Βιβλίο Το γκρίζο κασκόλ
Συγγραφέας Αλέκος Αγγελίδης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μάτι
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η γραφή μού άρεσε αρκετά. Το μυθιστόρημα ξεκινάει πολύ όμορφα, με τις περιγραφές του πλοίου και της θάλασσας, τη φουρτούνα που συναντούν έξω από το ακρωτήρι του Άθω και τις δύσκολες συνθήκες που σιγά σιγά φέρνουν τους φαντάρους κοντά τον έναν με τον άλλον κι αρχίζουν να μοιράζονται ιστορίες, απόψεις, συναισθήματα. Τα παιδιά συζητούσαν διάφορα θέματα: από το Ανάθεμα του Βενιζέλου το 1916 ως τη στάση και τη συμπεριφορά των ιεραρχών κατά τη διάρκεια του 1821, από την κοντόφθαλμη οπτική των καραβανάδων αξιωματικών ως τον ύποπτο ρόλο τιμημένων κατά τα άλλα από το κράτος ηγετών της Εκκλησίας στις λαμπρές σελίδας του έθνους. Μέσα από τα λόγια των φαντάρων έμαθα πολλά πράγματα για τη διχόνοια που κυριαρχεί στον ελληνικό λαό μέχρι και σήμερα, φωτίστηκαν διάφορες θολές και σκοτεινές πτυχές της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας, θυμήθηκα τη σημασία του Ρούπελ για την άμυνα της Ελλάδας και πάρα πολλά άλλα.

Το κείμενο ρέει με γλαφυρή αφήγηση, με άγνωστες σελίδες της μακεδονικής και θρακικής Ιστορίας να τονίζουν τον ρόλο των περιοχών αυτών στην Εθνική Αντίσταση, με ένα σωρό παραινέσεις για την αξία της λευτεριάς, κείμενο που άνετα μπορεί να το παρακολουθήσει ο καθένας, μιας και ο συγγραφέας επιδέξια αποφεύγει τις πατριωτικές εξάρσεις και απλώς αφηγείται τα γεγονότα. Στο δεύτερο μέρος, που οι ίδιοι ήρωες συναντιούνται ξανά, αυτήν τη φορά στη Γυάρο την περίοδο της Δικτατορίας, μόνο θλίψη μου έφερε, μιας που τίποτε δεν αλλάζει και καμία αντικειμενικότητα δεν παρατηρείται στη διαχείριση του ελληνικού κράτους. Συγκινητικό, αληθινό, καίριο και διαχρονικό.

Βιβλίο Για μια χαψιά ψωμί
Συγγραφέας Κώστας Σπρίντζιος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μάτι (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Σε γενικές γραμμές, ο Κουτσιούλας, μετά τη δολοφονία των γονιών του, «υιοθετείται» μέχρι να ενηλικιωθεί από τον άβουλο θείο του που είναι παντρεμένος με τη σατανική Πανάγιω, μια σκληρή γυναίκα που εποφθαλμιά στην περιουσία του παιδιού αλλά του κάνει τον βίο αβίωτο, βασανίζοντας την ψυχούλα του με αδικίες, κακομεταχείριση, κακοποίηση. Έτσι το παιδί κρύβεται στην καλύβα ενός βοσκού για να γλυτώσει κι από κει και πέρα μια σειρά συγκυριών και ανατροπών βελτιώνουν τη ζωή του και αλλάζουν για πάντα το μέλλον του. Ο συγγραφέας, πότε με ντοπιολαλιά και πότε με τρέχοντα, καθημερινό λόγο περιγράφει άριστα την ψυχολογία και την ωρίμανση του Κουτσιούλα και δίνει με αμεσότητα τις αντιλήψεις και τη νοοτροπία των φτωχών και αγράμματων χωρικών απέναντι στις γυναίκες τους και στα παιδιά τους. Κανόνες στοιχειώδους σήμερα υγιεινής τότε θεωρούνταν ανύπαρκτοι, οι ανέσεις και τα προτερήματα της σημερινής αστικής για όλους σχεδόν ζωής τότε ήταν δυσνόητα (φανταστείτε να μην έχετε γνωρίσει τρεχούμενο νερό, ηλεκτρισμό, αυτοκίνητα και ξαφνικά όλα αυτά να τα βλέπετε μπροστά σας!) κλπ. Εξαιρετική ηθογραφία, συγκινητική πλοκή, διαπεραστική ψυχογραφία συγκροτούν ένα καταπληκτικό μυθιστόρημα που δε θα αφήσει κανέναν ασυγκίνητο.

Στην πορεία της ιστορίας, ο συγγραφέας εκμεταλλεύεται διάφορα περιστατικά για να αναπτύξει τις σκέψεις και τις απόψεις του για το σήμερα και για το τότε, όχι όμως με δασκαλίστικο, μονόπλευρο και βαρετό τρόπο. Με ζωντάνια, παρατηρητικότητα και γλαφυρότητα μαθαίνουμε πολλά για την προκοπή των Ελλήνων, για τα λάθη που γίνονταν στην ανατροφή των παιδιών (τόσα ήξεραν, όμως, τόσα έκαναν), για την ιστορία του ελληνικού πολιτισμού, για τα σχέδια, τα όνειρα και την αποδοχή των μεταναστών στη γη της επαγγελίας, την Αμερική, για τις συνθήκες που επικρατούσαν στα κρουαζιερόπλοια με τους μετανάστες, για τις δυσκολίες της αγροτικής και κτηνοτροφικής ζωής.

Ένα πραγματικό σεντούκι γεμάτο νομίσματα αλήθειας και κοσμήματα πραγματολογικών στοιχείων που δε μου επέτρεψε να το αφήσω εύκολα από τα χέρια μου. Κι είναι τόσο αληθοφανές που πραγματικά αναζήτησα αν υπήρξε ποτέ ο μικρός Κουτσιούλας και στην πραγματικότητα! Στα πλεονεκτήματα του βιβλίου είναι και το γεγονός ότι παρά τις παρατηρήσεις, τις νουθεσίες και τις απόψεις του συγγραφέα, πουθενά δεν μπόρεσα να το χαρακτηρίσω βαρετό ή «γραφικό», από αυτά τα ηθικοπλαστικά της νεολαίας και των παιδιών, αντίθετα ο συγγραφέας ξέρει ακριβώς πού να σταματήσει και μέχρι ποιο σημείο να υποδείξει και να τονίσει τα λεγόμενά του! Επίσης, παρ’ όλο που περιγράφονται και σκηνές ληστρικού βίου που μου θύμισαν έντονα τη λεγόμενη λαϊκή λογοτεχνία με τους ληστές των ορέων κλπ. και πάλι ούτε εκεί ακούμπησε το κείμενο, αντίθετα προχώρησε περισσότερο, υψώνοντας γύρω του ένα τείχος απαιτήσεων! Πολλά μπράβο στον συγγραφέα για τη μελέτη και την απόδοση και πολλά μπράβο και στον εικονογράφο, που με απλότητα και αμεσότητα μας δίνει οπτικοποιημένο το φόντο και το σκηνικό του μυθιστορήματος, τους πρωταγωνιστές και το σκηνικό δράσης τους. Εύφημο μνεία στο υπέροχο εξώφυλλο με το γλυκό παιδάκι!

ΥΓ. Το 2018 το μυθιστόρημα ξαναβγήκε σε ιδιωτική έκδοση.

Βιβλίο Βροχή πάνω στην πέτρα
Συγγραφέας Νατάσα Γκουτζικίδου
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μάτι
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

SPOILERS

Πριν ξεκινήσω, να τονίσω ότι το βιβλίο κυλά μέσα στο χρόνο, σε μεταφέρει πότε στο τώρα και πότε στο τότε, με έναν πρωτότυπο χειρισμό της υπόθεσης. Σταματά η αφήγηση στο πιο κρίσιμο σημείο και μεταφερόμαστε χρονικά πιο μπροστά, οπότε μετά την εξέλιξη διαβάζουμε τι συνέβη πριν. Είναι κρίμα όμως που μόνο στην πρώτη σελίδα αναγράφεται ο τόπος και το έτος (Κρήτη, 1928) και μετά ποτέ ξανά για το πού εκτυλίσσεται η υπόθεση. Κρίμα, γιατί θα μπορούσε έτσι να φανεί πιο φροντισμένο.

Η ιστορία ξεκινάει με τις παιδικές μνήμες του Μίνωα-Πέτρου και της Μάγιας στο νησί της Κρήτης το 1928. Πολύ καλοί χαρακτήρες, πολύ καλή απόδοση της εποχής και των ηθών του νησιού τότε. Τρία παιδιά, ο Μίνωας, ο Γιώργης και ο Τηλέμαχος μεγαλώνουν μαζί. Ο Μίνωας ζηλεύει που ο πατέρας τους είναι συνέχεια μαζί με τους δυο μεγαλύτερους γιους του κι αυτόν τον παραπετάνε. Εγωιστής και αδέξιος στους χειρισμούς ο πατέρας, σώφρων και μυαλωμένος ο παππούς, αγωνίζεται να δείξει στον γιο του τον σωστό δρόμο, η μάνα με αδυναμία στον μικρότερο γιο. Ο Μίνωας αγαπά τη Μάγια με την άμορφη, άδολη αγάπη της προεφηβείας. Ένα περιστατικό είναι η αφορμή να ανακοινώσει νωρίτερα και με τον χειρότερο τρόπο ο πατέρας στα παιδιά του ότι θα φύγουν από το χωριό: οι δύο μεγαλύτεροι θα πάνε για δουλειά σε χωράφια και ο Μίνωας θα πάει στην Αθήνα να γίνει Εύελπις. Χαμός στο σπιτικό, η μάνα σηκώνει κεφάλι, ρεζιλεύοντας τον πατέρα, κι από κει και πέρα το χάος στις σχέσεις τους.

Η συγγραφέας πολύ επιδέξια δεν πέφτει στην παγίδα να περιγράψει τις δυσκολίες του Μίνωα με τη θεία του που τον φιλοξενεί στην Αθήνα. Στήνει ένα ωραίο υπόβαθρο που θυμίζει τον Ντέιβιντ Κόπερφιλντ αλλά δεν τα περιγράφει όλα αναλυτικά και λεπτομερώς. Σπρώχνει τα χρόνια να φύγουν με ωραίες περιγραφές ενώ έχει αφήσει να αιωρείται στην ατμόσφαιρα ότι υπάρχει μια βεντέτα που αναζητά το αίμα του μικρότερου γιου του και γι’ αυτό τον φυγάδευσε (γιατί δεν είπε την αλήθεια; Δεν έχω καταλάβει). Χρόνια μετά λοιπόν, ο Εύελπις, που έχει ζήσει διάφορα περιστατικά στο μεταξύ αλλά έχει κοπεί η επικοινωνία του με τη Μάγια, φτάνει στο νησί απροειδοποίητα, λίγες ώρες πριν ξεκινήσει η Μάχη της Κρήτης, μόνο και μόνο για να δει ότι η Μάγια παντρεύεται τον αδελφό του τον Τηλέμαχο και τον χαρακτηρίζουν και φονιά. Σε αυτό το σημείο είναι η πρώτη μου αντίρρηση: είναι ωραίο να κρατάς τον αναγνώστη σε αγωνία αλλά τα μυστήρια πολλαπλασιάστηκαν, θα προτιμούσα να λυθεί το ένα και να υπάρξει το άλλο, τώρα έχουμε τρεις απορίες (γιατί φυγαδεύτηκαν τα παιδιά, γιατί να παντρευτεί η Μάγια τον Τηλέμαχο και γιατί ο Μίνωας φονιάς;). Και τα δύο πρώτα απαντώνται σύντομα μέσα σε μα σελίδα!

Στην Κρήτη, κατά τη διάρκεια της Κατοχής, γίνονται διάφορα περιστατικά Εθνικής Αντίστασης, ωραίες σελίδες ηρωισμού αλλά τα μαθαίνουμε τέσσερα χρόνια αργότερα, που η Μάγια είναι στο Λονδίνο και δυστυχώς κατ’ εμέ η ιστορία στα χρόνια της Κατοχής είναι μπερδεμένη και ανεξήγητη ψυχολογικά. Ποιες είναι οι ενστάσεις μου; Ο Μίνωας χαρίζει ένα βότσαλο και τον οικογενειακό σταυρό στη Μάγια, στο βιβλίο από κει και πέρα γίνεται αναφορά μόνο στο βότσαλο κι όχι στον σταυρό. Κάλλιστα τις φορές που τσακώθηκαν οι δυο τους θα μπορούσε να τον βγάλει και να του τον δώσει. Ενώ στα παιδικά τους χρόνια ο Τηλέμαχος και ο Γιώργης αδιαφορούσαν για τη Μάγια πώς ξαφνικά βρέθηκε ο ένας παντρεμένος μαζί της; Ναι, ο Μίνωας έζησε τη ζωή του στην Αθήνα και κάποιος σαμποτάρισε την επικοινωνία τους αλλά να διαλέξει τον αδερφό του ανθρώπου που την πλήγωσε; Από τη στιγμή μάλιστα που ο Τηλέμαχος, όπως γράφει η συγγραφέας, είναι πιο κοντά στον Μίνωα από ό,τι ο Γιώργης; Επίσης δε μου άρεσε η κατά λάθος δολοφονία της μάνας, έγινε πολύ απλουστευτικά και νομίζω ότι δεν εξυπηρέτησε κανέναν σκοπό. Και μέσα σε όλα αυτά, ο Γιώργης θεωρεί τη Μάγια συνεργάτη των Γερμανών, την κατηγορεί για όλα και προσπαθεί να τη βιάσει! Από πού κι ως πού; Και μες στο γενικό χαμό εμφανίζεται κι ο αφέντης της οικογένειας που θέλει να εκδικηθεί με το αίμα του Μίνωα! Η ανεξήγητη και αψυχολόγητη τροπή της ιστορίας με ξένισε πολύ και τις τελευταίες σελίδες ουσιαστικά τις προσπέρασα μόνο και μόνο για να δω πώς θα καταλήξουν οι ήρωες.

Η συγγραφέας μού έδειξε ότι έχει πολλές δυνατότητες. Διαλέγει σωστά τις λέξεις, στήνει ωραίους χαρακτήρες και μελετημένη ατμόσφαιρα, θέλει προσοχή όμως την αρχική ιδέα να την πλάσει και να την εξελίξει όμορφα και αληθοφανώς. Αν δηλαδή επιλέξει να αφηγηθεί μια όμορφη ιστορία στρωτά και χωρίς πισωγυρίσματα σίγουρα το κείμενό της θα βγει εξαιρετικό. Όλα τα πράγματα έχουν ένα τέλος και μια λύση, αρκεί να μην είναι βεβιασμένο ή μπερδεμένο. Θα ρίξω σίγουρα μια ματιά και στα άλλα της μυθιστορήματα.

Βιβλίο Οι ευτυχισμένοι άνθρωποι διαβάζουν και πίνουν καφέ
Τίτλος πρωτοτύπου Happy people read and drink coffee
Συγγραφέας Agnes Martin-Lugand
Μεταφραστής Αριάδνη Μοσχονά
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μάτι
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ομολογώ πως ο τίτλος, αν και μακρύς, είναι αρκετά ευφάνταστος για βιβλίο και ταυτίζομαι απόλυτα μαζί του (με μια διαφορά: δεν πίνω καφέ!). Αυτό ήταν η αφορμή να ξεκινήσω το μυθιστόρημα και να δω πώς θα χειριστεί η συγγραφέας μια ιστορία που προσωπικά με έχει σημαδέψει μέσω του αξεπέραστου «ΥΓ. Σ’ αγαπώ» της Cecilia Ahern. Δυστυχώς σύντομα κατάλαβα πως το μεν κείμενο είναι σχετικά αβαθές, η δε ελληνική μετάφραση δεν ήταν καλή.

Από τότε που διάβασα το «Όλα σου τα ΄μαθα μα ξέχασα μια λέξη» αντιμετωπίζω με επιφύλαξη όσους ψυχολόγους γράφουν μυθιστορήματα, γιατί είναι τόσο πλούσια η κλινική τους εμπειρία και τόσο βαθιά η μελέτη του αντικειμένου τους που παρασύρονται και δεν μπορούν να περιοριστούν στις φόρμες ενός μυθιστορήματος που θα κρατήσει τον αναγνώστη ως την τελευταία σελίδα. Εδώ έχουμε το αντίθετο άκρο: η ιστορία είναι επιδερμική, τρέχει σαν το νερό όμως δεν έχει βάθος και συνέπεια στην εξέλιξη. Η Ντιάν γνωρίζει τον Έντουαρντ στη μακρινή Ιρλανδία, έναν άντρα που της φέρεται αγενώς και απότομα, χωρίς να υπάρχει κάποια πειστική δικαιολογία γι’ αυτό. Οι δυο τους είναι ακριβώς όπως η Βίκυ Σταυροπούλου με τον Αλέξη Γεωργούλη στους ρόλους που υποδύονταν στη σειρά «Είσαι το ταίρι μου» και πολύ αργά, σχεδόν άκαιρα, αρχίζουν να λάμπουν και στους δύο οι φωτίτσες του έρωτα. Η συμπεριφορά τους όμως είναι τουλάχιστον εφηβική και μιλάμε για ανθρώπους άνω των τριάντα. Εκείνος εριστικός, λιγομίλητος, αυθάδης, ευθύς, απότομος, χωρίς καμία ρωγμή στην πανοπλία της ψυχής του. Εκείνη πείσμων, επίμονη, αντιδραστική, θέλει να περνάει το δικό της. Πώς αυτοί οι δύο καταφέρνουν και γίνονται ζευγάρι, μόνο η συγγραφέας το ξέρει.

Η ζωή της Ντιάν περιγράφεται μονοδιάστατα, χωρίς ιδιαίτερες εκπλήξεις, κι όταν καταλαβαίνει πως έφυγε από το Παρίσι και τις αναμνήσεις της αλλά εξακολουθεί να κάνει τα ίδια πράγματα, τότε ξεκινάνε κάποιες σκηνές που προσδίδουν ενδιαφέρον. Η δε φιλία της Ντιάν με τον Φελίξ δε με έπεισε για το ισχυρό της δέσιμο, μιας και ο Φελίξ κάνει την ερωτική του ζωή ενώ προσέχει το βιβλιοκαφέ τους, το οποίο δεν έχει και τα τρελά έσοδα, όσο η Ντιάν παλεύει με τους δαίμονές της. Προσωπικά, αν έφευγε ο καλύτερός μου φίλος για να νικήσει την κατάθλιψή του, έστω και ήπιας μορφής, δε θα τον άφηνα στιγμή σε ησυχία, θα ήμουν όσο και όπως μπορούσα πλάι του, όχι με την ανακριτική έννοια αλλά με την υποστηρικτική.

Η ιστορία ξετυλίγεται με σχεδόν ελλειπτικές προτάσεις και αρκετούς μονολεκτικούς διαλόγους που δίνουν ταχύτητα στην αφήγηση, όμως δε με άφησαν να γνωρίσω καλύτερα τους πρωταγωνιστές και τους δευτερεύοντες χαρακτήρες. Επιπλέον, η ελληνική μετάφραση, παρ’ όλο που ποτέ δεν καταλαβαίνω πόσο καλή ή σωστή είναι στα περισσότερα βιβλία που διαβάζω, εδώ σχεδόν από την αρχή ήταν αντίθετη με τις συντακτικές μου γνώσεις ή μου φάνηκε ότι χρησιμοποιούσε άκαιρες εκφράσεις (π. χ. «μου προκαλούσαν ενόχληση»  αντί «με ενοχλούσαν» στη σελ. 35 ή «Το έκλεισα πριν να περιμένω άλλο» στη σελ. 79 ή «Για πρώτη στιγμή» αντί «Για πρώτη φορά» στη σελ. 183, καθώς και το «λογοτεχνικό καφέ» με ξένισε αρκετά όταν χρησιμοποιούνταν για το κατάστημα της Ντιάν) ενώ συχνό ήταν και το φαινόμενο των επαναλήψεων μιας λέξης στην ίδια παράγραφο ή σελίδα. Για παράδειγμα: «Πήγαινε πολύς καιρός που είχα να του δώσω σημασία» αντί για «Πέρασε πολύς καιρός που δεν του είχα δώσει σημασία» ή «Πήγαινε πολύς καιρός που δεν του έδωσα σημασία» (σελ. 175). Σίγουρα η μετάφραση πρέπει να είναι προσεγμένη και να μη φεύγει πολύ από τα σημαίνοντα και τα σημαινόμενα, παρ’ όλ’ αυτά μια δεύτερη ματιά θα μπορούσε να φέρει το κείμενο πιο κοντά στον μέσο Έλληνα αναγνώστη.

Το μυθιστόρημα της Agnes Martin-Lugand είναι μια ιστορία για μια γυναίκα που προσπαθεί να βρει τον εαυτό της μετά από μια δύσκολη στιγμή της ζωής της αλλά η γρήγορη, σχεδόν βιαστική αφήγηση, η γεμάτη κλισέ και στερεότυπα υπόθεση και η άκρως ρομαντική ιστορία δε με βοήθησαν να το απολαύσω όσο περίμενα. Από περιέργεια όμως και με όσο γίνεται καθαρότερο μυαλό θα ξεκινήσω σύντομα τη συνέχειά του, που επίσης κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μάτι, «Η ζωή είναι εύκολη, μην ανησυχείς».

Βιβλίο Η ζωή είναι εύκολη, μην ανησυχείς
Τίτλος πρωτοτύπου Dont worry, life is easy
Συγγραφέας Agnes Martin-Lugand
Μεταφραστής Αριάδνη Μοσχονά
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μάτι
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το δεύτερο βιβλίο της διλογίας ήταν καλύτερο. Εξακολουθεί να είναι γραμμένο με τη χαρακτηριστική γρήγορη γραφή, όμως παρόλο τον ρομαντισμό που αποπνέει, καταπιάνεται με ένα δύσκολο θέμα και το χειρίζεται σωστά και από άποψη έκφρασης και από άποψη συναισθημάτων. Στο προηγούμενο βιβλίο, χάρη στον Έντουαρντ και παρά το άσχημο τέλος της σχέσης τους, η Ντιάν καταφέρνει να κάνει το πρώτο βήμα μακριά από τον νεκρό της σύζυγο και να αφεθεί σε μια νέα σχέση. Δυστυχώς όμως είναι ακόμη πιο δύσκολο να ξεπεράσει τον πόνο της νεκρής κόρης και να θελήσει να ξαναγίνει μητέρα («μητέρα σε αδράνεια» τη χαρακτηρίζει κάπου η συγγραφέας και μου άρεσε πολύ). Έτσι στο παρόν βιβλίο η Ντιάν έρχεται αντιμέτωπη με αυτό το δύσκολο πρόβλημα.

Ο γιος του Έντουαρντ είναι ένα χαρούμενο, έξυπνο παιδί, που σχεδόν φοβάται τον πατέρα του, κυρίως από άγνοια, μιας κι εκείνος παραμένει ένας κλειστός χαρακτήρας και δε δίνει χρόνο ούτε στον εαυτό του ούτε στο παιδί του να γνωριστούν. Η Ντιάν αρχίζει να δένεται με αυτό το παιδί και πετραδάκι πετραδάκι πλησιάζει εν αγνοία της να επουλώσει και άλλο ένα τραύμα της. Μήπως όμως όλη αυτή η δοκιμασία θα επαναφέρει τα συναισθήματα που είχαν ο Έντουαρντ και η Ντιάν; Κι αν ναι, τι θα απογίνει ο Ολιβιέ που της φέρθηκε άψογα, όπως ακριβώς περίμενε να της φερθεί ένας άντρας; Και τι μέλλον θα μπορούσε να έχει μια σχέση εξ αποστάσεως, μιας και το Παρίσι δεν είναι και πολύ κοντά στην Ιρλανδία;

Η συγγραφέας όχι μόνο ασχολείται με τους προβληματισμούς της Ντιάν και στήνει ένα έξυπνο ερωτικό γαϊτανάκι, μας δείχνει πως μπορεί να κάνει απονεννοημένες κινήσεις, που προσωπικά θα μου ήταν δύσκολο να τις χειριστώ, επομένως η κοπέλα είναι ένας σωστά και αληθοφανώς σκιαγραφημένος χαρακτήρας, με τα ελαττώματα και τα προτερήματά του, τις ανασφάλειές του, τα προβλήματά του, τα ψυχολογικά του αδιέξοδα. Εδώ ακριβώς φάνηκε η ιδιότητα της συγγραφέως ως ψυχολόγου να στήσει στέρεα την προσωπικότητα της Ντιάν και να εξελίξει ανοδικά τη ζωή της. Για τον λόγο αυτόν παίρνω πίσω όσα έγραφα για το προηγούμενο βιβλίο της. Παρ’ όλ’ αυτά, έχω αντίρρηση για τον τίτλο, μιας και η ζωή δεν είναι εύκολη, απλώς στη διευκολύνουν οι άνθρωποι που θα επιλέξεις να συμπορευτείτε.

Το δεύτερο μυθιστόρημα της Agnes Martin-Lugand είναι ένα αρμονικό συγκέρασμα ρομαντικού μυθιστορήματος και ψυχολογικής καταγραφής, με γρήγορη, κινηματογραφική εξέλιξη και μια γλυκιά ευαισθησία απέναντι σε θέματα γυναικείας κυρίως ψυχολογίας, που με βοήθησε να καταλάβω πόσο μεγάλη προσοχή και τύχη χρειάζεται για να προχωρήσεις στη ζωή σου και να κλείσεις οριστικά τα τραύματα του παρελθόντος, χωρίς βιασύνες και λάθη (κι αυτά, βέβαια, μες στη ζωή είναι). Το τέλος ήταν ρηξικέλευθο, ήρθε όμως ως φυσικό επακόλουθο, και αγάπησα την Ντιάν για την ειλικρίνειά της όχι μόνο απέναντι στον εαυτό της αλλά κυρίως απέναντι στους άλλους. Τέλος, η μετάφραση αυτού του βιβλίου μου φάνηκε κάπως βελτιωμένη από το προηγούμενο.