη που σύντομα θα περιέλθει και τυπικά στη δικαιοδοσία του Σαράιγ όσο η Αθήνα καμαρώνει για την ουδετερότητά της στον πόλεμο, τόσο γεμάτη ασωτία που ίσως γι’ αυτό να την τιμώρησε ο Θεός με την πυρκαγιά του 1917. Ιδού τα χίλια της πρόσωπα: «από τη μια ήταν ένα τεράστιο περιχαρακωμένο στρατόπεδο, την άλλη άντρο κατασκόπων, την επομένη ένα ξέφρενο μπαλ μασκέ και την παράλλη ένα εμπορικό αλισβερίσι» (σελ. 113).

Σε αυτό το μέρος ξεμπαρκάρει ο Στεφάν με τη φάλαγγά του. Περιζήτητος γαμπρός στην Μπουρζ, κατάφερε να ρίξει πολλές γυναίκες στο κρεβάτι του, ώσπου η μητέρα του αποφασίζει να τον παντρέψει, μόνο που μετά τον αρραβώνα του ξεσπάει ο Μεγάλος Πόλεμος κι έτσι ο Στεφάν στρατολογείται. Από την Καλλίπολη στη Θεσσαλονίκη, δυο εντελώς διαφορετικοί προορισμοί, η κόλαση από τη μια με το αίμα, τις πληγές, τη βρώμα, το καρτέρι του θανάτου και ο παράδεισος από την άλλη. Στρατοπεδεύουν στο Ζέιτενλικ, στα περίχωρα, σ’ έναν χέρσο τόπο που καθημερινά υποδέχεται και νέους ξένους στρατιώτες, όπου στήνονται μικρές πολιτείες που προδίδουν την εθνικότητα των προσωρινών ενοίκων τους. Στο πλάι του Στεφάν, είναι ο καλός του φίλος, ο αναλφάβητος Αντρέ Αρτουά, που δεν έχει κανέναν να του γράψει λόγω αγραμματοσύνης και παρακαλεί τον φίλο του, Στεφάν, να του διαβάζει τα γράμματα της αρραβωνιαστικιάς του, ώστε να ονειρευτεί πως βρίσκεται πίσω στον τόπο του και πως ακούει τη φωνή της μάνας του. Ανατρίχιασα και δάκρυσα όταν τελικά ήρθε γράμμα γι’ αυτόν κι έβαλε τα κλάματα: «-Ποιος πέθανε, Στεφάν; Ποιος;»! Απλός, αυθόρμητος, αφελής και διορατικός: «-Μη σε ξεγελάει η Σαλονίκη, είναι βρομότοπος που θα μας ρουφήξει όλους στη λάσπη του» (σελ. 146).

Αυτό το μελισσολόι παρακολουθεί η Ραχήλ Ναχμία, κόρη επιφανούς φωτογράφου της πόλης, μια νέα κοπέλα, καλόγνωμη με τους πελάτες, που εκστασιάζεται μέχρι να εμφανιστεί η φωτογραφία, αν και ανάβει και κορώνει με την πρώτη ευκαιρία. Λατρεύει το αντικείμενό της, νιώθει μια μικρή θεά όταν εμφανίζει τις πλάκες, αισθάνεται πως άγνωστοι άνθρωποι της αποκαλύπτουν τα πιο μύχια μυστικά τους κι εκείνη έχει τη δύναμη να επεμβαίνει στην εικόνα των άλλων. Η φωτογραφία είναι τέχνη, θέλει δουλειά κι αισθητικό κριτήριο, «μάτι», αφοσίωση, ο φακός δεν αποτυπώνει απλά τους ανθρώπους σαν καθρέφτης, τους ωραιοποιεί «στη μνήμη του χρόνου». Η μητέρα της Ραχήλ, Αλίνα, όμως είναι απογοητευμένη από τον τρόπο που τη μεγαλώνει ο άντρας της, ο Τζέκο, και καταλαβαίνει πως της έχει δώσει μεγάλη ελευθερία, αλλά δεν ξέρει τι να κάνει. Η ζωή τους αλλάζει από τη μια στιγμή στην άλλη και συνεχώς: πρώτα η απελευθέρωση, μετά η απόβαση των ξένων δυνάμεων που έφερε έλλειψη προμηθειών και πείνα, στη συνέχεια ο βομβαρδισμός από το ζέπελιν, όλα αυτά γονατίζουν τον κόσμο.

Ο Στεφάν και η Ραχήλ θα γνωριστούν όταν η αρραβωνιαστικιά εκείνου αρχίζει να ζητά επίμονα μια φωτογραφία του, πανικόβλητη από την ιδέα ότι η μορφή του ξεθωριάζει στο μυαλό της. Είναι δύο άνθρωποι με διαφορετικές καταβολές που αλλάζουν χωρίς να το θέλουν όσο προχωράει το μυθιστόρημα, ξεκινάνε αλλιώς κι αλλιώς καταλήγουν ως άνθρωποι ενώ ταυτόχρονα παρακολουθούμε τη μοναξιά και την κατάθλιψη της Εριέττας Φομπούρ πίσω στην Μπουρζ και την οικονομική καταστροφή που επέφερε ο πόλεμος στην περιουσία του τραπεζίτη πατέρα της. Η Ραχήλ πειθαναγκάζεται να παντρευτεί κάποιον που δεν ξέρει, ο Στεφάν κερδίζει την εμπιστοσύνη ενός χειρουργού και μετατίθεται στο φορητό νοσοκομείο ώσπου μια οβίδα θα του καταστρέψει για πάντα τη ζωή. Οι εξελίξεις και οι ανατροπές είναι απανωτές και το κείμενο γεμίζει από υπέροχες παρομοιώσεις και μεταφορές: «…η θάλασσα έμοιαζε να βράζει και να βγάζει ατμούς σαν να ήταν η κατσαρόλα της νόνας όταν μαγείρευε κοτόπουλο στιφάδο» (σελ. 149). Μάλιστα, βρήκα έξυπνη την κίνηση της συγγραφέως να προχωρήσει γρήγορα αλλά όχι βιαστικά στις ζωές των ηρώων της μετά τη λήξη του πολέμου μέσα από σύντομες πρωτοπρόσωπες αφηγήσεις των χαρακτήρων κι έτσι βουτάμε δίχως ανάσα στο δεύτερο μέρος, όπου η μία έκπληξη διαδέχεται την άλλη και η ιστορία μπαίνει σε νέα μονοπάτια.

Η Σοφία Βόικου έγραψε ένα δυνατό, τρυφερό, συγκινητικό μυθιστόρημα που αποφεύγει τους σκοπέλους των κλισέ και δεν επιβαρύνεται με περιττές ιστορίες και σχοινοτενείς ή αχρείαστες εξελίξεις. Έχουμε έναν απαγορευμένο έρωτα που φυσικά συναντάει εμπόδια, άψογα ψυχογραφήματα ανθρώπων που ζουν την κόλαση του πολέμου και σημαντικές διαχρονικές αλήθειες. Πώς επιβιώνεις σε μια κλειστή κοινωνία ξεχωρίζοντας σαν τη μύγα μες στο γάλα; Πώς αντέχεις να ζεις σε καιρό ειρήνης με κάτι που θυμίζει στον κόσμο τον πόλεμο; Πόσο εύκολα οι άνθρωποι που σε ποθούσαν τώρα σε οικτίρουν; Ο απαγορευμένος έρωτας του Γάλλου αξιωματικού με την Εβραία κοπέλα τινάζει στον αέρα ό,τι απέμεινε κι ύστερα από το φριχτό ατύχημα του Στεφάν η δράση μεταφέρεται στη Γαλλία, όπου από τη μια βλέπουμε τις προσπάθειες του στρατιώτη να ξανακουμπώσει στη ζωή της οικογένειας και του τόπου του, από την άλλη η Ραχήλ καταφέρνει να συνεχίσει το όνειρό της, κάνοντας στην κυριολεξία θαύματα. «Ο κήπος των μικρών θεών» που κατάφερε να δημιουργήσει στο Παρίσι μου έφερε δάκρυα στα μάτια και μου έδειξε πως υπάρχουν άνθρωποι που ανιδιοτελώς μπορούν να σου προσφέρουν τη χαρά. Όταν διασταυρωθούν ξανά οι δρόμοι αυτών των δύο ανθρώπων, τα πάντα θα έχουν αλλάξει γύρω τους και μέσα τους.

«Ο κήπος των μικρών θεών» είναι ένα μυθιστόρημα για τους «κηπουρούς της Θεσσαλονίκης», για τους γενναίους στρατιώτες που πολέμησαν σκληρά στο Μακεδονικό Μέτωπο αλλά τους έμεινε ως στίγμα αυτή η φράση λόγω των ήρεμων πρώτων ημερών στη συμπρωτεύουσα. Ταυτόχρονα, είναι κι ένα διαφορετικό ρομαντικό μυθιστόρημα, με έξυπνο χειρισμό της πλοκής, απρόσμενες εξελίξεις και δυνατές, κινηματογραφικές σκηνές, με τη Ραχήλ και τον Στεφάν να προσπαθούν να βρουν πρωτίστως τον εαυτό τους όσο δοκιμάζονται σε σκληρές και πρωτόγνωρες συνθήκες και δευτερευόντως ο ένας τον άλλον μέσα στη λαίλαπα ενός πολέμου και μιας κοινωνίας που αποστρέφει το πρόσωπό της από κάθε τι που της θυμίζει τον πόλεμο. Μου άρεσε πολύ η επιλογή του τέλους, όπου η συγγραφέας σταματάει σε καίριο σημείο την ιστορία, χαρίζοντάς μιας μια γλυκύτητα και μια απαλότητα που ταιριάζει στον έρωτα του Στεφάν και της Ραχήλ ενώ στη συνέχεια παίρνει τη σκυτάλη η ίδια με τρόπο που συνδέει το χτες με το σήμερα, την αλήθεια με τη μυθοπλασία. Ένας ύμνος στην ανθρωπιά και στη δοτικότητα, ένα αντίδοτο στη βία και την αποκτήνωση του πολέμου.

Βιβλίο Το ποτάμι που επέστρεφε
Συγγραφέας Μάνθος Σκαργιώτης
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ελληνοεκδοτική
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Μάνθος Σκαργιώτης, με την οικεία αξεπέραστη λογοτεχνικότητά του, έγραψε ένα νέο μυθιστόρημα γεμάτο ολοκληρωμένους χαρακτήρες, ρεαλισμό, καλοστρωμένα ψυχογραφήματα, ενδιαφέρουσες και πλούσιες ιστορικές και όχι μόνο πληροφορίες και πλήθος ανατροπών. Η ιστορία ξεκινάει με την κατάρρευση του γεφυριού της Πλάκας το 2015 και με αφορμή την κοσμοχαλασιά του καιρού επιστρέφουμε στο 1881 για να γνωρίσουμε έναν τόπο που αποζητά την ελληνικότητα αλλά κινδυνεύει από τους Οθωμανούς και τη ρουμανική προπαγάνδα. Ο Πόρτουλας ερωτεύεται την Αννιώ από την απέναντι μεριά του Άραχθου ποταμού και για χάρη της περνάει το γεφύρι να τη βλέπει. Να όμως που με την ελληνοτουρκική σύμβαση της 20 Ιουνίου / 2 Ιουλίου 1881 η ανατολική του Άραχθου περιοχή της Άρτας και η Θεσσαλία περιέρχονται στην Ελλάδα κι έτσι η μεν Πλάκα ανήκει στην Ελλάδα, το δε Βορδό στην Τουρκία! Ο αγάς έκλεισε το γεφύρι, η Αννιώ βρίσκεται «απέκει», δεν πρόλαβε ο Πόρτουλας να την κλέψει, να καταφύγουν στα ελληνικά χωριά. Και τώρα;

Με αληθοφάνεια και παραστατικότητα ζωντανεύουν ο τόπος και οι άνθρωποι, καταγράφονται οι σχέσεις και οι αλληλοεπιδράσεις μεταξύ των ηρώων του βιβλίου και στήνεται ένα υποβλητικό σκηνικό γεμάτο καταχνιά, σκληρή βιοπάλη και γητειές. Ο Αηδόνης και ο Σελήμ είναι οι μόνοι καρδιακοί φίλοι του Πόρτουλα, σ’ έναν τόπο όπου τον θεωρούν «τσιμπούρι της κοινωνίας», απόβλητο του χωριού, ξένο, μιας και βρέθηκε μωρό στην πόρτα του παπά. Ξυλοδαρμοί, νηστικάδα και κακοψυχιά είναι τα μόνα που γνώρισε από τους χωριανούς του ενώ κυκλοφορούν οι φήμες για τη μάνα του και για την τύχη του πατέρα του. Οι ενδείξεις συνδέονται με το χτίσιμο του γεφυριού το 1866, πού είναι το ψέμα όμως και πού η αλήθεια; Τελικά ο Πόρτουλας εμπλέκεται από λάθος σ’ έναν φόνο που δεν έκανε κι αναγκάζεται να δραπετεύσει στην ελληνική μεριά και να διαφύγει των συγχωριανών του που τον κυνηγούν. Ένα ταξίδι δύσβατο, μεγάλης και κακοτράχαλης απόστασης μα και ψυχικό, με εμπόδια, ανατροπές και δυσκολίες, μέσα από τις οποίες ο πρωταγωνιστής ωριμάζει, μεταμορφώνεται, αλλάζει. Μαθαίνουμε κομματιαστά για τη ζωή του, πώς μεγάλωσε, πώς συμπεριφερόταν, τι και πώς άλλαξε, αν έγινε καλύτερος ή όχι άνθρωπος, τι τον επηρέασε, πώς νιώθει και κυρίως γιατί δεν έμεινε να αποδείξει την αθωότητά του. Θα ακούσει άραγε τη φωνή μέσα του, θα καταλάβει τι έχει πραγματικά ανάγκη να κάνει; «Αφήνεις την κοιλάδα του Αράχθου. Το χώμα, την πέτρα, το δέντρο, το νερό. Αυτά θα κρατήσουν το σκοινί σου. Πρέπει όμως πρώτα να τα γνωρίσεις καλά και να φιλιώσετε» (σελ. 70). Γανωτήδες, γυρολόγοι, στρατοκόποι, μπουλούκια μαστόρων και εργατών, πλανόδιοι ράφτες, όλους τους συναντάει στη στράτα του στα Τζουμέρκα, αναποφάσιστος να φύγει ή όχι. Γούπατο, απόκρημνη ακροτοπιά, ανεμόδαρτη ράχη, ψηλοτάβανη σπηλιά τον καλωσορίζουν. Γκρεμοβάδισμα και κακόστρατες η ζωή του, άσπρες ράχες και χειμαδιά, με το βλέμμα της Αννιώς και το φάντασμα της μάνας του κοντά του «κι ένιωθε να τον κυβερνά μια δύναμη που δεν βολευόταν μέσα του»!

Οικογένειες που πάνε για ξεχείμασμα και θ’ απαρνηθούν τον τόπο τους για επτά μήνες, που σκεπάζουν τα μουλάρια με «χοντρά τραγότσαλα για να μην πλευριτωθούν τη νύχτα από τον βουνίσιο αέρα, τα μακροσκοίνισαν στο γρασίδι κοντινής χερσάδας για να βοσκήσουν και να κοιμηθούν» (σελ. 116-117) κι ανάμεσά τους θα βρουμε ένα δεκατριάχρονο χλωμό παιδί, τον Κώστα Κρυστάλλη, που το ‘σκασε από τη μητριά του για να βρει στα Γιάννενα τον πατέρα του, και τον Απόστολο Μαργαρίτη, Αρμάνο δάσκαλο και συγγραφέα, μια από τις πιο σημαντικές φωνές της αρμάνικης χειραφέτησης τον 19ο αιώνα που καθόρισε την πολιτική της Ρουμανίας απέναντι στους Αρμάνους. Χάρη σ’ αυτόν ο Πόρτουλας μπλέκεται με τη ρουμανική προπαγάνδα και τον εκρουμανισμό των Βλάχων, μιας και είμαστε σε μια περίοδο όπου οι Ρουμάνοι προσπαθούν να πείσουν τους Βλάχους της Ηπειροθεσσαλίας και Μακεδονίας ότι είναι ρουμάνικης καταγωγής ώστε να προσαρτήσουν τις περιοχές τους όταν φύγουν οι Οθωμανοί. «Τα χρόνια του Πόρτουλα σκόρπιζαν… σαν αδέσποτα σκυλιά. Δεν μερεμέτισε τη ζωή του» (σελ. 248). Πολλές φορές αλλάζει στράτα, μεταβάλλει γνώμη χάρη ή εξαιτίας των περιστατικών που βιώνει κι όλα αυτά δημιουργούν ένα συναρπαστικό πολυπρισματικό μυθιστόρημα γεμάτο αυθεντικότητα και ανθρωπιά.

Εξίσου παραστατικές είναι και οι περιγραφές της Αθήνας, όπου φτάνει μετά από δεκαεφτά μέρες ταξίδι ο Πόρτουλας. Το ρέμα της Σταδίου, η Ακρόπολη και το Θησείο, τα καφέ σαντάν, τα Παντρεμενάδικα, ο Αρδηττός με τους ανεμόμυλους του Γεωργάκη, το Σταροπάζαρο και τα Πιθαράδικα, το νεοϊδρυθέν Άσυλο Ανιάτων, μια πόλη γεμάτη λιθοσώρια και χαλάσματα. Εκεί ο Πόρτουλας θα κάνει νέες παρέες, θα γνωρίσει ανθρώπους που επιτέλους θα τον οδηγήσουν πιο κοντά στις επιθυμίες του και θα του υποδείξουν το καλύτερο για κείνον μονοπάτι όσο γνωρίζει τις παξιμαδοκλέφτρες των καφενείων, τον νερουλά Σπύρο Λούη και γίνεται μάρτυρας των γάμων του Κωνσταντίνου και της Σοφίας και των πετροπόλεμων μεταξύ περιοχών. Ταυτόχρονα, πίσω στο Βορδό, οι θετοί γονείς του αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο οι συγγενείς του νεκρού να τους πάνε στα δικαστήρια, πώς θα πληρώσουν λοιπόν ό,τι ζητήσουν για να το αποφύγουν; Μήπως όμως κάποιος άλλος κρύβεται πίσω από αυτήν την αναταραχή για να εκμεταλλευτεί καταστάσεις;

Με μελετημένη παραστατικότητα περιγράφονται άνθρωποι και τοπία κι έτσι δημιουργούνται ρεαλιστικές εικόνες που οδηγούν τον αναγνώστη σ’ εκείνη την εποχή: «Τα καπάκια των ματιών του ήταν πεσμένα λες και τον είχαν αφιονίσει…Η πλατιά βράκα του χωνόταν στις βλαχόκαλτσες και τα μυτερά ποδήματά του σημάδευαν το κατωκοίλι όποιου στεκόταν απέναντί του. Είχε τη χαντζάρα περασμένη στο ζωνάρι και το τουφέκι ακουμπισμένο στο ξυλόσπιτο της σκοπιάς» (σελ. 24). Συναρπαστικές οι περιγραφές του ηπειρώτικου τοπίου με την αδάμαστη φύση και εμβριθής η μελέτη του γεφυριού που περιγράφεται σε όλη του τη μεγαλοπρέπεια, με κάθε λεπτομέρεια, ενώ ταυτόχρονα αναδεικνύεται ο ρόλος και η θέση του στις ζωές των κατοίκων των γύρω περιοχών. Το κείμενο είναι λεπτοκεντημένο με αξέχαστες παρομοιώσεις και μεταφορές («…το Βορδό, σαν ασπρόγκριζο τομάρι σκύλου απλωμένο στον ήλιο», σελ. 105 και «Το καλοκαίρι στο μεταξύ προχωρούσε σαν τον καματάρη που ντρέπεται να κρατήσει σταυρωμένα τα χέρια», σελ. 26) αλλά και ιδιωματισμούς και ντοπιολαλιές. Μέσα σε λίγες μόνο λέξεις ζωντανεύει ολόκληρη κοινωνία: «Οι Βορδοΐτισσες -φρόνιμες ή ζόρικες κυράδες και κοπέλες ακριβομίλητες- θέριζαν στις πεζούλες, αλώνιζαν, κουβάλαγαν νερό απ’ τη βρύση με το μωρό πανωβάρελα, πότιζαν τα καλαμπόκια, έπλεναν τις βελέντζες στο ποτάμι, ζαλικώνονταν ξύλα για τον χειμώνα με τη ρόκα στο ζωνάρι, σκούπιζαν με το μαντίλι το μέτωπο κι έκοβαν ρετάλια από τη νύχτα για να μεγαλώσουν τη μέρα. Οι άντρες, δεμένοι στο οθωμανικό λουρί, ξεκοίλιαζαν τη γη με τον κασμά και βαστούσαν με τα χέρια τα βράχια να μην κατρακυλήσουν και γκρεμίσουν τα σπίτια τους. Το βράδυ έπιναν τσίπουρο στον καφενέ και βλαστημούσαν φωναχτά την τύχη κι από μέσα τους τον αγά. Μόνο τα παιδιά ξέφευγαν απ’ τη μοίρα των σκλάβων και με τον ήλιο στο κούτελο γυροβολούσαν στις αλάνες και στα λιθόσπαρτα μονοπάτια των μαχαλάδων σαν αγριοκάτσικα» (σελ. 26-27).

«Το ποτάμι που επέστρεφε» είναι ένα εκπληκτικό μυθιστόρημα γεμάτο ενδιαφέροντες και ολοκληρωμένους χαρακτήρες, άφθαστο ρεαλισμό, εμβριθή μελέτη της ελληνικής επαρχίας των τελών του 19^ου και των αρχών του 20ού αιώνα και ουσιαστικά ένα καλογραμμένο ταξίδι ζωής και ψυχής μέσα από το οποίο ο πρωταγωνιστής του βιβλίου θα βρει τον αληθινό του εαυτό, θα καταλάβει τι πραγματικά θέλει και τελικά θα διεκδικήσει τη θέση του στον κόσμο. Αυτή του η απόφαση θα πυροδοτήσει τις εξελίξεις, θα φέρει στο φως καλά κρυμμένες αλήθειες και θα οδηγήσει τον αναγνώστη με υποδειγματικό αφηγηματικά τρόπο στο σήμερα και στις αλλαγές του τόπου και των ανθρώπων που πέρασε από πάνω τους ο χρόνος ανελέητα. Το δυνατό τέλος με συγκίνησε και ολοκλήρωσε με τον καλύτερο τρόπο τον κύκλο των ιστοριών που με ταξίδεψαν στη σκληρή ζωή των νομάδων, στις κλειστές κοινωνίες της επαρχίας, στις ανελέητες και αδιάφορες για τον απλό κόσμο αποφάσεις των αρχόντων, σε μια Αθήνα που στέφθηκε πρωτεύουσα και ψάχνει να βρει τα πατήματά της και σ’ έναν ανολοκλήρωτο έρωτα.

Βιβλίο Η άλωση των Αθηνών από τις αδερφές Γαργάρα
Συγγραφέας Γιάννης Ξανθούλης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Χιούμορ
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Γιάννης Ξανθούλης, εμμένοντας σε βασικά μοτίβα που έχουμε συναντήσει και σε άλλα έργα του, καταφέρνει να τα παρουσιάσει με φρέσκια ματιά και εξακολουθεί να βρίσκει πληθώρα περιστατικών και χαρακτήρων που κρατούν αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη δίνοντάς τους ονόματα ξεχωριστά, ιδιαίτερα και απόλυτα ταιριαστά με το ποιόν τους. Τοξικές σχέσεις, λεκτική κακοποίηση, «μαγκιά» και αλητεία, οικογένεια με κανόνες και τύπους που τραυματίζουν ψυχικά τα παιδιά και ταυτόχρονα μια κοινωνία με τους τυπικούς ή και μη χαρακτήρες που βρίσκει κανείς σε μια επαρχιακή πόλη. Άνθρωποι που κουτσομπολεύουν, εποφθαλμιούν, εξαπατούν, προσεύχονται, κρύβονται, ατιμάζουν, δέρνουν, ξεδίνουν, με τον καιρό να περνάει από πάνω τους και να παραμένουν τελματωμένοι στο ίδιο σημείο. Κάθε προσωπική ιστορία κι ένα απολαυστικό εύρημα, κάθε κεφάλαιο και μια παραστατική αφήγηση που δημιουργεί την ίδια στιγμή αντικρουόμενα αισθήματα: γελούσα δυνατά με τα κωμικά ενσταντανέ, κατά βάθος όμως έβλεπα ή ένιωθα την τραγικότητα, τη σκληρότητα, την απελπισία που πήγαζε από αυτά.

Οι γονείς, Κατίνα και Ηρακλής Γαργάρας, είναι παράδειγμα προς αποφυγή. Εκείνος αθλητικός τύπος και παλαιστής στα πανηγύρια, εκείνη μάνα και νοικοκυρά που ερωτεύτηκε τον μέλλοντα άντρα της ακαριαία. Αμάθητη σε αυτά, ήρθε για εργάτρια από τις Σέρρες και τελικά «έδωσε μια περίπου ζωή για μια άλλη ζωή, αχαρακτήριστη και απρόβλεπτη». Έκανε παιδιά και: «Μην έχοντας καιρό και προσβάσεις στην αυτολύπηση, τόκιζε από τότε σε κάτι που έμοιαζε με θυμό γενικής φύσεως» (σελ. 32). Μια γυναίκα «με κούραση σε ανεξίτηλες στρώσεις», με βασανισμένο παρελθόν γεμάτο ανασφάλεια και θανάτους, «ένα σφιχτό κουβάρι μαύρη κλωστή που κάποτε θα ξετυλιγόταν». Από την άλλη, ο Ηρακλής είναι ερωτιδής, στιβαρός, καλογυμνασμένος και διαπρεπής παλαιστής, αντικείμενο πόθου αντρών και γυναικών, με ένα εξίσου αμφίσημο και αμφιλεγόμενο παρελθόν στην Αθήνα τη δεκαετία του 1920 (όπου «οι νίκες, οι ήττες, η πολιτική και η αιμόπτυση πήγαιναν αντάμα») για το οποίο όμως «κλειδοστόμιασε» και ούτε που θέλει να την ξαναδεί την πρωτεύουσα. Μια οικογένεια χωρίς συμπόνια, κατανόηση «και άλλα τέτοια άχρηστα κι αχρείαστα»!

Πρωτότοκος είναι ο Σούλης, «η επιτομή της λέξης παλιοτόμαρο», που πιστεύει ότι έχει εξουσία ζωής και θανάτου στις αδελφές του και τις κοπανάει κάθε τρεις και λίγο, «για να ξεκουράζει την κατάκοπη από τη δουλειά μάνα»! Δεν τέλειωσε το δημοτικό, δε στεριώνει πουθενά, ακολουθεί στη συμπεριφορά και στο τουπέ τον πατέρα του, δε διστάζει να προβεί σε σεξουαλικές και άλλες παρενοχλήσεις σε ό,τι στην κυριολεξία θηλυκό του γυαλίσει και τελικά γίνεται χαφιές της αστυνομίας, με ανυπολόγιστες συνέπειες για όλους. Πατέρας και γιος είναι «κλειδαμπαρωμένοι στο πιο σκληρό κέλυφος αρσενικής υπεροψίας», γαμπρίζουν, επισκέπτονται συχνά το τοπικό πορνείο και γενικώς είναι «όσα πάνε κι όσα έρθουν». Τέλος, το τέταρτο παιδί Γαργάρα είναι η τιμωρία εξ ουρανού κατά τη μάνα του. Μικρός, σιωπηλός και αόρατος, βαφτίστηκε Χαράλαμπος αλλά του έμεινε το Σους, αφού όποτε ανοίγει το στόμα του για να μιλήσει του κάνουν νόημα να πάψει. Οι γονείς του το θεωρούν βλαμμένο και ζαβό, «ούτε φίλους είχε ούτε σπουδαία προκοπή, απ’ ό,τι έλεγαν οι δάσκαλοι». Για να επιβεβαιωθούν τα λεγόμενά τους, ο Χαράλαμπος βλέπει και συζητά με τις πεθαμένες ξαδέλφες του πατέρα του που τον αγάπησαν ερωτικά και οι δύο ταυτόχρονα. Τι θέλουν στη ζωή του παιδιού; Τι προσμένουν και τι του λένε;

Κι ερχόμαστε στη Μαγιοπούλα και στη Φιλοθέη, κορίτσια που μεγάλωσαν με τα βογκητά της μάνας τους, νομίζοντας πως τα «αχ, αχ, αχ» της είναι από πόνο και θα πεθάνει. Η μεγαλύτερη, η Φιλοθέη, ονειρεύεται ξύπνια, αφαιρείται, σε σημείο που η μάνα της τη θεωρεί αγγελοκρουσμένη, θέλει διακαώς να πάει «στας Αθήνας», μια πόλη γεμάτη γιασεμιά και γαζίες σύμφωνα με τις ρομάντζες που ερμηνεύουν οι τραγουδιστές στα ραδιόφωνα, για να σπουδάσει, να δει όλα αυτά τα θαυμαστά και να ξεφύγει από το χωριό. Φυσικά τα  όνειρά της κάνουν έξαλλους πατέρα και μεγάλο αδελφό. Γυρνάει την πλάτη της σε όσα δοξολογούν τα σχολικά βιβλία (υπακοή, αγάπη προς τον πλησίον, θαλπωρή και τρυφερότητα, που έτσι κι αλλιώς είναι ξένα στον οικογενειακό τους μικρόκοσμο), δημιουργεί ένα «μυστικό φυτώριο αισιόδοξων προσδοκιών», βρίσκεται «στο σήμερα με λαθραία εφόδια από ένα προκλητικό αύριο» κι έχει για στόχο την αριστεία. Φυσικά, η μικρότερη, η Μαγιοπούλα, παρηγορεί και στηρίζει την αδελφή της ενώ ταυτόχρονα διαπιστώνει πως αρχίζει να ομορφαίνει επικίνδυνα. Θα καταφέρει λοιπόν η Φιλοθέη να αντικρίσει την Αθήνα; Θα μπορέσει να πραγματοποιήσει αυτόν τον στόχο; Πόσο πολύ θα την πεισμώσουν τα εμπόδια των καιρών και των ανθρώπων;

Συναρπαστικές ιστορίες, εξαίσια και λεπτοκεντημένη πλοκή, γεμάτη διαχρονικά μηνύματα που αντικατοπτρίζουν την παθογένεια της ελληνικής οικογένειας, ενδιαφέροντες και διαλεχτοί χαρακτήρες που εξελίσσονται κι όλα αυτά σε μια εποχή όπου «τα σχολεία στις μοναξιασμένες, ταλαίπωρες επαρχίες πότε άνοιγαν και πότε έκλειναν, ανάλογα με τα σχέδια των πολέμαρχων που είχαν την πεποίθηση ότι στήνουν φυτώρια δάφνης και ένδοξου μαϊντανού. Βασικό λίπασμα το αίμα και η δυστυχία. Στα δέντρα έβλεπες κρεμασμένους τους ήρωες της Κυριακής και ας ήταν μόλις Δευτέρα…Ως την επόμενη Κυριακή, αν δεν είχε βρεθεί κανένας πολύ δικός σου κρεμασμένος, είχες συνηθίσει τις κρεμάλες. Άντε μπρος για λίγο σχολείο και μια φέτα ψωμί με κίτρινο τυρί από γάλα διεθνών αγελάδων ως συσσίτιο» (σελ. 270). Οι λυρικές βελονιές του συγγραφέα ακουμπούν ελαφρά το κείμενο για να μη χαλάσουν την πίκρα που ξεπηδάει από τις λέξεις: «Ο χειμώνας της παλιάς επαρχίας. Με λάσπη κι ερημιά. Λίγα φώτα και θολά τζάμια καφενείων με γκρίζους θαμώνες» (σελ. 274).

Βρισκόμαστε στη Ροδόσταμη της Ανατολικής Μακεδονίας, όπου οι πρόσφυγες του 1922 έφεραν καινούργια πνοή και μυρωδιά. Σε αυτόν τον τόπο το τριαντάφυλλο είναι το πιο αξιόλογο εμπορεύσιμο προϊόν: γλυκά του κουταλιού, ροδέλαιο, ανθόνερο, θυμιάματα, λικέρ με αφροδισιακές ιδιότητες, ακόμη και κλινική για δυσκοίλιους, το «Μπονζούρ», μιας και το διευκολυντικό γλυκό του κουταλιού τριαντάφυλλο έχει εξαιρετικά αποτελέσματα (πολύ σύντομα όμως το καθάρσιο και άλλα φάρμακα θα αποτελέσουν ισχυρούς αντιπάλους για τον «αφοδευτικό τουρισμό» της περιοχής). Το 1959 έχουμε ακόμη Ψυχοσάββατα που βαραίνουν από τα πένθη της Κατοχής και ταυτόχρονα ήρθε η ώρα να φύγει μεταναστευτικό λεφούσι για τη Γερμανία, αποδεκατίζοντας το χωριό και δημιουργώντας σπαραξικάρδιους αποχαιρετισμούς. Οι τραγικές και διαχρονικές αλήθειες έρχονται απρόσμενα: «Το 1959 οι άντρες στη χώρα γενικώς και στη Ροδόσταμη ειδικώς ήταν λιπόσαρκοι…ούτε οι τετρακέφαλοι ούτε οι γλουτιαίοι τούς έκαναν εντύπωση. Άλλες ήταν οι έγνοιες στις μικροζωές τους. Έκρυβαν θλίψη αυτές οι ζωές, πολλή απόγνωση κι ακόμη περισσότερο θυμό. Γι’ αυτό οι οικογενειάρχες ξεσπούσαν στις γυναίκες και στο τσούρμο των απογόνων τους. Το ξύλο για τον αντρικό πληθυσμό της γειτονιάς προϋπήρχε του Παραδείσου» (σελ. 65).

Η Ροδόσταμη είναι ένα κλασικό, παραδοσιακό μέρος, όπου διαδραματίζονται αλήστου μνήμης παραστατικές σκηνές, με μικρά και μεγάλα στιγμιότυπα που αποτυπώνουν ακριβώς την εποχή, τον τόπο, την κουλτούρα των ανθρώπων της ελληνικής επαρχίας στο μεταίχμιο δύο δεκαετιών. Πότε συγκαλυμμένα και πότε κοφτά, καταγράφονται οι προσδοκίες, τα όνειρα, η κούραση, η ρουτίνα, η φτώχεια, η απελπισία αυτών των ανθρώπων που πάλευαν για ένα καλύτερο αύριο χωρίς να ξέρουν κάτι άλλο από το ξύλο και το κεράτωμα οι άντρες («όταν μεθάμε κάνουμε μπόλικες σκατοδουλειές»), από τη σιωπή και την ανοχή οι γυναίκες, από τα κοκορέματα οι γιοι, από το φευγιό σε γάμους οι κόρες. Το χιούμορ ξεπετάγεται αναπάντεχα, σε απροσδόκητα σημεία: «…είχε μισή πιατέλα κόλλυβα από το χθεσινό ετήσιο μνημόσυνο μιας εκατόχρονης γριάς που την πάτησε εντέλει τρακτέρ… Η Κατίνα με τα παιδιά, χωρίς δεύτερη σκέψη, έκαναν πλήρες σέρβις συχώριου στη γηραιά κυρία…είχαν μια διαβολεμένη όρεξη» (σελ. 106).

Έχουμε επίσης πολλές και ξεκαρδιστικές αναφορές στη μικροκοινωνία του χωριού και ταυτόχρονα παρατηρήσεις και σχόλια για τις μεταγενέστερες αλλαγές που αυτή υπέστη, για την αίγλη που χάθηκε, για την απώλεια του ήθους και άλλων αρετών. Στα ονόματα και στους χαρακτήρες ο συγγραφέας έχει δώσει ρέστα: ο δήμαρχος, ο παπάς, οι δύο ανταγωνιζόμενοι οδοντίατροι, η δασκάλα, η επιστήθια φίλη και συμμαθήτρια της Φιλοθέης και μετριοτάτης αντιλήψεως Μαρικούλα, η μοδίστρα, ο φαρμακοποιός, το καινούργιο κελεπούρι στο τοπικό πορνείο με διεθνή παρακαλώ εύσημα με το καλλιτεχνικό όνομα Ψωλίτα Μπονασέρα από την Παραγουάη, η μεγαλύτερη αοιδός-φίρμα στα πανηγύρια Τζουτζούκα Πλαταμώνα που ψάχνει τον Ηρακλή που την εκμαύλισε και κατέληξε να τραγουδάει στο κοσμικό κέντρο «Τα Παλαμάκια», ο χωροφύλακας, ο ειρηνοδίκης και πολλά άλλα πρόσωπα αποτελούν το ασφυκτικό περιβάλλον των αδελφάδων Γαργάρα που καταστρώνουν σχέδιο για την άλωση των Αθηνών. Όλοι τους αλληλοεπιδρούν, αλληλοεπηρεάζονται, συναναστρέφονται και κανείς από τους αναγνώστες δεν μπορεί να φανταστεί ούτε τη συνέχεια ούτε την κατάληξη.

«Η άλωση των Αθηνών από τις αδερφές Γαργάρα» είναι ένα τραγικωμικό μυθιστόρημα γεμάτο διαχρονικές αλήθειες, συγκινητικές και αστείες στιγμές, διαρκείς ανατροπές, διαλεγμένους χαρακτήρες που ζωντανεύει τον αργό θάνατο ενός χωριού και των κατοίκων του. Όνειρα που δεν πραγματοποιούνται, φιλοδοξίες που καταπνίγονται, ξύλο που μοιράζεται αφειδώς, ψυχικά τραύματα που ριζώνουν βαθιά, μια κοινότητα που αποδεκατίζεται αργά αλλά σταθερά και μεταμορφώνεται στο πέρασμα του χρόνου καταγράφονται ακριβοδίκαια και δημιουργούν έναν σφιχτό κλοιό. Ένα κείμενο-αργαλειός με καλά υπολογισμένες και ισομοιρασμένες σαϊτιές γέλιου, σκεπτικισμού και διαχρονικών πανανθρώπινων μηνυμάτων που με έκαναν να ξεκαρδιστώ και να προβληματιστώ ταυτόχρονα.

Βιβλίο Κρασί από τα χείλη σου 
Συγγραφέας Κώστας Κρομμύδας
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Κώστας Κρομμύδας έγραψε ένα τρυφερό ρομαντικό μυθιστόρημα γεμάτο ευωδιές οίνου και μούστου, αγάπης και έρωτα. Είναι ένα κείμενο αφιερωμένο στην αυτοβουλία και στην αυτοδιάθεση, στον έρωτα που μπορεί να ανθίσει παρά τα εμπόδια, στις δύσκολες σχέσεις μεταξύ πατέρα και γιου κυρίως και σε πολλά άλλα ανθρώπινα συναισθήματα. Με αφετηρία την έχθρα μεταξύ δύο οικογενειών και τις προσπάθειες των γόνων της να τις ενώσουν με την αγάπη τους ξεδιπλώνονται τα μυστικά και ο πλούτος της σημασίας και του ρόλου του κρασιού στη ζωή μας και ταυτόχρονα τονίζονται έννοιες και ιδέες που σπάνια τις συναντώ με αυτόν τον τρόπο στη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία. Οι Βαλσάμηδες και οι Γιόγλου είναι ανταγωνιστικοί κάτοχοι όμορων αμπελώνων, έχουν καλές διασυνδέσεις και επενδύσεις στον χώρο του κρασιού, μια σχετική οικονομική άνεση (οπότε ευτυχώς γλυτώνουμε σκηνές και περιγραφές τύπου «Falcon Crest») και ακολουθούν πιστά το μίσος που τους χωρίζει από την εποχή της Τουρκοκρατίας. Η πείρα και η μακρόχρονη πορεία του Κώστα Κρομμύδα τον βοηθάνε να δημιουργήσει τρισδιάστατους χαρακτήρες, με προβλήματα και ανησυχίες, με προσδοκίες και ελπίδες, που προδίδονται, εποφθαλμιούν, σχεδιάζουν, λαχταρούν.

Ο Σπύρος Γιόγλου είναι παντρεμένος με τη γαλλικής καταγωγής Κορίν, με την οποία απέκτησαν την Κλαίρη. Είναι αυστηροί και υπερπροστατευτικοί μαζί της και ο Σπύρος προσπαθεί να πείσει τον γιο του από τον πρώτο του γάμο, Γιάγκο, να ασχοληθεί με τις επιχειρήσεις της οικογένειας. Ο νεαρός όμως δε θέλει, βαρέθηκε να τον βλέπει να μαλώνει με τους Βαλσάμηδες και με τους μισούς οινοποιούς της περιοχής, αντίθετα πιστεύει πως η Κλαίρη, η οποία άλλωστε γεννήθηκε μες στο αμπέλι και μεγάλωσε μέσα σ’ αυτό, είναι η πιο ικανή και η πιο κατάλληλη από τους δυο τους για την επιχείρηση. Από την άλλη μεριά του φράχτη που τους χωρίζει, ο Βαγγέλης Βαλσάμης, απογοητευμένος από τη στάση και τη συμπεριφορά του γιου του, Άρη, απέναντί του, αποφασίζει να τα αναθέσει όλα επισήμως στον πρωτότοκο, Φώτη. Τα δυο παιδιά είναι εντελώς διαφορετικοί χαρακτήρες: ο Άρης αγαπάει τα κτήματα και τ’ αμπέλια, υπαναχωρεί όμως επειδή απογοητεύεται κι αυτός από τη συμπεριφορά του πατέρα του κι έτσι ο Φώτης, που πάντα συντηρούσε την ένταση μέσα στην οικογένεια, παίρνει τα ηνία μιας ακμάζουσας επιχείρησης, η οποία σύντομα θ’ αρχίσει να παίρνει την κάτω βόλτα λόγω των χειρισμών του.

Ο Άρης και η Κλαίρη ερωτεύονται, γεύονται ένα ποτήρι κρασί από τα χείλη ο ένας του άλλου, οπότε μήπως η ιστορία τους ενώσει τελικά τις δύο οικογένειες και σβήσει το προαιώνιο μίσος; Η ιστορία ξεκινάει το 2005, την εποχή του τρύγου, την ημέρα που πατάνε τα σταφύλια και αυτό οι Γιόγλου το συνοδεύουν μ’ ένα αρχαιοπρεπές τελετουργικό για καλή σοδειά. Οι δυο νέοι αναθερμαίνουν την αγάπη που τους ένωνε από παιδιά κι αμέσως μετά βρισκόμαστε στο Ντουμπάι του 2023 όπου ο Άρης έχει ιδρύσει μια κτηματομεσιτική εταιρεία που πηγαίνει ολοένα και καλύτερα. Ένα δυσάρεστο γεγονός τον αναγκάζει να επιστρέψει στο σπίτι του στη Νεμέα κι εκεί συναντά μεγάλες αλλαγές. Με διαρκή πρωθύστερα που παρουσιάζουν την ιστορία από διαφορετικά και διάφορα σημεία του χτες και του σήμερα ξεδιπλώνεται η τρυφερή ιστορία του Άρη και της Κλαίρης. Από το 2005 μεταβαίνουμε στο 2023 όπου τα πάντα έχουν αλλάξει κι από κει πίσω στο 2006 για να πιάσουμε το νήμα από την αρχή, να καταλάβουμε τι συνέβη κι αναγκάστηκε ο Άρης να φύγει, τι έγινε με τα άλλα μέλη της οικογένειάς του μα πάνω απ’ όλα με την Κλαίρη.

Το μυθιστόρημα είναι καλά σχεδιασμένο και η πλοκή κλιμακώνεται όλο και περισσότερο από κεφάλαιο σε κεφάλαιο. Μια σειρά από απρόβλεπτες εξελίξεις θα απομακρύνουν τον Άρη από την Κλαίρη και ο χρόνος θα σκάψει βαθύ αυλάκι ανάμεσά τους. Μήπως όμως αυτό τους βγει σε καλό τελικά; Μήπως δε θα ξεχάσει ο ένας τον άλλον και τους δοθεί μια δεύτερη ευκαιρία; Αν ναι, πότε και υπό ποιες συνθήκες; Στην πορεία των γεγονότων, θα γνωρίσουμε κι άλλους χαρακτήρες, όπως τον ιδιότροπο Βλάση, γεωλόγο και οινολόγο, που διαχειρίζεται την παραγωγή και των δύο οινοποιείων, κρατώντας τις ισορροπίες μεταξύ των δύο οικογενειών, τον Ρένο, τον γιο ενός βασικού επενδυτή που ενδιαφέρεται για εξαγωγή των κρασιών των Γιόγλου στην Αμερική, την υποχωρητική και γεμάτη αγάπη Τζόυς, την αδίστακτη Μαριλένα και άλλους. Όλοι τους θα παίξουν καθοριστικό ρόλο στις εξελίξεις και θα συμπληρώσουν ένα ρομαντικό και ανατρεπτικό παζλ γεμάτο μικρά και μεγάλα κομμάτια αγάπης και μίσους, έρωτα και προδοσίας. Παραστατικές ολοζώντανες εικόνες, ειδικά αυτές που αφορούν τη φύση των αμπελώνων που βιώνουν ηλιόλουστες μέρες αλλά και τρομερές καταιγίδες, όμορφες παρομοιώσεις και μεταφορές, γρήγορη αφήγηση, μια ενδιαφέρουσα ιστορία κρατούν αμείωτο το ενδιαφέρον ως το τέλος μιας και ο συγγραφέας ξέρει να αποφεύγει τα κλισέ και τις κοινοτοπίες και να φτιάχνει δυνατές ιστορίες με εξελίξεις που δεν περιμένει κανείς.

Πλήθος αναφορών σε ποικιλίες κρασιού και στις διαφορές τους, μικρά μυστικά από τον κόσμο της οινοποιίας, μαθήματα γευσιγνωσίας και ερωτήματα όπως: γιατί είναι πιο δύσκολη η βιολογική παραγωγή, από ποια σημεία της αμπελοκαλλιέργειας βγαίνει ποιο είδος κρασιού, πώς επιλέγουμε την υποζώνη, ποιος ήταν ο ρόλος του κρασιού στα συμπόσια των αρχαίων Ελλήνων, ποιες οι μυθολογικές του καταβολές και πώς γεννήθηκε, όλα καταγράφονται στο μυθιστόρημα ως ψήγματα πληροφοριών μέσα από διαλόγους και περιστατικά που δε με κούρασαν στιγμή. «Η αμπελουργία είναι έρωτας και όχι δουλειά» (σελ. 30), τονίζει σε κάποιο σημείο ο συγγραφέας, συνοψίζοντας σε λίγες λέξεις όλο το νόημα της σκληρής αυτής πορείας από το σταφύλι στο ποτήρι. Άλλωστε: «Σιτοβολώνες, ελαιώνες, αμπελώνες. Αυτά είναι τα πρώτα συστατικά της ζωή μας» (σελ. 33). «Ο πολύς κόσμος νομίζει πως το κρασί είναι κάτι μαγικό…Κι όμως….δεν είναι τίποτα παραπάνω από δουλειά. Από ατελείωτες ώρες δουλειάς» (σελ. 345).

In vino veritas (=Στο κρασί υπάρχει αλήθεια) κι έτσι τα πάντα βγαίνουν αργά ή γρήγορα στο φως. Μυστικά αποκαλύπτονται, αλήθειες διατυπώνονται, κινήσεις γίνονται: «Η πραγματική αγάπη δεν σε φυλακίζει σαν το κρασί μέσα σε ένα βαρέλι, περιμένοντας να εξελιχθείς με τα δικά της θέλω, γιατί το μόνο σίγουρο είναι ότι η γεύση που θα σου αφήσει θα είναι ίδια με το ξίδι» (σελ. 92). Πόσο γλυκά και τρυφερά ξεδιπλώνεται ο έρωτας του Άρη και της Κλαίρης, με πόση αληθοφάνεια καταγράφονται οι στιγμές τους στην Κρήτη πριν ξεσπάσει η οικογενειακή καταιγίδα, με πόση λεπτοδουλειά και αληθοφάνεια δίνονται οι συνθήκες που θα τους χωρίσουν και θα τους απομακρύνουν ώσπου να ξανασυναντηθούν χρόνια αργότερα. Και τότε… Τι θα μας οδηγήσει στο τέλος; Ένας έρωτας που δοκιμάζεται από τις δυσκολίες, ωριμάζει στο βαρέλι της απόστασης και κάποια στιγμή θα έρθει η ώρα να τον δοκιμάσουν οι ενδιαφερόμενοι. Τι γεύση θα έχει; Πώς θα νιώσει ο ουρανίσκος και η καρδιά τους; Ταυτόχρονα, ένας πατέρας κι ένας γιος όλο και απομακρύνονται παρά την αγάπη του ενός για τον άλλον, αφήνοντας το μίσος που καραδοκούσε να μπει ανάμεσά τους. Όσο με συγκινούσαν τα εμπόδια και οι δυσκολίες των δύο ερωτευμένων νέων άλλο τόσο έντονα ένιωθα με τη σχέση που αναπτύχθηκε ανάμεσα σ’ έναν γιο και σ’ έναν πατέρα. Ο πρώτος απογοητευμένος από τη στάση του δεύτερου, ο δεύτερος δε ρίχνει τον εγωισμό του όταν διαπιστώνει πως τον έκρινε λάθος κι όταν επιτέλους έρχεται το λυτρωτικό τέλος ίσως να είναι αργά για κάποιους από τους δύο. «Κρασί από τα χείλη σου» λοιπόν και στην υγεία του αναγνώστη!

Βιβλίο Α΄ στον έρωτα
Συγγραφέας Γιώργος Αγγελίδης
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Χαρλένικ
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Γιώργος Αγγελίδης έγραψε μια τρυφερή και ρομαντική ιστορία που διαδραματίζεται στο σήμερα ανάμεσα σε δύο νεαρούς ενήλικες άντρες οι οποίοι προσπαθούν να ανακαλύψουν τη σεξουαλικότητά τους με διαφορετικό τρόπο ο καθένας. Ο Ορέστης ζει με τη μητέρα του που στάθηκε στο πλάι του όταν ο γιος της συνειδητοποίησε πως νιώθει ερωτική έλξη για τους άντρες και αυτήν τη χρονιά αποφασίζει να ξεπεράσει τους φόβους του, να συνεχίσει να είναι αυτός που είναι χωρίς να ντρέπεται και ναι, το βάζει στόχο να ερωτευτεί, να πάρει Α στον έρωτα! Για τον λόγο αυτό κατεβάζει την εφαρμογή που θα τον βοηθήσει να γνωρίσει ανθρώπους, μόνο που, χωρίς να το ξέρει, πέφτει πάνω στον Σπύρο, τον αδελφό του κολλητού του, τον οποίο ερωτεύτηκε από την πρώτη στιγμή που γνώρισε. Και τώρα τι κάνουμε;

Από την άλλη, ο Σπύρος, ο αγαπημένος πλέι μέικερ της ομάδας μπάσκετ του σχολείου και μεγάλος καρδιοκατακτητής, αλλάζει ριζικά στάση και συμπεριφορά μετά τον τελευταίο του χωρισμό. Ευερέθιστος και εριστικός, προκαλεί ανησυχία στους γύρω του, με τους γονείς του να κάνουν τα πράγματα χειρότερα με τις πρωτοβουλίες τους. Ο Σπύρος χώρισε την Αντιγόνη γιατί άρχισε να νιώθει μπερδεμένος και ταυτόχρονα, με την ψευδαίσθηση πως η ομάδα μπάσκετ στην οποία ανήκει άρχισε να υποπτεύεται τον πραγματικό του εαυτό, αποφάσισε να συμμετέχει στις πλάκες και στις καζούρες για να εξακολουθεί να ανήκει κάπου, σαν μια ασπίδα που τον προστατεύει από το μίσος για το σκούρο δέρμα του και γι’ αυτό που διστάζει να παραδεχτεί στον εαυτό του. Ντρέπεται για όσα κάνει αλλά ξέρει πως έτσι εξασφαλίζει ότι δε θα γίνει δακτυλοδεικτούμενος για τους λάθος λόγους («…αυτό που τώρα μου φαίνεται σαν το τέλος του κόσμου είναι μονάχα το τέλος ενός κεφαλαίου», σελ. 140). Ανυπομονεί να πετύχει στο πανεπιστήμιο για να αλλάξουν τα πράγματα στη ζωή του, να νιώσει πιο ελεύθερος, λιγότερο μόνος ενώ ταυτόχρονα αμφιβάλλει για το ποιος πραγματικά είναι και νιώθει πως κανείς δεν τον καταλαβαίνει. Όταν ξεκινάει να ψάχνεται μέσω της εφαρμογής γνωριμιών δεν μπορεί να πιστέψει αυτό που θα ανακαλύψει εκεί μέσα.

Η πλοκή εξελίσσεται μέσα από τις παράλληλες πρωτοπρόσωπες αφηγήσεις των δύο αγοριών και μέσα από πρωθύστερα που καθυστερούν την πλοκή σε κρίσιμα σημεία, εντείνοντας την αγωνία για τη συνέχεια. Έχουμε κινηματογραφική, απτή, ρεαλιστική, στακάτη, γρήγορη γραφή που ζωντανεύει καθημερινές καταστάσεις της σύγχρονης εποχής και πραγματικότητας αλλά φυσικά και τις απαραίτητες για το είδος στο οποίο εντάσσεται το βιβλίο ερωτικές αλλά και υπερβολικές σκηνές, όπως αυτή με το φιλί μπροστά σε όλο το σχολείο. Παρ’ όλ’ αυτά, ο Γιώργος Αγγελίδης ξέρει να διεισδύει στην ψυχή των χαρακτήρων του και να τους παρουσιάζει ολοκληρωμένους και συνεπείς, καθόλου χάρτινους ή ψεύτικους. Βήμα προς βήμα παρακολουθούμε την πορεία των δύο νέων, τις διαφορετικές τους νοοτροπίες και αντιλήψεις με τις οποίες συμπληρώνουν τελικά ο ένας τον άλλον, δυναμιτίζοντας το πάθος και τον έρωτα ανάμεσά τους, με τα απαραίτητα εμπόδια και μυστικά να τους οδηγούν σε χωριστά αρχικά μονοπάτια. Το μυθιστόρημα, μέσα από μια φυσιολογική, καθημερινή ανθρώπινη σχέση, καταγράφει και καταρρίπτει τα περισσότερα στερεότυπα που θα συναντήσει κάποιος στον μοναχικό δρόμο για την ερωτική του αυτογνωσία, ειδικά όταν νιώθει πως έλκεται από άτομα του ίδιου φύλου. Τα ενοχλητικά πειράγματα αλλά και η υποστήριξη, η εσωστρέφεια αλλά και ο έρωτας, είναι όλα εδώ, ανάμεσα στις σελίδες και χαρίζουν αισιοδοξία, δύναμη και γνώση στον αναγνώστη. «Γιατί, αν τα συναισθήματά μου ήταν για κάποιον σαν εσένα, πώς θα μπορούσαν να ήταν κακά;» (σελ. 113).

Ο Σπύρος και ο Ορέστης δεν κομπάζουν ούτε δείχνουν «κουλ» ή «άνετοι», δεν αποστασιοποιούνται από τα γεγονότα αλλά βουτάνε βαθιά μέσα τους, με συστολή, δισταγμό, ακόμη και ενοχές αλλά το κάνουν, προχωράνε για να γνωρίσουν και να γνωριστούν. Παραθέτουν στην αφήγησή τους όλα όσα βιώνουν και σκέφτονται, παραδέχονται τα λάθη τους και μαθαίνουν από αυτά, εξετάζουν τις διαφορετικές οπτικές των προβλημάτων μα πάνω απ’ όλα ζουν τον απόλυτο έρωτα. Και πώς ξέρουν ότι είναι έρωτας; Τι άλλο θα μπορούσε να είναι, αφού δεν έχουν νιώσει ποτέ ξανά έτσι (κάψιμο στο στήθος και μυρμήγκιασμα χαμηλά στην κοιλιά) για κανέναν άλλον; Επιπλέον, σηκώνουν ένα διττό βάρος: ο Σπύρος είναι πιο μελαμψός και ήδη νιώθει τον ρατσισμό στο πετσί του, ο δε Ορέστης νιώθει πως προδίδει τον κολλητό του, Ιάσονα, μιας και αγαπάει τον αδελφό του! Η ιστορία επίσης φωτίζει, αν και λιγότερο, τον Ιάσονα, τους γονείς των παιδιών, έναν-δύο καθηγητές τους και κάποιες συμμαθήτριές τους, ώστε όλοι μαζί να φτιάξουν ένα όμορφο, καλοσχηματισμένο και με ποικίλες πτυχές παζλ, μια ποικιλία χαρακτήρων που θα κρατήσουν αμείωτο το ενδιαφέρον και θα αποτυπώσουν διάφορα στιγμιότυπα και καταστάσεις της σημερινής εποχής, χαρίζοντας αληθοφάνεια και ρεαλισμό.

Με το «Α΄ στον έρωτα», ο συγγραφέας κατάφερε να ανεβάσει τον πήχη στον τομέα του άρλεκιν μυθιστορήματος γράφοντας ένα κείμενο γεμάτο διεισδυτικά ψυχογραφήματα, απρόσμενες εξελίξεις, γρήγορες σκηνές που με έκανε να προβληματιστώ, να γελάσω, να παρακολουθώ με αγωνία ως το τέλος μια κατά βάση απλή ιστορία που όμως σταδιακά διαπίστωσα πως είναι ολοκληρωμένη και μελετημένη, με διακριτικά καλολογικά στοιχεία και μια σωστά προετοιμασμένη πλοκή που με ικανοποίησε απόλυτα. Αλήθειες και ψέματα, μυστικά και λάθη, τύψεις και αγάπη δίνονται με μέτρο και ρεαλισμό και όλα θα κριθούν σ’ εκείνη την εκδρομή στην Καστοριά, η οποία αποτυπώνεται κι αυτή με ενάργεια και ομορφιά. Η ζωή είναι πολύ μικρή για να είσαι οποιοσδήποτε άλλος και όχι ο εαυτός σου, όποιος λοιπόν εμφύσησε αυτόν τον φόβο μέσα σου δεν πρέπει να τον φοβάσαι και η απάντηση στον φόβο τους για τη διαφορετικότητα είναι η υπερηφάνεια! Αυτά πρεσβεύει μεταξύ άλλων το νέο μυθιστόρημα του Γιώργου Αγγελίδη που εγκαινιάζει μια σειρά queer λογοτεχνίας στις πάντα πρωτοποριακές εκδόσεις Bell.

Βιβλίο Το υπόγειο στην οδό Ήρας 12 
Συγγραφέας Πασχαλία Τραυλού
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Πασχαλία Τραυλού έγραψε ένα συγκλονιστικό, πολυεπίπεδο μυθιστόρημα για την αυτοδιάθεση της γυναίκας και για τις σκληρές, απάνθρωπες συνθήκες που αυτή βιώνει ακόμη και σήμερα, στην προοδευτική υποτίθεται κοινωνία μας. Με αφορμή τις παράνομες δουλειές και τον απάνθρωπο χαρακτήρα του παπα-Δρόσου, τη μοίρα που περιμένει την κόρη του, Ανθή, να ακολουθήσει την πορεία των γυναικών του χωριού (γάμος, παιδιά, νοικοκυριό και άφθονο ξύλο), τα ανομολόγητα μυστικά της ηγουμένης Ζαμπίας, τον πολύτιμο ρόλο του γιατρού Μόραλη και τον προοδευτικό δάσκαλο Στρατή Κλωναρίδη ξεδιπλώνεται ένα μυθιστόρημα-ποταμός γεμάτο μυστικά, απάτες, βία, κινδύνους και ιστορικά στοιχεία γύρω από τις αμβλώσεις, το γυναικείο κίνημα και όχι μόνο. Σε πάνω από 500 σελίδες ξετυλίγεται μια ιστορία με καλούς και κακούς χαρακτήρες, με στερεότυπα που διαιωνίζονται και ελάχιστοι άνθρωποι καταφέρνουν να τα σπάσουν, με σκληρές σκηνές, με αναπάντεχες εκπλήξεις και με λιτούς διαλόγους. Καλολογικά στοιχεία βρίσκουν χώρο να τρυπώσουν στο κείμενο σε μια δύσκολη προσπάθεια να ομορφύνουν τα όσα διαδραματίζονται ενώ οι εξελίξεις είναι ραγδαίες από κεφάλαιο σε κεφάλαιο.

Όλα ξεκινάνε τη δεκαετία του 1950 στον Παράδεισο, ένα χωριό της βόρειας Ελλάδας κάπου μεταξύ Θράκης και Μακεδονίας: «Τόπος μικρός, συφοριασμένος και κακορίζικος, με ανθρώπους που ήθελαν τις γυναίκες υποταγμένες στις εντολές της φαμίλιας τους. Οι πατεράδες και τα αδέρφια τους ήταν τα αφεντικά που όριζαν τις ψυχές και τα κορμιά τους και καμία δεν τολμούσε να σηκώσει ανάστημα. Τις λογόδιναν πάνω στην κολτσίνα ή την πρέφα δίχως να πάρουν τη γνώμη τους, τις παζάρευαν  σαν να ήταν εμπόρευμα παινεύοντας την ομορφιά, τη νοικοκυροσύνη και την προίκα τους και τις έδερναν αν τολμούσαν να ερωτευτούν, να αντιμιλήσουν ή να γυρέψουν να μάθουν γράμματα. Αποκούμπι τους το δάκρυ, η προσευχή και το όνειρο, το λουφαγμένο στα μάτια τους όταν έπλεναν, μαγείρευαν ή κεντούσαν ώσπου η ψυχή να κουραστεί και να αφεθεί στη μοίρα της» (σελ. 7). Άντρες «Τάχα θρήσκοι και συνάμα θεριακλήδες, μετρώντας το αντριλίκι τους με τις φορές που γονιμοποιούσαν το κορμί της γυναίκας τους, έπειτα από τα οργώματα, τα σκαλίσματα, τα ραντίσματα, τις βοσκές, τα αρμέγματα, τα κυνήγια και τα μεθύσια, ήθελα να εκτονώνουν δίχως έγνοια τη φούντωσή τους…» (σελ. 76), ένα σύνολο «…μουλαρωμένοι χωριάτες που ρούπι δεν ήθελαν να κάνουν απ’ όσα πίστευαν» (σελ. 206). Και οι γυναίκες; «…η δύσμοιρη νύφη, που, ως πιο νέα και πιο ανθεκτική, έπαιρνε τη σκυτάλη της σκλαβιάς και η πεθερά έβγαζε το άχτι της πάνω της, μαθαίνοντάς τη να είναι μια φρόνιμη και πειθήνια δούλα στον άντρα αφέντη και τους γονιούς του» (σελ. 77). «…η ισόβια αγωνία τους και το αδιάκοπο τρέξιμο για να τα βγάλουν πέρα με χωράφια, σπίτι, παιδιά, πεθερικά και άντρα, παράλληλα με το αλύπητο ξύλο…» (σελ. 77).

Σε αυτόν τον τόπο πρυτανεύουν το ξύλο, η βία, η υποταγή, η υπακοή, με το ξυλοφόρτωμα μέχρι λιποθυμίας να θεωρείται απλώς ένα καβγαδάκι που γίνεται κάπου κάπου! Τον Παράδεισο εξουσιάζει ο παπα-Δρόσος, που λύνει και δένει περισσότερο από τον πρόεδρο του χωριού, μια μαριονέτα στα χέρια του ιερέα «για να μην τον ζαλίζει με κατάρες, αφορισμούς και τα ρέστα». Ταυτόχρονα, κοντά στο χωριό, στην πιο απόμακρη αετοράχη του Παγγαίου, υψώνεται το μοναστήρι της Αγίας Λεχούσας, με ηγουμένη τη Ζαμπία, αδελφή του παπα-Δρόσου, το οποίο ο πατέρας τους, ο παπα-Διονύσης, ίδρυσε και έκανε γνωστό με πλάγιους και ύποπτους τρόπους («εργολαβία τα ιερατικά αξιώματα στο σόι τους»). Ολόκληρη επιχείρηση το μοναστήρι της Αγίας Λεχούσας, την οποία επικαλούνταν όλες οι ετοιμόγεννες και αντίστοιχα χρύσωναν με τάματα οι κάτοικοι του χωριού. Κανείς δεν έψαξε για την Αγία Λεχούσα όμως, κανείς δεν τόλμησε να μιλήσει για το τι γίνονταν τα τάματα αυτά και για τους πραγματικούς λόγους που έπαιρνε νεαρές κοπέλες για καλόγριες η μονή. Μόνο κάπου κάπου άφηνε υπονοούμενα ο παπα-Ζαφείρης απ’ το διπλανό χωριό της Νικήσιανης, κι αυτά μόνο στις κουβέντες του με τον καινούργιο δάσκαλο Στρατή Κλωναρίδη!

Η Ζαμπία, πρώην Ελένη, βρέθηκε, μετά τον θάνατο του πατέρα της, μαραζωμένη και εξαντλημένη από τις βαριές δουλειές που την έβαζε να κάνει η μάνα της, μια χοντροκομμένη χριστιανή που ξέσπασε όλα τα απωθημένα από τον συζυγικό βίο στα παιδιά της. Είναι από τους πιο ενδιαφέροντες χαρακτήρες του μυθιστορήματος, μιας και βαδίζει στα χρώματα του γκρίζου, δείχνοντας αυστηρή και υπάκουη, απαραίτητο συμπλήρωμα στις δουλειές του παπα-Δρόσου, να όμως που η ψυχή της δε λερώθηκε, μόνο μαύρισε λίγο εκεί στα ξέφτια γιατί η ηγουμένη κάνει τα πάντα για να προστατεύει και να προσέχει την ανιψιά της, την Ανθή, με τον αδερφό της να σκοτώνονται συχνά για κείνη αλλά και μια αμοιβαία συμφωνία να τους κρατά στις γωνίες τους. Με σκουριασμένες και απαράδεκτες ιδέες αλλά με πιο ανοιχτό μυαλό ως προς την ανιψιά της λόγω της τρομοκρατίας που βιώνει στο σπιτικό της, εξ ου και την έχει από κοντά και την υποστηρίζει. Ο παπα-Δρόσος είναι αυστηρός, απόμακρος, απόλυτος, δεν αφουγκράστηκε ποτέ την καρδιά του παιδιού του κι έτσι βρήκε ευκαιρία ο διάβολος κι έβαλε την ουρά του για να ταράξει τη γαλήνη του χωριού, όπως κάνει σε κάθε Παράδεισο! Θανάσιμος εχθρός του παπά από τότε που κατέδωσε τον πατέρα του στους ταγματασφαλίτες, με τους οποίους τα είχε κάνει πλακάκια στον εμφύλιο, είναι ο γεωπόνος Νώντας Σιδέρης, δηλωμένος κομμουνιστής, παρορμητικός και αψίκορος, με γυάλινο μάτι αλλά όμορφος. Επίσης, στο σπιτικό της Ανθής δουλεύουν οι ψυχοκόρες Βγενιώ και Θεανώ, με τη μία να συντρέχει και να υποστηρίζει την κυρά της, την Ανθή, και την άλλη, φίδι κολοβό, να μη χάνει ευκαιρία να κάνει την καλή στον ιερέα για να ξεφύγει από τη μαύρη της μοίρα κολακεύοντάς τον και καρφώνοντάς του ό,τι αφορά την κόρη του.

Μα πόσους και πόσο ενδιαφέροντες χαρακτήρες περιέχει αυτό το μυθιστόρημα! Άλλος ένας μίσχος που αγωνίζεται για το φως είναι η πόρνη Λούλα, με τραγικό και δύσκολο παρελθόν, έχει αυτοπεποίθηση, ξέρει τι κάνει, εκμεταλλεύεται το σώμα της εν γνώσει της, η ψυχή της όμως παραμένει σαν παιδιού. Και μέσα σε αυτόν τον φαύλο κύκλο βίας, παρανομίας και κακοποίησης παρακολουθούμε τους αγώνες του δασκάλου από το διπλανό χωριό να αποτινάξει από τα μυαλά των χωριανών τις προκαταλήψεις και τις δεισιδαιμονίες, να ανοίξει τα μυαλά των κοριτσιών, να διδάξει σωστά  τα μαθήματά του, να βοηθάει στην πράξη τους ανήμπορους χωρίς ανταμοιβή, εξ ου και μαθαίνει γράμματα στη Λούλα κι ας τον κατηγορούν πως την επισκέπτεται για το ακατανόμαστο! Πράος, βοηθητικός αλλά και αυστηρός με την ξεροκεφαλιά, αδιάφορος για όσα του σούρνουν πίσω από την πλάτη του, στο πλάι του πάντως βρίσκεται παραδόξως ο παπα-Δρόσος που χρησιμοποιεί τις άκρες του στην Αρχιεπισκοπή για να μην τον απομακρύνει το Υπουργείο μετά τις σωρείες αναφορών και καταγγελιών. «Η συμπόνια και η καλοσύνη λουστράριζαν το κοίταγμά του και το έκαναν να μοιάζει ουράνιο» (σελ. 245). Κι όταν η ιστορία αρχίζει να διαδραματίζεται στην Αθήνα, βρίσκουμε τον γιατρό Αλέξανδρο Μόραλη, ένα υπόδειγμα επιστήμονα και άντρα που δε διστάζει να αντιπαρατεθεί με τους νόμους της εποχής του, να σταθεί στο πλάι των κατατρεγμένων γυναικών και να κρύβει μια χρυσή καρδιά πίσω από το αυστηρό, επαγγελματικό του προσωπείο στο ιατρείο του και στις παραδόσεις της Σχολής. Πώς θα σπάσει άραγε αυτό το προσωπείο από μια γυναίκα, όταν απαιτεί από αυτήν ήθος, ωριμότητα και αξιοπρέπεια, να σιγουρευτεί πως θέλει να αφοσιωθεί σε μια επιστήμη που θα τη δεσμεύει για πάντα, απομακρύνοντάς την από οικογένεια, παιδιά, έρωτες;

Την άνοιξη του 1955 λοιπόν η Ανθή, η κόρη του παπα-Δρόσου, το έσκασε από το χωριό και από τη σκληρή ζωή των γυναικών: «Έτσι απλά γίνονται οι επαναστάσεις και αλλάζει ρότα ο κόσμος» (σελ. 8). Η Ανθή που διέφερε, που δεν την καταλάβαιναν, που είχε όνειρα αταίριαστα στη μοίρα των γυναικών του Παράδεισου με μια της κίνηση πυροδοτεί εξελίξεις που δεν ξέρεις πού θα οδηγήσουν στη συνέχεια. Στο χέρι της κρατούσε το τεφτέρι της Παγώνας, «εγχειρίδιο διαχείρισης της γυναικείας απόγνωσης», κάτι παραπάνω από θησαυρός μαγείας και μαντζουνιών! Βρήκα έξυπνη και αληθινή τη σκέψη της Ανθής να απευθυνθεί στο πρόσωπο που διάλεξε για βοήθεια και συμπαράσταση στα σχέδιά της, δημιουργώντας έτσι μια συγκινητική φιλία και ταυτόχρονα μια απρόσμενη εξέλιξη. Οι συνθήκες που οδήγησαν την Ανθή σε αυτήν την απόφαση, το σχέδιό της να δραπετεύσει, η απρόσμενη βοήθεια που δέχτηκε και πολλά άλλα συγκροτούν μια καλοσχεδιασμένη πλοκή γεμάτη ανατροπές, εμπόδια, ελπίδα αλλά και σκότος, προδοσίες, μυστικά και φυσικά, πάντα, βία. Η συγγραφέας περνάει χιλιάδες μηνύματα μέσα από τις γραμμές, μου χάρισε αξέχαστες αναγνωστικές στιγμές, πολλούς προβληματισμούς πάνω στα ανθρώπινα γενικότερα και της γυναίκας ειδικότερα δικαιώματα. Με κοφτερή πένα καταγράφονται τα γνωρίσματα της κακοποίησης (σκοτεινιασμένο βλέμμα, αφηρημάδες, σιωπή, σβησμένα γέλια, τρίψιμο με σφουγγάρι να φύγει η αίσθηση της βρωμιάς κ. ά.) αλλά το χειρότερο είναι που: «…οι αισθήσεις έχουν αμείλικτη μνήμη και αρνούνται σθεναρά να ξεχάσουν» (σελ. 69), οδηγώντας στην αυτοτιμωρία, στην αίσθηση πως φταίει το θύμα κι όχι ο θύτης: «Ένιωθε την ψυχή της μπουκωμένη τύψεις σαν ξέχειλο αμπάρι» (σελ. 70).

Πρόκειται για μια ενδιαφέρουσα και σκληρή ιστορία, που γεννήθηκε από την ανάγκη να προστατευτούν οι γυναίκες από τις συνέπειες της αντροκρατίας και της πατριαρχίας, μιας και το τελευταίο διάστημα έχει αυξηθεί υπερβολικά ο αριθμός των γυναικοκτονιών και να χρησιμεύσει ως μέτρο προστασίας τους, ως λιμάνι και καταφύγιό τους, με πρότυπο μια γυναίκα σαν κι αυτές, που έζησε την κόλαση αλλά κατάφερε να ξεφύγει. Σκληρές σκηνές, γυναίκες-θύματα, γυναίκες-σκιές που ψάχνουν αυτήν τη θρυαλλίδα που θα αλλάξει το ριζικό τους και θα κατατροπώσει την πατριαρχία στη σκιά της οποίας μεγαλώνουν με πόνο, βάσανα, στερήσεις. Μικρά πρωθύστερα, καλογραμμένοι διάλογοι, αφήγηση που κυλάει σα νερό γεμάτη μεταφορές και παρομοιώσεις, ρεαλισμός και ανατροπές είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά του μυθιστορήματος. Ανατρίχιασα με τις προσπάθειες μιας γυναίκας με ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη να ρίξει το παιδί της με φαρμάκια και κόλπα ενώ ταυτόχρονα του μιλούσε ζητώντας του συγχώρεση και εξηγώντας του τους λόγους που το έκανε! Από την άλλη θύμωνα με τα πρακτικά προβλήματα που δημιουργούνταν από τις ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες και με τα αληθοφανέστατα επιχειρήματα που δεν υποστήριζαν άλλα παιδιά (η φτώχεια, τα προβλήματα υγείας κλπ.) αλλά ο παπα-Δρόσος να επιμένει στις κατάρες και στα αναθέματα για όποιον συζητά για εκτρώσεις ή ακόμη και προφυλάξεις, θεωρώντας την υπακοή στον άντρα και στο θέλημα του Θεού αρετή! Η αποχή, η συζήτηση, ακόμη και η έκτρωση απαγορεύονταν δια ροπάλου ή μάλλον άνευ μετανοιών και Θείας Κοινωνίας! Δεν είναι στόχος όμως του βιβλίου η Εκκλησία, απλώς έτυχε ως κεντρικός ήρωας και κινητήριος μοχλός των εξελίξεων να είναι ο παπα-Δρόσος λόγω της θέσης ισχύος του που βοηθάει πολύ συγγραφικά. Το παράλογο ενάντια στη λογική, η αντρική επιθυμία ενάντια στη γυναικεία, αυτά είναι τα δίπολα που παλεύουν λυσσαλέα σε όλο το μυθιστόρημα!

Τα πάντα για τους αγώνες της γυναίκας σε προσωπικό και σε συλλογικό επίπεδο περνάνε από αυτό το μυθιστόρημα. Η έκτρωση από ηθικής, θρησκευτικής, κοινωνικής και ιατρικής πλευράς, το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης, η ανάγκη να γίνει σεβαστή η επιθυμία της γυναίκας στον ερωτικό και στον οικογενειακό τομέα, το δικαίωμά της στη μόρφωση, η ανάγκη να θεωρείται ισότιμο μέλος της κοινωνίας, να γίνει αποδεκτή στον επαγγελματικό τομέα, να γίνει σεβαστή η αξία της και να αναδειχθούν τα ταλέντα της και τα προσόντα της, να καταξιωθεί στον χώρο εργασίας της κλπ. Η συγγραφέας είναι ξεκάθαρη: «Την ελευθερία του γυρεύει ο άνθρωπος σε όλη του τη ζωή. Μόνο που οι γυναίκες δεν ξέρατε καν τι σήμαινε η λέξη. Δεν προφταίνατε να την ψάξετε. Σας έπεισαν πως είναι ντροπή να την αποζητά η καρδιά σας. Την καταχώνιαζαν σε απίστευτες κρυψώνες για να μην τη βρείτε ποτέ. Μέσα στα γράμματα που δεν ξέρατε, κάτω από τις στοίβες με τα άπλυτα και τα ασιδέρωτα ρούχα του αφέντη, κάτω από τα κλάματα των παιδιών που γεννούσατε» (σελ. 372). «Το υπόγειο στην οδό Ήρας 12» είναι ένα δυνατό, ανατρεπτικό, γεμάτο ιδέες, αλήθειες και ανατροπές μυθιστόρημα που χαρίζει απλόχερα σφαιρική γνώση και καταρρίπτει μυθεύματα και δόγματα που απλώς αυξάνουν τον τρόμο και συσκοτίζουν την αλήθεια και την αυτοδιάθεση. Είναι γεμάτο «Οδηγίες διάσωσης… τρόπους για να προστατευτούν οι γυναίκες, όσο γινόταν, την ψυχή και το σώμα τους, σ’ έναν κόσμο φτιαγμένο από άντρες για άντρες που ήθελαν να έχουν τα θηλυκά μαριονέτες στα αδίστακτα χέρια τους» (σελ. 84). Άλλωστε: «Ανίκητη η δύναμη της συνήθειας και αναπόφευκτη η υποταγή του ανθρώπου στην εξουσία που του ασκούν οι φόβοι του. Όπως είναι αναπόδραστη και η σκλαβιά του στον φόβο κάθε εξουσίας» (σελ. 225). Και: «Μόνο τολμώντας να αντιδράσεις μπορείς να λιάσεις τα φτερά σου στο φως της ελπίδας» (σελ. 8).

Βιβλίο Ο Λύκος
Συγγραφέας Κωνσταντίνος Μοσχάτος
Κατηγορία Αστυνομικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κλειδάριθμος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα του Κωνσταντίνου Μοσχάτου, με τη γρήγορη, σχεδόν κινηματογραφική του γραφή, με κράτησε αιχμάλωτο ως την τελευταία κυριολεκτικά σελίδα λόγω των απανωτών ανατροπών, των διαρκών εκπλήξεων, των συνεχών εναλλαγών σε σκηνές και γεγονότα, των ολοκληρωμένων χαρακτήρων και των προβληματισμών γύρω από τους ηθικούς και τους θεσπισμένους νόμους μιας κοινωνίας. Ο Άγγελος Γκίκας, ψυχίατρος της Αστυνομίας και Αστυνόμος Α΄ της Διεύθυνσης Υγειονομικού, διαζευγμένος, 45άρης και μοναχικός, χωρίς φίλους και γνωστούς, είναι σίγουρος για την αθωότητα του αδερφού του και δε θέλει να τον δει άδικα στη φυλακή, όπου ρημάζουν ο νους και η ψυχή και κατατρώγονται τα σωθικά. Αποφασίζει λοιπόν να ζητήσει τη βοήθεια του νέου υποδιοικητή Δημήτρη Βαφειάδη που δέχεται να «παρανομήσει» για να απαλλάξει τον αδερφό του Γκίκα, ζητάει όμως ένα αντάλλαγμα: το επιστημονικό υπόβαθρο του ψυχιάτρου και η ικανότητά του να ψυχολογεί ανθρώπους τον κάνει ιδανικό «μυστικό πράκτορα» για να μπει στη φυλακή και να ψάξει, να μάθει, να μιλήσει με κρατούμενους, σωφρονιστικούς, ακόμη και με τον ίδιο τον Σωτήρη Δραγούμη ή Λύκο για να εξιχνιάσει τη δολοφονία του Σκούρα! Ο Λύκος, θανάσιμος εχθρός του δολοφονημένου αξιωματικού και από τους μεγαλύτερους κακοποιούς της χώρας, με άπειρες καταδίκες εις βάρος του, μπλεγμένος με τον αντιεξουσιαστικό χώρο, έχει μεταχθεί στα Τρίκαλα κι έτσι αρχίζει μια από τις πιο ανατρεπτικές, σκληρές και ανατριχιαστικά ρεαλιστικές ιστορίες που έχω διαβάσει.

Αρχικά λοιπόν ο Άγγελος Γκίκας είναι φυλακισμένος με βαρυποινίτες, χωρίς κανείς να ξέρει για την αποστολή του πλην του διευθυντή, και παρακολουθούμε τις προσπάθειές του να ενταχθεί στην κλίκα του Λύκου. Προαυλισμός, κάγκελα, απομόνωση, κελιά, συρσίματα και κάπου κάπου ακαταλαβίστικα λόγια, κλεισούρα, κακοβρασμένο φαγητό, ανθρώπινη βρόμα, κατσαρίδες, με πόση τέχνη ζωντανεύει το κλειστοφοβικό περιβάλλον και πόσο παραστατικές είναι οι λεπτομέρειες: «…το κατάστημα κράτησης ήταν σαν κάποιο επιτραπέζιο στρατηγικής στο οποίο η κάθε φυλή είχε το κάστρο της, τον βασιλιά της, τους νόμους της και τους ειδικούς στο έγκλημα» (σελ. 61). Να όμως που ο Λύκος έχει μια προσωπικότητα που δεν περιμένει κανείς, κάποια γεγονότα δε συνάδουν με την εικόνα που έχει πλάσει στο μυαλό του ο Άγγελος κι αυτό τον δυσκολεύει γιατί δεν μπορεί να βρει πώς θα τον προσεγγίσει!  Κι εκεί που μπαίνουν τα πράγματα σε μια σειρά και καταλήγουμε σε κάποια συμπεράσματα, εξελίξεις έξω από τη φυλακή ανατρέπουν τα δεδομένα και ο Άγγελος παγιδεύεται στο ίδιο του το σχέδιο, με την αδρεναλίνη να τον γεμίζει έξαψη και να τον οδηγεί σε απονενοημένες πράξεις!

Η δολοφονία του Σκούρα είναι αρκετά περίπλοκη και σύνθετη και εμπλέκει δικαστικούς και κρατικούς λειτουργούς με παρανόμους κάνοντας το μυθιστόρημα άκρως ενδιαφέρον! Ύποπτοι ξεπετάγονται από παντού, ο ρόλος τους αλλάζει (πότε αθώοι και πότε ένοχοι, πότε δίκαιοι και πότε διεφθαρμένοι, πότε φίλοι και πότε προδότες) ενώ ταυτόχρονα οι ληστές μιας τράπεζας στη Μεταμόρφωση με την επιτυχημένη καριέρα τους τραβούν το ενδιαφέρον του ανθυπαστυνόμου Καρούτσου και της διοικητού του Ληστειών της ΓΑΔΑ Μαρίας Βαΐτσου, οι οποίοι καταστρώνουν ένα σχέδιο ώστε να πιάσουν μεγαλύτερα κεφάλια! Η δράση κάποια στιγμή μεταφέρεται από την κλειστοφοβική ατμόσφαιρα ενός κελιού στα άγρια βουνά της Πίνδου μ το μυθιστόρημα να καταγράφει ένα συναρπαστικό ανθρωποκυνηγητό, με λεπτομέρειες που μόνο ένας καλά διαβασμένος συγγραφέας μπορεί να καταγράψει, με διαρκή αγωνία και με κινηματογραφική ταχύτητα των εξελίξεων. Δε θα ξεχάσω τις περιγραφές του κακοτράχαλου δρόμου στην Κατάρα, με τις κατολισθήσεις και το μισογκρεμισμένο οδόστρωμα! Κι εκεί που θαυμάζεις το γκριζόασπρο χειμωνιάτικο φεγγάρι γίνεσαι μάρτυρας λαθρεμπορίου όπλων, εκεί που ακούς τον απαλό ήχο του χιονιού που πέφτει συναντάς μπλόκο περιπολικών. Μέσα σε αυτήν τη χιονοστιβάδα της καταιγιστικής δράσης και των απανωτών εξελίξεων, ο Γκίκας ανακαλύπτει στοιχεία της υπόθεσης που του δείχνουν άλλο μονοπάτι για την επίλυσή της κι έτσι όσο κυνηγάμε τους κακούς σε Σαμαρίνα, Γρεβενά, Καστοριά, Κρυσταλλοπηγή τόσο πλησιάζουμε και στην εξιχνίαση μιας σάπιας, πολυπρόσωπης παγίδας με στόχο-έκπληξη!

«Ο Λύκος» είναι ένα δυνατό μυθιστόρημα που φωτίζει εξίσου το μονοπάτι του καλού και του κακού κι αφήνει τους ήρωές του να επιλέξουν μόνοι τους ποιο θα διασχίσουν, κάτι που θα τους χαρίσει και τις αντίστοιχες συνέπειες. «Και οι περισσότεροι άνθρωποι μπορούν ν’ αλλάξουν. Υπάρχει μέσα τους ένας διακόπτης που μπορούν να τον γυρίσουν και να δουν το πραγματικό φως» (σελ. 279). Οι νόμοι τι ρόλο παίζουν όμως στην ανθρώπινη κοινωνία και πόσο πρέπει να τους σεβόμαστε; «…το καλύτερο όπλο ενός ανθρώπου με εξουσία είναι οι νόμοι. Ακόμα κι οι ναζιστές που έκαναν θηριωδίες, δικτάτορες… όλοι τούς χρειάζονταν πριν γίνει οτιδήποτε. Όλα ξεκινούν και τελειώνουν στους νόμους. Επαναστάσεις, καταπατήσεις δικαιωμάτων, μεγάλες αλλαγές… Όταν δίνεις λοιπόν σε κάποιον τη δυνατότητα να εφαρμόσει έναν νόμο, του δίνεις ένα όπλο που το στρέφει όπου και όπως θέλει» (σελ. 396-397). Κανείς από τους ήρωες του βιβλίου δε θα είναι ίδιος όταν φτάσουμε στο τέλος γιατί: «Κανείς δεν μπορεί να ξεφύγει από τον Νόμο… Το μυστικό είναι να ζεις μέσα κι έξω απ’ αυτόν. Να πορεύεσαι παράλληλα, όχι αντίθετα. Κι όταν ξεπερνάς τα όρια, να μπαίνεις ξανά κάτω από την ασπίδα του» (σελ. 286). Σκέψεις και προβληματισμοί γύρω από την ηθική και την αυτοδικία, καταιγιστική δράση, ανηλεές ανθρωποκυνηγητό, διαφθορά και σαπίλα, υπόκοσμος και παράνομα κυκλώματα, καλοί χαρακτήρες που αγωνίζονται να παραμείνουν έτσι αλλά τα γεγονότα θα τους εξαναγκάσουν σε ακρότητες κι ένα λυτρωτικό τέλος είναι μερικά μόνο από τα θετικά γνωρίσματα ενός βιβλίου που με γέμισε αγωνία και όχι μόνο.

Βιβλίο Παιδικά τραγουδάκια 
Συγγραφέας Μαρία Ράπτη
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Τρόμου
Εκδότης Bell
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Τα «Παιδικά τραγουδάκια» της Μαρίας Ράπτη είναι ένα ανατριχιαστικό, ατμοσφαιρικό μυθιστόρημα που δεν μπορούσα να το διαβάσω νύχτα και αναμιγνύει σωστά τον τρόμο με τον ρεαλισμό. Μας μεταφέρει σ’ ένα απόκοσμο μέρος, ψηλά στα βουνά της Μακεδονίας, μακριά από το κοντινότερο χωριό, σ’ ένα σημείο γεμάτο με μια μυστηριώδη αύρα. Τι είναι οι θόρυβοι που ακούγονται σχεδόν κάθε βράδυ; Γιατί πέφτει το ρεύμα; Τι σημαίνει η λέξη «Τα παιδιά» που είναι γραμμένη με μπογιά στον τοίχο; Ποιος θέλει πάση θυσία να εμποδίσει τη λειτουργία του σχολείου και γιατί; Η νύχτα και η ομίχλη είναι οι χειρότεροι συνοδοιπόροι αλλά παραμένουν εκεί, πεισματικά, εμμονικά, όσο προχωράμε στην ανάγνωση. «Η νύχτα έβραζε, μουρμούριζε, θύμωνε και καταλάγιαζε αλλά η Λίζ, που δε γνώριζε τους μυστικούς της κώδικες, δεν μπορούσε να την καταλάβει» (σελ. 83). Μπορεί στην αρχή να μας υποδέχεται ένας  όμορφος τόπος, με κτήρια που θυμίζουν ζαχαρόσπιτα, «λαχταριστά, ονειρεμένα και κρυφά επικίνδυνα» (σελ. 21) αλλά το κτήριο που θα μετατραπεί σε σχολείο έχει τον δικό του ρόλο στην υπόθεση. «Δω είναι ένα μοναστήρι όπου η προσευχή είναι φόβος και η πίστη τρόμος.. Ένα μοναστήρι όπου δεν έρχεσαι για να σωθείς αλλά για να χαθείς» (σελ. 242). Κι η ανατριχίλα μεγαλώνει: «Τούτο είναι ένα μέρος όπου έρχεσαι για να πεθάνεις. Αν θέλεις να καθυστερήσεις τον δικό σου λάκκο, πρέπει να μεταμορφωθείς σε τέρας» (σελ. 287).

Το μυθιστόρημα ξεκινάει με μια ενδιαφέρουσα πρόταση που θα βελτιώσει τον τρόπο εκμάθησης των παιδιών από τα γύρω χωριά, αφού οι συνθήκες μετάβασης και επιστροφής σε ένα σχολείο, ειδικά τον χειμώνα, με τους μαθητές να διανύουν κάθε μέρα μεγάλες και δύσβατες αποστάσεις, κυρίως με τα πόδια, είναι απαγορευτικές. Τα παιδιά είτε δεν μπορούσαν να φτάσουν είτε δεν μπορούσαν να γυρίσουν κι αυτό κόστιζε σε εργατικά χέρια στους γονείς τους, έτσι λοιπόν ένα ίδρυμα ανέλαβε τη χρηματοδότηση ενός πρότυπου σχολείου για την αναβάθμιση της τοπικής περιφέρειας κι επέλεξε τη Λίζι για να το υλοποιήσει. Τριάντα παιδιά, αγόρια και κορίτσια, σε χωριστούς κοιτώνες, που αντιμετωπίζουν προβλήματα μετακίνησης, θα έρθουν μετά τις γιορτές των Χριστουγέννων που πλησιάζουν, οπότε τα κτήρια ανακαινίζονται πυρετωδώς και η νεαρή εκπαιδευτικός έχει πολλή δουλειά. Η Λίζι Φωτίου, ένα κορίτσι με ασυνήθιστο όνομα, σκούρα μαλλιά και μια βαλίτσα γεμάτη βιβλία, αρχίζει να κάνει τη δουλειά που της ανέθεσαν με αγάπη και λαχτάρα, σύντομα όμως μυστηριώδεις ήχοι, φώτα που αναβοσβήνουν, απειλητικά μηνύματα αρχίζουν να την τρομοκρατούν: «Το μέλλον δεν είναι παρά μια σειρά από ενδεχόμενα και η Λίζι… έτρεχε με ορμή καταπάνω του» (σελ. 11). Κάθε κεφάλαιο ξεκινάει και μ’ ένα ανατριχιαστικό παιδικό τραγουδάκι, κάτι που εντείνει την αγωνία και τον τρόμο: «Γραμμένο είν’ απ’ τσι διαβόλοι, Λίζι, να το δικό σου βόλι», «Τίποτε τότες δε σε σώνει. Νύχτα η βροχούλα σε σκοτώνει», «Τα διαβόλια είναι παιδάκια. Δεν προλάβαν παιχνιδάκια», με ενδιαφέρουσες εναλλαγές σε ρυθμό, καταλήξεις, μέτρο.

Είμαστε στα 1975, σε μια εποχή που πλέον μια γυναίκα μπορεί να σπουδάσει, χωρίς αυτό να σημαίνει πως δεν υπάρχουν και όρια στην «απελευθέρωσή» της. Μπορεί να κάνει ό,τι θέλει αλλά με μέτρο και κυρίως να μην ξεπερνά τις επιτυχίες και τα επιτεύγματα του άντρα, με τον γάμο να αποτελεί πάντα όνειρο και στόχο της. Να όμως που η Λίζι δεν ταιριάζει με αυτό το πρότυπο και ακολουθεί τη δική της πορεία, αποφασισμένη να πετύχει και να ζήσει τα δικά της όνειρα, έχοντας κρυμμένο βαθιά μέσα της ένα μυστικό από τα χρόνια που ζούσε στα Νέα Υόρκη, όπου απέκτησε τραύματα και φοβίες ως αποτέλεσμα σωματικής και ψυχικής κακοποίησης. Το ιστορικό υπόβαθρο είναι εξίσου ενδιαφέρον και επηρεάζει ελάχιστα τις εξελίξεις, παίζει όμως ρόλο στην προσωπικότητα της νεαρής εκπαιδευτικού, αφού η Λίζι τελείωσε το γυμνάσιο λίγους μήνες μετά την επιβολή της Δικτατορίας του 1967 κι ο φόβος της Ασφάλειας, της τρομοκρατίας, της χούντας ακόμη τη στοιχειώνει: «Ήταν ωραίο το να μη φοβάσαι και να σε απασχολεί μόνο η ασφάλεια που γράφεται με μικρό γράμμα» (σελ. 13). Μέσα από της αναμνήσεις της Λίζι και τις σποραδικές αναφορές στα γεγονότα της Δικτατορίας δημιουργείται ανάγλυφα το αίσθημα ανασφάλειας, αβεβαιότητας και τρόμου που ζούσε ο μέσος άνθρωπος εκείνη την περίοδο. Η συγγραφέας επέλεξε τα σκληρά χρόνια της περιόδου 1967-1973 λόγω ενός ευρηματικού παραλληλισμού που θέλει να τονίσει: «Άνθρωποι που είχαν υποφέρει αναίτια, χωρίς να φταίνε για τίποτα και χωρίς να έχει αποδοθεί δικαιοσύνη» είναι όσοι βασανίστηκαν, φυλακίστηκαν και εκτοπίστηκαν τότε αλλά και όσοι βίωσαν τις φρικαλεότητες και τα μαρτύρια στο μοναστήρι! Γεγονότα που καταγράφει μια αγνώστων στοιχείων αυτόπτης μάρτυρας, εντείνοντας την αγωνία για όσα διαδραματίζονται σήμερα στους ίδιους χώρους με στόχο να τρελάνουν ή να διώξουν τη Λίζι.

Η γραφή είναι στολισμένη με πλούσιο λεξιλόγιο, πολλά συνώνυμα που εντείνουν την παραστατικότητα και πρωτότυπα καλολογικά στοιχεία που ταιριάζουν με τη ροή του κειμένου και τα με τα όσα διαδραματίζονται. Από τη μια υπάρχει μια τρυφερότητα, με τα δάση, τα δέντρα, τα πουλιά και τα ζώα να εμφανίζονται απρόσμενα κάπου στο βάθος ή λίγο πιο πέρα και να σχηματίζουν αξέχαστες βουκολικές εικόνες κι από την άλλη μια ωμότητα στην ατμόσφαιρα τρόμου που τριγυρίζει τη Λίζι: «Το κρύο ήταν οπλισμένο με τα ξυράφια του» (σελ. 121) όσο «Η φύση έσφιγγε πάνω της τα σκεπάσματά της και περίμενε, περίμενε να φύγει ο χειμώνας» (σελ. 267). Πόσο παραστατικά δίνονται και τα χριστουγεννιάτικα έθιμα του χωριού της Λίζι στη Χαλκιδική όταν επισκέπτεται τη γιαγιά της για τις γιορτές! Εκείνο το σαραγλί, πώς ετοιμάστηκε, πώς ψήθηκε, πώς μοιράστηκε, είναι σα να το έχω φάει ο ίδιος! Ο όρθρος, οι ετοιμασίες, τα όργανα στη μοναδική ταβέρνα του χωριού, η γουρουνοχαρά (ποια χαρά, λέμε τώρα…: «σκληρό σκηνικό της θνητότητας, της αιματηρής αναγκαιότητας») και τόσα άλλα χαρίζουν τις νότες ξεγνοιασιάς που χρειαζόμαστε ως ανάπαυλα από το άφθονο σασπένς! Το ορεινό τοπίο με τον χειμωνιάτικο καιρό μπορεί να εμπνεύσει κάποιον πίνακα ζωγραφικής όσο μας περικυκλώνει μια σχεδόν ανάγλυφη ατμόσφαιρα απομόνωσης και απόκοσμης γαλήνης. Συρσίματα, τριξίματα, σκουξίματα έρχονται από το δάσος, αδιαπέραστη η ομίχλη, παχιά και απειλητική κι όμως η Λίζι, στην αρχή τουλάχιστον, καταφέρνει να δουλέψει πάνω στο όραμά της. Μετά; Χμ…. «Το πρωινό φως άργησε να έρθει. Ήρθε με τα πιο αργά βήματα που υπήρχαν, σέρνοντας τα πόδια του και ξεστρατίζοντας συνεχώς στο δρόμο. Ήθελε να δοκιμάσει τις αντοχές της, να δει τα όριά της» (σελ. 224).

«Είχαν οι τόποι άραγε ψυχή; Κι αν ναι, πώς γινόταν η ψυχή ενός μέρους κακή; Πώς ένα μέρος μάζευε τόσο μίσος; Πώς γινόταν; Έφταιγαν οι άνθρωποι άραγε; Μήπως το ξεχνούσαν; Μήπως δεν το αγαπούσαν» (σελ. 226-227); Ένα μοναστήρι θα μετατραπεί σε σχολείο και μια νέα κοπέλα θα αναλάβει τη δύσκολη αυτή δουλειά. Μόνο που σύντομα το όνειρο μετατρέπεται σε εφιάλτη, όταν απόκοσμοι θόρυβοι, ανεξήγητα φαινόμενα και μυστηριώδεις σκιές θα κάνουν τα πάντα για να τη διώξουν παίζοντας με το μυαλό και τις αντοχές της. Τα «Παιδικά τραγουδάκια» είναι ένα καλοδουλεμένο μυθιστόρημα τρόμου και αγωνίας, γεμάτο παραστατικές περιγραφές, καλοδουλεμένη ατμόσφαιρα και μια ικανοποιητική εξήγηση για όλα αυτά όταν έφτασα στο τέλος, έχοντας τα φώτα του σπιτιού μου ορθάνοιχτα. Απανωτές ανατροπές, παιχνίδια με το μυαλό του αναγνώστη, μια γερά δομημένη ιστορία με υποβλητική ατμόσφαιρα είναι στοιχεία που με ξενύχτησαν και με κράτησαν ως το τέλος, χαρίζοντάς μου αξέχαστες στιγμές.

Βιβλίο Καλντερίμι 
Συγγραφέας Γιάννης Καλπούζος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα ξεκινάει στα 1908, μεσούντος του Μακεδονικού Αγώνα, οπότε και δύο άγνωστοι απειλούν με όπλα τον Παράσχο και απαιτούν να ελευθερώσει ο γιος του τον κομιτατζή Ασάν Τάνο. Ποιοι είναι, πώς ξέρουν τόσες πληροφορίες για την οικογένειά του, ποιοι τους βοηθάνε; Ο γιος του Παράσχου, Κλεάνθης, σπουδάζει γιατρός στην Αθήνα, να όμως που κρυφά μπήκε στα αντάρτικα σώματα που πολεμούσαν τους Βούλγαρους κομιτατζήδες, σε μια περίοδο που η Οθωμανική Αυτοκρατορία πνέει πλέον τα λοίσθια κι αυτό το εκμεταλλεύονται όσοι και όπως μπορούν. Μια πληροφορία που ο Παράσχος δε γνωρίζει και, με αφορμή το γεγονός της απαγωγής, τελικά αυτή βγαίνει στο φως. Από κει με πρωθύστερη αφήγηση επιστρέφουμε στα πρώτα βήματα του πρωταγωνιστή, πίσω στα 1867, όταν ο Παράσχος ήταν 10 χρονών και ζούσε στην πιο υποβαθμισμένη περιοχή της Θεσσαλονίκης, στον Λαβύρινθο, μεταξύ της εβραϊκής και της μουσουλμανικής συνοικίας, μες στη μούχλα, τη βρώμα, τη δυσωδία, τα στενοσόκακα και τις λακούβες με λασπόνερα και σκουπίδια, αδιέξοδοι οι δρόμοι, ετοιμόρροπα τα σπίτια. Μένει με τον πατέρα του, Αντίπα, τη θεία Μόρφω και την ξαδέλφη Ηλιάνα: «Τους σταμπάρισε η φτώχεια κι έγλειψε ως το κόκαλο τα μούτρα τους» (σελ. 27). Η μάνα του, η Ρωξάνη, πέθανε στη γέννα, ή μήπως όχι; Από την αρχή ερχόμαστε αντιμέτωποι με ενδιαφέροντα ερωτήματα που κάπου στην πορεία της εξιστόρησης χάνονται για να επιστρέψουν όμως την κατάλληλη στιγμή, να απαντηθούν και να δώσουν τη θέση τους σε άλλα ενώ ταυτόχρονα ο Παράσχος μεγαλώνει κι από το σχολείο βγαίνει στο μεροκάματο, γίνεται μέλος συμμορίας και σκαρώνει διάφορες μικροαπατεωνιές, στη συνέχεια ανοίγει επιχειρήσεις, δέχεται ευκαιρίες για μια καλύτερη ζωή, ερωτεύεται, μα τι συναρπαστική και γεμάτη αρχές και μπέσα ζωή που βιώνει!

Παρ’ όλο που ο Παράσχος αποκτάει παιδιά κι εγγόνια, ο συγγραφέας ξέρει από την αρχή ποιοι θα έχουν τον πρωταγωνιστικό ρόλο στο μυθιστόρημα κι έτσι δεν παρακολουθούμε τις ζωές όλων, κάτι που θα γινόταν κουραστικό, απλώς όσο διαδραματίζονται τα βασικά γεγονότα κάπου στο βάθος αχνοφαίνεται σε κάποια σημεία τι απέγιναν κάποιοι εξ αυτών. Επίσης συναρπαστικό βρήκα το γεγονός πως ο Παράσχος συναναστρέφεται πλούσιους και φτωχούς, εγκληματίες και κακοποιούς, δημιουργεί έχθρες μα και φιλίες και τα περισσότερα πρόσωπα ξανάρχονται στη ζωή του μεταγενέστερα. Άλλωστε η αναδρομή στο παρελθόν κρατάει ως τα μέσα της δεκαετίας του 1880, οπότε και επιστρέφουμε στο 1908 για να ξεδιπλωθεί το μυθιστόρημα ταυτόχρονα και στις δύο περιόδους ώσπου να διασταυρωθούν αυτές επιτέλους και να απολαύσουμε σε όλη του την έκταση τον βίο του Παράσχου, στον οποίο δεν τολμώ να αναφερθώ με λεπτομέρειες γιατί υπάρχουν πολλές παγίδες για αποκάλυψη γεγονότων και καταστάσεων, μιας και το μυθιστόρημα βρίθει ιστοριών και αλληλοεπιδράσεων. Η Δροσιά και η Ιόνη, η Εριφύλλη και η Θεανώ, η Αλεξία και η Ζαχάρω, η Δάφνη και η Μαιριλή, και η ο Λιέζερ, και η ο Κάμτσε και ο Μήτρε, ο Τράικο και ο Τασμάς, ο Καλλέργης και ο Ράλλης, ο Λυγίζος και ο Χρήστακας γεμίζουν τις ζωές του Παράσχου και του πατέρα του, συναναστρέφονται με τον ίδιο μα και με τα παιδιά του, τον Κλεάνθη, τη Ροδάμνη και τη Μελανία, κόσμος και ντουνιάς, πολυπληθείς οι χαρακτήρες σαν τους κατοίκους της Θεσσαλονίκης.

Μαζί με όλους αυτούς μεγαλώνει κι η νύμφη του Θερμαϊκού, μια πόλη της οποίας οι συνοικίες είναι χωρισμένες ανά φυλή, με διαφορετικά σχολεία και συντεχνίες, με την καχυποψία και τις προκαταλήψεις να παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο και να εμποδίζουν τις σχέσεις μεταξύ των κοινοτήτων, εξαιρουμένων φυσικά των οικονομικών συναλλαγών. Δεκάδες πλανόδιοι πουλητάδες, χαλβατζήδες, λεμπλεμπιτζήδες, καραμελάδες, καϊμακτζήδες, μαλεμπιτζήδες, διαβάτες, νοικοκυρές, φορτωμένα ζωντανά, έμποροι, ακόμη και σκυλιά αγεληδόν γεμίζουν τους δρόμους κι ειδικά από το 1869 που άρχισαν να γκρεμίζονται και τα παραλιακά τείχη της πόλης, φαρδαίνει ο παραλιακός δρόμος και γεμίζει καφεζαχαροπλαστεία, εστιατόρια, κινηματογράφους, θέατρα. «Οι δρόμοι στέναζαν απ’ τα πολλά πατήματα, γοργά, ήσυχα, τεμπέλικα, θυμωμένα. Βήματα που ονειρεύονταν κι άλλα έσερναν το δεμάτι της ζωής με κόπο, με ιδρώτα, φορτωμένα με έγνοιες και μαράζι» (σελ. 31). Η ματιά του συγγραφέα αγκαλιάζει με λυρισμό και φροντίδα ακόμη και μικρά περιστατικά που μπορεί να συμβούν κατά την αφήγηση, όπως όταν σχολάνε οι μαθήτριες του Παρθεναγωγείου: «Θάλασσα οι γαλάζιες ποδιές με τους λευκούς γιακάδες… Γελούσαν, μιλούσαν δυνατά, πιάνονταν αγκαζέ και ξεχείλιζε η ζωντάνια στα ροδοκόκκινα μάγουλα. Μήτε χαραματιά αφεγγιάς δε χωρούσε ανάμεσά τους. Ο κόσμος ξάνοιγε δίχως όρια και χωρίς φράχτες στα μάτια τους ή τις έκλεινε στο μεταξένιο κουκούλι του, το υφασμένο με τα τρυφερά τους χέρια και τον ακόμη πιο τρυφερό λογισμό τους» (σελ. 16-17). Έρχεται το αεριόφως, έρχεται το τραμ, η πρόοδος αγκαζέ με την τελμάτωση δημιουργούν βάρος στις ψυχές των κατοίκων.

Το κείμενο απαρτίζεται από προσεγμένο λεξιλόγιο, με ιδιωματισμούς ταιριαστούς με αυτόν που μιλάει κάθε φορά ως προς το συντακτικό και τον πλούτο των λέξεων ενώ  επεξηγηματικές υποσημειώσεις σε κάθε σελίδα κι όχι στο τέλος του βιβλίου καθώς και συνοδευτικό γλωσσάρι χαρίζουν απλόχερα και χωρίς να κουράζουν άφθονα πραγματολογικά στοιχεία που ζωντανεύουν παραστατικά γεγονότα και πρόσωπα. Ο συγγραφέας έχει κοπιάσει πολύ και με τα τοπόσημα της Θεσσαλονίκης, αφού πρώτα με την απελευθέρωσή της και μετά με την πυρκαγιά του 1917 πολλά από αυτά καταστράφηκαν ή αλλοιώθηκαν και δεν έχουμε χωροχρονικό συνεχές της παρουσίας τους ή κάποια αλλιώς ονομάζονταν ως απότοκα της οθωμανικής κατοχής κι αλλιώς τα αποδίδουμε τώρα («…τον Φαρδύ Δρόμο, που κάποιοι Έλληνες εγγράμματοι τον ονόμαζαν Εγνατίας και οι Τούρκοι Ζααντέ Γιολού», σελ. 16 ή τη Σαμπρί Πασά νυν Βενιζέλου), επομένως θέλει μεγάλη προσοχή, εμβριθή μελέτη και τεκμηρίωση για να μπουν στη σωστή τους θέση και στη συνέχεια να κινηθούν σε αυτά οι ήρωες ενός μυθιστορήματος. Σε αυτό βοηθάνε πολύ οι χάρτες στην αρχή του βιβλίου. Από σελίδα σε σελίδα δε βλέπουμε τους χαρακτήρες μόνο να μεγαλώνουν και να ωριμάζουν αλλά και να παρασύρονται από τα σημαντικά ιστορικά, οικονομικά και διπλωματικά περιστατικά των θερμών τελευταίων ετών του 19^ου και των πρώτων του 20ού αιώνα, κάτι που ίσως φανεί ανισοβαρές στην εξιστόρηση αλλά φταίει η πληθώρα των εξελίξεων και όχι η γραφή. Μακεδονικός αγώνας, διεκδικήσεις των Βουλγάρων, Εξαρχία, το κίνημα των Νεότουρκων το 1909 και πώς άλλαξαν οι ελληνοτουρκικές σχέσεις, με τη Θεσσαλονίκη ακόμη υπό οθωμανική κυριαρχία, οπότε οι Έλληνες υπήκοοι άρχισαν να βιώνουν απανωτές διώξεις, απειλές, κακομεταχείριση, Βαλκανικοί πόλεμοι, κατοχή από τα γαλλικά στρατεύματα και βομβαρδισμός από το ζέπελιν, φυσικά η πυρκαγιά του 1917, ο Α΄ πρώτος παγκόσμιος και πόσα άλλα! «Ήρθανε βέβηλοι καιροί, πρόστυχοι, βγαλμένοι απ’ τις αφεγγιές των ανθρώπων» (σελ. 466). Κι όλα αυτά σ’ ένα κείμενο που δεν είναι συλλήβδην ρατσιστικό: «-Δεν πολεμώ τον Βούλγαρο σαν άνθρωπο. Πολεμώ τα σχέδιά τους που ορέγονται τη Μακεδονία και τη Σαλονίκη δική τους. Όποιον εχθρεύεται την Ελλάδα…», θα πει ο Αντίπας (σελ. 394). Φυσικά υπάρχουν και πολλά φροντισμένα καλολογικά στοιχεία που δε βαραίνουν το κείμενο: «Λευκό πουκάμισο τα σύννεφα, ξεκούμπωναν μερικά κουμπιά κι άρχιζε να φαίνεται κομμάτι ο ουρανός» (σελ. 199). Αργότερα: «Έξω έβρεχε λες κι άδειαζες το μισό πέλαγος μεσοστρατής» (σελ. 466). Να κι ο έρωτας: «…μπορεί να μην είμαι άξια να στέκω στο πλάι σου, όμως αν με κόψεις σε χιλιάδες κομμάτια θα βρεις και στο πιο μικρό εσένα» (σελ. 222).

Το «Καλντερίμι» είναι ένα μυθιστόρημα γεμάτο με ιστορικά γεγονότα, με ερωτικές, οικογενειακές, επαγγελματικές και φιλικές σχέσεις, με ανθρώπους και οικογένειες. Είναι μια ιστορία με πολλές παράλληλες προεκτάσεις και αφηγήσεις που με ταξίδεψε από την πρώτη ως την τελευταία σελίδα και ταυτόχρονα ένα λυρικό, τεκμηριωμένο, καλογραμμένο σύνολο ονομάτων, γεγονότων και περιστατικών που συνθέτουν την πόλη και τον πληθυσμό της Θεσσαλονίκης μεταξύ δύο αιώνων. Υπέροχες και καλοσχεδιασμένες ψηφίδες μπαίνουν στις σωστές θέσεις και συγκροτούν ένα πολύχρωμο μωσαϊκό φυλών, θρησκειών, γεγονότων, ανθρώπων με ήλιο και σκοτάδι, με αγάπη και μίσος, με ελπίδες και προδοσίες ενώ πατούν στο καλντερίμι της Ιστορίας.

Βιβλίο Μνημοσύνη
Συγγραφέας Βάσια Ακαρέπη
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πνοή
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Βασιλική Ακαρέπη με το νέο της μυθιστόρημα πυροδοτεί μια ωρολογιακή βόμβα στα θεμέλια των κλειστών κοινωνιών και ζωντανεύει μια τραγική ιστορία γεμάτη θάνατο και αίμα, της οποίας οι επιπτώσεις κυνηγούν τους ήρωες του βιβλίου. Η αφήγηση κινείται σε δύο επίπεδα: γνωρίζουμε τους κατοίκους της Λευκομηλιάς της δεκαετίας του 1970 και παράλληλα ακολουθούμε την Ισιδώρα σ’ ένα ταξίδι που θα της αλλάξει για πάντα τη ζωή και θα φέρει στο φως ανομολόγητα μυστικά. Το μυθιστόρημα είναι πλούσιο σε εικόνες και ανατροπές, με την κεντρική ιδέα να ξεδιπλώνεται σταδιακά ενώ οι παράλληλες ιστορίες έρχονται και κουμπώνουν υποδειγματικά πάνω της την κατάλληλη στιγμή. Έχει έρωτα, έχει αποκαλύψεις, έχει διαχρονικά μηνύματα, έχει φόνο, έχει προσεγμένες διαπροσωπικές σχέσεις και αλληλοεπιδράσεις κι όλα αυτά στολίζονται με κατά τόπους λυρική γραφή γεμάτη με παρομοιώσεις, μεταφορές και άλλα κομψά καλολογικά στοιχεία.

Η Ισιδώρα ζει στην Αστόρια της Νέας Υόρκης, λατρεύει από παιδί τον χορό και ζει μόνο γι’ αυτόν. Έχει χτίσει μια αξιόλογη καριέρα στον χώρο του tribal fusion και είναι περιζήτητη. Η μητέρα της, Άντζελα, τη μεγάλωσε μόνη, αφού ο πατέρας πέθανε στον δεύτερο χρόνο του παιδιού του. Της εμφύσησε την αγάπη για την Ελλάδα και τη βοήθησε να μη χάσει τις ρίζες και τη γλώσσα της. Μια επαγγελματική πρόταση για εμφανίσεις σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη θα κλονίσει τη σχέση τους, μιας και η Άντζελα δε συμμερίζεται τη χαρά του παιδιού της. Η συγγραφέας του βιβλίου, θαυμάστρια και η ίδια του tribal fusion χορού, καταφέρνει να ενσωματώσει αρμονικά τα στοιχεία, τις ιδιαιτερότητες, τις δεξιότητες και τις τεχνικές του στην ηρωίδα της και να προσδώσει αληθοφάνεια και ρεαλισμό, χωρίς όμως να ρίξει το βάρος της αποκλειστικά σε αυτήν.

Όταν το κουβάρι αρχίζει να ξετυλίγεται επιστρέφουμε στη Λευκομηλιά της δεκαετίας του 1970, όπου γνωρίζουμε τον Ηλία Τελεσίδη, ο οποίος, την ίδια μέρα που αποκτά παιδί, χάνει και τον ηλικιωμένο του πατέρα, λες από παιχνίδι της μοίρας. Η γυναίκα του, Κική, φοβάται πως το παιδί της δε θα έχει καλή τύχη αφού γεννήθηκε την ίδια στιγμή που πέθανε ο πεθερός της και αναπτύσσει μια στενή σχέση με τον γιο της, κάτι που θα φανεί πολύτιμο στις δύσκολες ψυχολογικές στιγμές που θα έρθουν. Ο Ηλίας και ο Νώντας είναι αδέλφια μεν, εντελώς διαφορετικοί χαρακτήρες δε. Ο πρώτος γλυκομίλητος, έτοιμος να αγαπήσει και να συγχωρέσει και ο δεύτερος τραχύς κι απόλυτος, με αποτέλεσμα η χήρα πλέον μητέρα τους, Ουρανία, να μπαίνει συχνά ανάμεσά τους για να τους ηρεμήσει. Οι διαφορές τους κρατούν από το παρελθόν και δυστυχώς, παρά τις ηλιοφάνειες χαμόγελου, σύντομα θα κορυφωθούν ξανά με αφορμή μια ιστορία αγάπης που δεν πρέπει να μάθει το χωριό. Πόσο εύκολα μπορεί να ξεφύγει μια φιλία προς τα μονοπάτια της αγάπης; Κι αν αυτή πρέπει να μείνει κρυφή για ηθικούς και συναισθηματικούς λόγους; Θ’ αντέξουν το βάρος δύο άγουρα παιδιά που αφήνουν τα σώματά τους να πάρουν τον έλεγχο; Ενοχή και πληρότητα, αγάπη, και δοτικότητα παλεύουν ενάντια στους καθωσπρεπισμούς. Πρόκειται για μια ερωτική ιστορία που χαράζει το δικό της μονοπάτι στο βιβλίο, αφήνοντας ίχνη που θα οπλίσουν χέρια, που θα φέρουν την κακή στιγμή κι από τότε τίποτα δε θα είναι ίδιο. Και δίπλα στο παιδί της η ηρωίδα μάνα, ένα σπάνιο για την εποχή και τον τόπο της ανοιχτό μυαλό που θα φοβηθεί και θα σκεπάσει με τα φτερά της το πλάσμα που γέννησε για να το προστατέψει από τις κακές γλώσσες, όχι τόσο γιατί το αποδέχτηκε όσο γιατί δεν το θέλει δυστυχισμένο.

Το 2018 ένας άντρας με τατουάζ στα χέρια επιστρέφει στη Λευκομηλιά, αναστατώνοντάς την. Ποιος είναι και γιατί ψάχνει την Κική; Γιατί εξαφανίστηκε η μητέρα του όσο έλειπε αυτός; Γιατί η παρουσία του στο χωριό ξεσηκώνει θύελλα αντιδράσεων; Η συγγραφέας με έκανε να δακρύσω όταν έφερε σε επαφή αυτόν τον άντρα με την υπερήλικη μητέρα του, που τότε τον είχε καταραστεί και τώρα ανοίγει την αγκαλιά της με λαχτάρα για να τον υποδεχτεί. Μου έδειξε με τον καλύτερο τρόπο πως όλοι έχουν δικαίωμα στη συγχώρεση αλλά μια κλειστή και οπισθοδρομική κοινωνία μπορεί να τινάξει στον αέρα μια τέτοια προσπάθεια. «…η είδηση πήγαινε από στόμα σε στόμα σαν λαγήνι με νερό, απ’ το οποίο έπρεπε να ξεδιψάσει όλο το χωριό» (σελ. 101). Ένας άντρας που πήγε φυλακή για να πληρώσει για το έγκλημά του αλλά που εξακολουθεί να ζει στη φυλακή της κλειστής κοινωνίας του χωριού του, με όλους του τους φίλους και συγγενείς, να έχουν φύγει μακριά του, προσπαθεί να σταθεί στα πόδια του, αδιαφορώντας για την κακεντρέχεια του κόσμου. Μόνο μια γυναίκα θα του σταθεί, εκείνη που γνώρισε μιαν άλλη φυλακή, αυτήν της κακοποίησης από τον ίδιο της τον σύζυγο. Δυο ευαίσθητες ψυχές που παλεύουν με τις κακές γλώσσες και την ακόμη χειρότερή τους μοίρα θα έρθουν απρόσμενα κοντά, χωρίς και πάλι να οδηγηθούμε σε αναμενόμενα αφηγηματικά κλισέ. Ταυτόχρονα, ο Στέλιος Πανουριάς είναι ο νεότερος δήμαρχος που εξελέγη ποτέ και μάλιστα με υψηλότερο ποσοστό από κάθε προκάτοχό του. Έχει όρεξη και ενέργεια να φέρει ουσιαστικές αλλαγές και βελτιώσεις στην περιοχή αλλά η αντίπαλη παράταξη καραδοκεί. Μεγαλύτερη αντίδραση προκαλεί η ιδέα του να αναβιώσει το Πανηγύρι των Μουσών, κάτι που τελικά εγκρίθηκε για τον επόμενο μήνα αλλά ο πόλεμος συνεχίζεται ως την τελευταία στιγμή. Τι συνέβη στο τελευταίο πανηγύρι του χωριού πριν τριάντα χρόνια και γιατί σταμάτησαν το έθιμο; Ποια γυναίκα θα γνωρίσει ο Στέλιος που θα του αλλάξει τη ζωή και πώς θα συνδεθούν με το παρελθόν των οικογενειών τους;

Το μυθιστόρημα είναι δυνατό, πυκνογραμμένο, ανατρεπτικό και αποφεύγει τις κοινοτοπίες. Μακαρι να μπορούσα να γράψω περισσότερα για την πλοκή όμως το παραμικρό στοιχείο θα χαλάσει τη γλύκα και τη μαγεία της αναγνωστικής αποκάλυψης. Έχουμε μια απαγορευμένη αγάπη που θα σοκάρει το χωριό, έχουμε μηνύματα γύρω από τη συγχώρεση, την προδοσία και τον εγωισμό, έχουμε την Ισιδώρα που άθελά της θα είναι το κλειδί για να ανοίξει το σεντούκι με τα λάθη, ίσως εις βάρος της δικής της ζωής, έχουμε αυτά κι άλλα τόσα στοιχεία που στολίζονται με παρομοιώσεις και μεταφορές και μετρημένο λυρισμό. Η ιστορία ξεδιπλώνεται στρωτά, με μικρές εκπλήξεις που με γέμιζαν αγωνία για τη συνέχεια ενώ τα μυστικά αποκαλύπτονταν σε καίρια σημεία, απογειώνοντας την πλοκή. Μου άρεσε πολύ ο τρόπος που δέθηκαν οι ιστορίες της δεκαετίας του 1970 και του 2018 και πώς εντάχθηκε σε αυτές η Ισιδώρα. Ο χειρισμός της πλοκής είναι υποδειγματικός, οι αλληλοεπιδράσεις μεταξύ των χαρακτήρων έξυπνες και όλα αυτά είναι δοσμένα με στέρεη γραφή που πότε γίνεται τρυφερή και πότε σκληρή, αμείλικτη, ικανή όμως πάντα να ζωντανεύει ρεαλιστικές εικόνες σ’ έναν τόπο που βρίσκεται στους πρόποδες του Ολύμπου και επηρεάζεται από την αχλή του μύθου που τον περιβάλλει από τα αρχαία χρόνια. Ακόμη και όταν πια η βασική ιστορία γύρω από την οποία στήθηκε το μυθιστόρημα άρχισε να αποκαλύπτεται και καταλάβαινα πού πήγαινε, δε σταμάτησα στιγμή να διαβάζω ακριβώς γιατί οι χαρακτήρες και τα γεγονότα δίνονταν τόσο στρωτά και όμορφα που με παρέσυραν στις ζωές τους και μου εμπιστεύονταν την ψυχοσύνθεσή τους. Κάτι τα πρωθύστερα, κάτι η τραγικότητα και των δύο περιόδων αφήγησης, έμεινα προσκολλημένος στο κείμενο ως το λυτρωτικό τέλος.

«Έχει γερή μνήμη η Λευκομηλιά… Ακόμη και η Μνημοσύνη λύγισε εδώ. Δεν κατάφερε να κάνει τους ανθρώπους να ξεχάσουν» (σελ. 327). Είναι έτσι ή μήπως θα έρθει η λύτρωση και η ανακούφιση με τρόπο απρόσμενο για ανθρώπους και αδικοχαμένες ψυχές; Η «Μνημοσύνη» είναι ένα μυθιστόρημα για τα στερεότυπα και τις προκαταλήψεις και για το κακό που αυτά προκαλούν στις ζωές των ανθρώπων. Είναι ένας διαφορετικός ύμνος στην αγάπη, γεμάτος τρυφερότητα που βοηθάει το δάκρυ να κυλήσει χωρίς εκβιασμό. Ζωές που καταστράφηκαν από την κακή στιγμή, από άγνοια ή από επιμονή και που όλες τους αποζητούν τη λήθη ή και τη συγχώρεση παρελαύνουν από τις σελίδες αυτού του υπέροχου μυθιστορήματος που με γέμισε σκέψεις και όμορφες εικόνες.