Βιβλίο Το ποτάμι που επέστρεφε
Συγγραφέας Μάνθος Σκαργιώτης
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ελληνοεκδοτική
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Μάνθος Σκαργιώτης, με την οικεία αξεπέραστη λογοτεχνικότητά του, έγραψε ένα νέο μυθιστόρημα γεμάτο ολοκληρωμένους χαρακτήρες, ρεαλισμό, καλοστρωμένα ψυχογραφήματα, ενδιαφέρουσες και πλούσιες ιστορικές και όχι μόνο πληροφορίες και πλήθος ανατροπών. Η ιστορία ξεκινάει με την κατάρρευση του γεφυριού της Πλάκας το 2015 και με αφορμή την κοσμοχαλασιά του καιρού επιστρέφουμε στο 1881 για να γνωρίσουμε έναν τόπο που αποζητά την ελληνικότητα αλλά κινδυνεύει από τους Οθωμανούς και τη ρουμανική προπαγάνδα. Ο Πόρτουλας ερωτεύεται την Αννιώ από την απέναντι μεριά του Άραχθου ποταμού και για χάρη της περνάει το γεφύρι να τη βλέπει. Να όμως που με την ελληνοτουρκική σύμβαση της 20 Ιουνίου / 2 Ιουλίου 1881 η ανατολική του Άραχθου περιοχή της Άρτας και η Θεσσαλία περιέρχονται στην Ελλάδα κι έτσι η μεν Πλάκα ανήκει στην Ελλάδα, το δε Βορδό στην Τουρκία! Ο αγάς έκλεισε το γεφύρι, η Αννιώ βρίσκεται «απέκει», δεν πρόλαβε ο Πόρτουλας να την κλέψει, να καταφύγουν στα ελληνικά χωριά. Και τώρα;

Με αληθοφάνεια και παραστατικότητα ζωντανεύουν ο τόπος και οι άνθρωποι, καταγράφονται οι σχέσεις και οι αλληλοεπιδράσεις μεταξύ των ηρώων του βιβλίου και στήνεται ένα υποβλητικό σκηνικό γεμάτο καταχνιά, σκληρή βιοπάλη και γητειές. Ο Αηδόνης και ο Σελήμ είναι οι μόνοι καρδιακοί φίλοι του Πόρτουλα, σ’ έναν τόπο όπου τον θεωρούν «τσιμπούρι της κοινωνίας», απόβλητο του χωριού, ξένο, μιας και βρέθηκε μωρό στην πόρτα του παπά. Ξυλοδαρμοί, νηστικάδα και κακοψυχιά είναι τα μόνα που γνώρισε από τους χωριανούς του ενώ κυκλοφορούν οι φήμες για τη μάνα του και για την τύχη του πατέρα του. Οι ενδείξεις συνδέονται με το χτίσιμο του γεφυριού το 1866, πού είναι το ψέμα όμως και πού η αλήθεια; Τελικά ο Πόρτουλας εμπλέκεται από λάθος σ’ έναν φόνο που δεν έκανε κι αναγκάζεται να δραπετεύσει στην ελληνική μεριά και να διαφύγει των συγχωριανών του που τον κυνηγούν. Ένα ταξίδι δύσβατο, μεγάλης και κακοτράχαλης απόστασης μα και ψυχικό, με εμπόδια, ανατροπές και δυσκολίες, μέσα από τις οποίες ο πρωταγωνιστής ωριμάζει, μεταμορφώνεται, αλλάζει. Μαθαίνουμε κομματιαστά για τη ζωή του, πώς μεγάλωσε, πώς συμπεριφερόταν, τι και πώς άλλαξε, αν έγινε καλύτερος ή όχι άνθρωπος, τι τον επηρέασε, πώς νιώθει και κυρίως γιατί δεν έμεινε να αποδείξει την αθωότητά του. Θα ακούσει άραγε τη φωνή μέσα του, θα καταλάβει τι έχει πραγματικά ανάγκη να κάνει; «Αφήνεις την κοιλάδα του Αράχθου. Το χώμα, την πέτρα, το δέντρο, το νερό. Αυτά θα κρατήσουν το σκοινί σου. Πρέπει όμως πρώτα να τα γνωρίσεις καλά και να φιλιώσετε» (σελ. 70). Γανωτήδες, γυρολόγοι, στρατοκόποι, μπουλούκια μαστόρων και εργατών, πλανόδιοι ράφτες, όλους τους συναντάει στη στράτα του στα Τζουμέρκα, αναποφάσιστος να φύγει ή όχι. Γούπατο, απόκρημνη ακροτοπιά, ανεμόδαρτη ράχη, ψηλοτάβανη σπηλιά τον καλωσορίζουν. Γκρεμοβάδισμα και κακόστρατες η ζωή του, άσπρες ράχες και χειμαδιά, με το βλέμμα της Αννιώς και το φάντασμα της μάνας του κοντά του «κι ένιωθε να τον κυβερνά μια δύναμη που δεν βολευόταν μέσα του»!

Οικογένειες που πάνε για ξεχείμασμα και θ’ απαρνηθούν τον τόπο τους για επτά μήνες, που σκεπάζουν τα μουλάρια με «χοντρά τραγότσαλα για να μην πλευριτωθούν τη νύχτα από τον βουνίσιο αέρα, τα μακροσκοίνισαν στο γρασίδι κοντινής χερσάδας για να βοσκήσουν και να κοιμηθούν» (σελ. 116-117) κι ανάμεσά τους θα βρουμε ένα δεκατριάχρονο χλωμό παιδί, τον Κώστα Κρυστάλλη, που το ‘σκασε από τη μητριά του για να βρει στα Γιάννενα τον πατέρα του, και τον Απόστολο Μαργαρίτη, Αρμάνο δάσκαλο και συγγραφέα, μια από τις πιο σημαντικές φωνές της αρμάνικης χειραφέτησης τον 19ο αιώνα που καθόρισε την πολιτική της Ρουμανίας απέναντι στους Αρμάνους. Χάρη σ’ αυτόν ο Πόρτουλας μπλέκεται με τη ρουμανική προπαγάνδα και τον εκρουμανισμό των Βλάχων, μιας και είμαστε σε μια περίοδο όπου οι Ρουμάνοι προσπαθούν να πείσουν τους Βλάχους της Ηπειροθεσσαλίας και Μακεδονίας ότι είναι ρουμάνικης καταγωγής ώστε να προσαρτήσουν τις περιοχές τους όταν φύγουν οι Οθωμανοί. «Τα χρόνια του Πόρτουλα σκόρπιζαν… σαν αδέσποτα σκυλιά. Δεν μερεμέτισε τη ζωή του» (σελ. 248). Πολλές φορές αλλάζει στράτα, μεταβάλλει γνώμη χάρη ή εξαιτίας των περιστατικών που βιώνει κι όλα αυτά δημιουργούν ένα συναρπαστικό πολυπρισματικό μυθιστόρημα γεμάτο αυθεντικότητα και ανθρωπιά.

Εξίσου παραστατικές είναι και οι περιγραφές της Αθήνας, όπου φτάνει μετά από δεκαεφτά μέρες ταξίδι ο Πόρτουλας. Το ρέμα της Σταδίου, η Ακρόπολη και το Θησείο, τα καφέ σαντάν, τα Παντρεμενάδικα, ο Αρδηττός με τους ανεμόμυλους του Γεωργάκη, το Σταροπάζαρο και τα Πιθαράδικα, το νεοϊδρυθέν Άσυλο Ανιάτων, μια πόλη γεμάτη λιθοσώρια και χαλάσματα. Εκεί ο Πόρτουλας θα κάνει νέες παρέες, θα γνωρίσει ανθρώπους που επιτέλους θα τον οδηγήσουν πιο κοντά στις επιθυμίες του και θα του υποδείξουν το καλύτερο για κείνον μονοπάτι όσο γνωρίζει τις παξιμαδοκλέφτρες των καφενείων, τον νερουλά Σπύρο Λούη και γίνεται μάρτυρας των γάμων του Κωνσταντίνου και της Σοφίας και των πετροπόλεμων μεταξύ περιοχών. Ταυτόχρονα, πίσω στο Βορδό, οι θετοί γονείς του αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο οι συγγενείς του νεκρού να τους πάνε στα δικαστήρια, πώς θα πληρώσουν λοιπόν ό,τι ζητήσουν για να το αποφύγουν; Μήπως όμως κάποιος άλλος κρύβεται πίσω από αυτήν την αναταραχή για να εκμεταλλευτεί καταστάσεις;

Με μελετημένη παραστατικότητα περιγράφονται άνθρωποι και τοπία κι έτσι δημιουργούνται ρεαλιστικές εικόνες που οδηγούν τον αναγνώστη σ’ εκείνη την εποχή: «Τα καπάκια των ματιών του ήταν πεσμένα λες και τον είχαν αφιονίσει…Η πλατιά βράκα του χωνόταν στις βλαχόκαλτσες και τα μυτερά ποδήματά του σημάδευαν το κατωκοίλι όποιου στεκόταν απέναντί του. Είχε τη χαντζάρα περασμένη στο ζωνάρι και το τουφέκι ακουμπισμένο στο ξυλόσπιτο της σκοπιάς» (σελ. 24). Συναρπαστικές οι περιγραφές του ηπειρώτικου τοπίου με την αδάμαστη φύση και εμβριθής η μελέτη του γεφυριού που περιγράφεται σε όλη του τη μεγαλοπρέπεια, με κάθε λεπτομέρεια, ενώ ταυτόχρονα αναδεικνύεται ο ρόλος και η θέση του στις ζωές των κατοίκων των γύρω περιοχών. Το κείμενο είναι λεπτοκεντημένο με αξέχαστες παρομοιώσεις και μεταφορές («…το Βορδό, σαν ασπρόγκριζο τομάρι σκύλου απλωμένο στον ήλιο», σελ. 105 και «Το καλοκαίρι στο μεταξύ προχωρούσε σαν τον καματάρη που ντρέπεται να κρατήσει σταυρωμένα τα χέρια», σελ. 26) αλλά και ιδιωματισμούς και ντοπιολαλιές. Μέσα σε λίγες μόνο λέξεις ζωντανεύει ολόκληρη κοινωνία: «Οι Βορδοΐτισσες -φρόνιμες ή ζόρικες κυράδες και κοπέλες ακριβομίλητες- θέριζαν στις πεζούλες, αλώνιζαν, κουβάλαγαν νερό απ’ τη βρύση με το μωρό πανωβάρελα, πότιζαν τα καλαμπόκια, έπλεναν τις βελέντζες στο ποτάμι, ζαλικώνονταν ξύλα για τον χειμώνα με τη ρόκα στο ζωνάρι, σκούπιζαν με το μαντίλι το μέτωπο κι έκοβαν ρετάλια από τη νύχτα για να μεγαλώσουν τη μέρα. Οι άντρες, δεμένοι στο οθωμανικό λουρί, ξεκοίλιαζαν τη γη με τον κασμά και βαστούσαν με τα χέρια τα βράχια να μην κατρακυλήσουν και γκρεμίσουν τα σπίτια τους. Το βράδυ έπιναν τσίπουρο στον καφενέ και βλαστημούσαν φωναχτά την τύχη κι από μέσα τους τον αγά. Μόνο τα παιδιά ξέφευγαν απ’ τη μοίρα των σκλάβων και με τον ήλιο στο κούτελο γυροβολούσαν στις αλάνες και στα λιθόσπαρτα μονοπάτια των μαχαλάδων σαν αγριοκάτσικα» (σελ. 26-27).

«Το ποτάμι που επέστρεφε» είναι ένα εκπληκτικό μυθιστόρημα γεμάτο ενδιαφέροντες και ολοκληρωμένους χαρακτήρες, άφθαστο ρεαλισμό, εμβριθή μελέτη της ελληνικής επαρχίας των τελών του 19^ου και των αρχών του 20ού αιώνα και ουσιαστικά ένα καλογραμμένο ταξίδι ζωής και ψυχής μέσα από το οποίο ο πρωταγωνιστής του βιβλίου θα βρει τον αληθινό του εαυτό, θα καταλάβει τι πραγματικά θέλει και τελικά θα διεκδικήσει τη θέση του στον κόσμο. Αυτή του η απόφαση θα πυροδοτήσει τις εξελίξεις, θα φέρει στο φως καλά κρυμμένες αλήθειες και θα οδηγήσει τον αναγνώστη με υποδειγματικό αφηγηματικά τρόπο στο σήμερα και στις αλλαγές του τόπου και των ανθρώπων που πέρασε από πάνω τους ο χρόνος ανελέητα. Το δυνατό τέλος με συγκίνησε και ολοκλήρωσε με τον καλύτερο τρόπο τον κύκλο των ιστοριών που με ταξίδεψαν στη σκληρή ζωή των νομάδων, στις κλειστές κοινωνίες της επαρχίας, στις ανελέητες και αδιάφορες για τον απλό κόσμο αποφάσεις των αρχόντων, σε μια Αθήνα που στέφθηκε πρωτεύουσα και ψάχνει να βρει τα πατήματά της και σ’ έναν ανολοκλήρωτο έρωτα.

Βιβλίο Στο δρόμο των αρωμάτων
Συγγραφέας Μάνθος Σκαργιώτης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Κωσταντίνος Ντούλας επιστρέφει από την ξενιτιά στα Περβανά Άρτας, «…το χωριό του που… απλωνόταν αμφιθεατρικά στις σχεδόν αντικριστές πλαγιές δυο λόφων, έτσι που να μοιάζει με δυο παραριγμένα μισοφέγγαρα» (σελ. 17) για να μάθει ότι ο πατέρας του δεν άντεξε τον χαμό των θυγατέρων του και πέθανε. Οι αδερφές του Κωσταντίνου ήταν η Αερινή, η Όλγα και η Δέσποινα, σύζυγοι πρωτομαστόρων που έχτιζαν γεφύρια και θυσιάστηκαν και οι τρεις για να στεριώσουν τα γεφύρια της Άρτας στον Άραχθο, της Βαβυλώνας στον Ευφράτη και της Βλαχιάς στον Δούναβη. Ο Κωσταντίνος πρέπει να εκπληρώσει την τελευταία επιθυμία του γονιού του: να πάει στα γεφύρια και να μαζέψει ασβέστη και χώμα για να τα αφήσει στον τάφο του αλλιώς η ψυχή του δε θα ησυχάσει. Έτσι ξεκινάει αυτό το αριστούργημα και μας ξεναγεί στις σκοτεινές θάλασσες, στους ηλιόλουστους λόγγους και στα απόμερα μπουντρούμια της Ανατολής και της Δύσης. Ο Κωσταντίνος, που «την καλοσύνη του Χριστού και του νερού έχει» (σελ. 61) φεύγει από τα Περβανά αρραβωνιασμένος με την Ανθή, την ίδια μέρα που βρίσκουν δολοφονημένο τον Στάμο, κάτι που δίνει την ευκαιρία σε κάποιον να στήσει ολόκληρη σκευωρία για τον Κωσταντίνο, τον οποίο πλέον ο σούμπασης θεωρεί ένοχο για το φονικό.

Στο μυθιστόρημα ξεδιπλώνονται οι περιπέτειες του Κωσταντίνου κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του στα ανατολικά και ταυτόχρονα οι συνέπειες μιας τέτοιας συνωμοσίας στις ζωές της μητέρας του και της αρραβωνιαστικιάς του. Θα καταφέρει να βρει τα μακρινά γεφύρια και να εκπληρώσει την επιθυμία του πατέρα του; Τι περιπέτειες θα ζήσει; «Πώς θα μακροπορήσει ανάμεσα από άγνωστους κινδύνους, στους κάμπους, στα βουνά και στις στέπες της απέραντης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας;» (σελ. 18). Ειδικά όταν η μάνα του του επιστήνει την προσοχή: «Η στράτα έχει γκρεμούς και συρτοθηλιές» (σελ. 26). Θα κινδυνέψει; Ποιους συνοδοιπόρους θα συναντήσει, ποιες γυναίκες θα τον ξεμυαλίσουν, ποιοι θα τον κυνηγήσουν; Τι εκπλήξεις και ανατροπές θα συναντήσει; Θα καταφέρει και να γυρίσει πίσω για να αποδείξει την αθωότητά του; Όπως λέει και ο συγγραφέας: «Τους δρόμους οι ληστές τους έκαναν απερβάτητους, οι Γερμανοί τυφεκιοφόροι χτυπιόνταν με το οθωμανικό ιππικό, οι επίλοιποι Φράγκοι ζόριζαν το σύνορο με επιδρομές, οι σπαχήδες αλλοστράτιζαν, οι γενίτσαροι σήκωναν μπαϊράκι, συμμορίες απόστρατων μισθοφόρων ρήμαζαν την ύπαιθρο, ραγιάδες τροχούσαν τα γιαταγάνια τους ή έμπαιναν στα τουρκικά στρατεύματα, ανεμόμυλος» (σελ. 209).

Η ιστορία εκτυλίσσεται στην εποχή της δράσης του Διονυσίου Φιλοσόφου ή Σκυλοσόφου, της Κιοσέμ σουλτάνας και της κτίσεως του Μπλε Τζαμιού. Αγροτικές επαναστάσεις κατά των Τούρκων σε συνεργασία με τον Δούκα του Νεβέρ, η δεύτερη ισχυρή γυναικεία προσωπικότητα που υπήρξε βαλιντέ σουλτάν και κατά καιρούς και αντιβασιλέας της Αυτοκρατορίας μετά τη Χουρρέμ, δοξασίες, μύθοι, προλήψεις, ένα υπέροχο σύνολο σφιχτοδεμένο και απολαυστικό. Εποχή πειρατείας: «Μικρή Μάλτα λένε το Νιο, το Οίτυλο της Μάνης Μεγάλο Αλγέρι. Και η Ψηλή Πόρτα δεν τους κυνηγά αλλά άνοιξε αλισβερίσι μαζί τους. Τους έχει ανάγκη και την έχουν» (σελ. 82-83).

Πραματευτές, γυρολόγοι, παζαρίτες, μεταπράτες, ζητιάνοι, νταήδες, λαθροχέρηδες, αγύρτες, δουλοπάροικοι, γεωργοί, καδήδες, δούλοι, ναΐμπηδες, προύχοντες, σουμπάσηδες, περιοδεύοντες δάσκαλοι που μαθαίνουν στα παιδιά κάποια κολλυβογράμματα, καρακόλια, σαντζακμπέηδες, παπάδες, δραγάτες, υδρονομείς, μητροπολίτες, Σκλαβούνοι πειρατές, τοκογλύφοι, εμπορομεσίτες, προμηθευτές, κοντραμπαντέρηδες, ναυλομεσίτες, ασφαλιστές, πλανόδιοι θίασοι, μουεζίνηδες, τσοχαντάρηδες, ναύτες, τζελάτηδες, μολλάδες, καπουτσίνοι, Ιησουίτες, δομηνικανοί καλόγεροι, ζωέμποροι, μπαξεβάνηδες, σεϊμένηδες, σαριτζάδες, δεφτερδάρηδες, γενίτσαροι, ουλεμάδες, δερβίσηδες, μεβλεβήδες και οδαλίσκες διαβιούν, πίνουν, τσακώνονται, εξερευνούν, κυνηγούν, εκτελούν, ζουν σε: καφενέδες, καπηλειά, κιόσκια, τιμάρια σπαχήδων, μούλκια, ζιαμέτια, βακούφια, μετόχια, εγιαλέτια, καζάδες, καραβάν σεράγια, ταβέρνες, χάνια, ταρσανάδες, τελωνεία, σαράφικα, σκλαβοπάζαρα, φυλακές, μεϊντάνια, ζαβιγιέδες, χαμάμ, τεκέδες, μαυσωλεία, σαράγια και θάλασσες.

Δε γίνεται να μην αγαπήσεις ένα κείμενο που ξεκινάει έτσι: «Δυο βήματα πιο κει καβγάδιζε Ξεροβουνίτης κτηνοτρόφος με Αρτινό κρεοπώλη» (σελ. 16). Δε γίνεται να μη λατρέψεις ένα κείμενο που σταμάτησα στην 100ή σελίδα, γεμάτος εικόνες, ιδιολέκτους, προσωπικότητες, χαρακτήρες κι αναγκάστηκα να το αρχίσω από την αρχή για να σημειώνω λέξεις και χωρία, όχι από κούραση ή για να μην μπερδευτώ αλλά για να απολαύσω και να κατανοήσω βαθύτερα το μυθιστόρημα. Ο συγγραφέας δε διστάζει να ποτίσει τις σελίδες του πότε με άρωμα λεμονιάς, μπαχαρικών και λεβάντας και πότε με τη δυσώδη οσμή του αίματος. Από τα ανάκλιντρα των σαραγιών και τις αγκαλιές των γυναικών στα καπηλειά μας οδηγεί στο παιδομάζωμα, στις δημόσιες εκτελέσεις, στην πανούκλα. Δε θα λησμονήσω εύκολα την ανατριχιαστική περιγραφή του παιδομαζώματος που δίνεται στις σελίδες 66 έως 68: «Ως και τα λιθάρια και τα δέντρα δάκρυσαν απ’ τον σπαραγμό των ανθρώπων».

Ένα ταξίδι στην πιο δύσκολη, ασαφή, γεμάτη, έντονη εποχή του 17ου αιώνα, μια περιπέτεια που με παρέσυρε από την Άρτα στην Αυλίδα, στη Χίο (άκου κει, ο Όμηρος και ο Χριστόφορος Κολόμβος συντοπίτες, ενδιαφέρουσα παρατήρηση) και σε όλα τα νησιά του Αιγαίου, από τη Μαύρη στην Άσπρη (Αιγαίο πέλαγος) και στην Ερυθρά Θάλασσα, στην Κύπρο και στην Κωνσταντινούπολη, στη Βαγδάτη και στην Τραπεζούντα, στις παραδουνάβιες Ηγεμονίες. Συνοδοιπόροι οι λέξεις και τα αισθήματα, η αγωνία και ο φόβος, η ανατριχίλα και ο έρωτας, το φεγγάρι και ο ήλιος, οι μπιστικοί και οι σπιούνοι, οι γυναίκες και η μοίρα. Ένα κείμενο που εντάσσει στον κορμό του ομοιόμορφα και ιδανικά τις περιπέτειες του Οδυσσέα, την κάθοδο των Μυρίων, τα δημοτικά τραγούδια του Νεκρού αδελφού και του Γιοφυριού της Άρτας. Ένα υπέροχο βιβλίο που συνοδεύεται προς τεκμηρίωση και από βιβλιογραφία και από χάρτες.

Κλείνοντας, ας επικεντρωθούμε στην ιστορία: δεν πετάει ο συγγραφέας στάχτη στα μάτια του αναγνώστη, δεν τον κολακεύει και δεν τον θαμπώνει με όλα τα πλούτη, τα χρώματα και τα αρώματα, αδιαφορώντας για την ιστορία. Η πλοκή είναι σφιχτοδεμένη, ανατρεπτική και αληθοφανέστατη. Οι χαρακτήρες, πρωταγωνιστές και δευτεραγωνιστές, είναι επιλεγμένοι ένας κι ένας, οι μεταξύ τους σχέσεις και αλληλεπιδράσεις είναι απολύτως φυσιολογικές. Πανέξυπνη η ιδέα της ανατροπής στην Περσία, όσο ψάχνει ο Κωσταντίνος την αδερφή του στη Βαβυλώνα, μια χώρα που δεν υφίσταται πλέον. Πολύ ενδιαφέρουσα εξέλιξη, που δίνει άλλη ώθηση στην ιστορία. Η αντίρρησή μου είναι ότι θα μπορούσαν να υπάρξουν λιγότερες περιπέτειες στη Μέση Ανατολή ώστε να εξισορροπηθεί καλύτερα το μυθιστόρημα, γιατί ο Κωσταντίνος δε βρίσκει και πολλά εμπόδια στο δρόμο για τη Δύση, κάτι που ίσως δείξει βιασύνη στον αναγνώστη. Σίγουρα στη Δύση τα πράγματα ήταν κάπως καλύτερα (λέμε τώρα) αλλά οι δυο πόλοι του κειμένου θα μπορούσαν να μοιραστούν πιο ακριβοδίκαια. Από την άλλη μου κέντρισε το ενδιαφέρον που ενώ έχουμε ένα σωρό περιπέτειες, αναποδιές και κινδύνους σε κανένα σημείο δε βαρέθηκα, σε κανένα σημείο δεν κουράστηκα, σε κανένα σημείο δεν είχαμε επανάληψη ή περιττά λόγια για να γεμίζουμε σελίδες και τον χρόνο του αναγνώστη. Ούτε το λεξιλόγιο και οι ιδιόλεκτοι με κούρασαν, γιατί ήταν στρωτά, τοποθετημένα όμορφα και επιπλέον η δράση δε με άφηνε να πάρω ανάσα. Ίσως κάποια πρωθύστερα που έμπαιναν εμβόλιμα και μετά επεξηγούνταν εν συντομία δε μου άρεσαν αλλά από το να γινόταν τριλογία και να βάραινε σημαντικά, καλύτερα έτσι, συμπυκνωμένο και θα έλεγα και κάπως βιαστικά τετελεσμένο, όχι όμως τόσο που να με απογοητεύσει.

Παραδέχομαι ότι προς το τέλος άρχισα να πηδάω σελίδες, όχι γιατί κουράστηκα αλλά ακριβώς επειδή υπήρχαν τόσα πολλά καλολογικά στοιχεία και τόσες πληροφορίες που ήθελα πια να δω τι θα γίνει παρακάτω, θα ανακαλύψει τα γεφύρια των αδερφών του ο Κωσταντίνος, θα λάμψει η αλήθεια στο χωριό των Περβανών, πώς θα αντιδράσουν η μάνα και η αρραβωνιαστικιά όταν ο κλοιός σφίγγει γύρω τους; Το μυθιστόρημα «Στο δρόμο των αρωμάτων» είναι ένα άξιο συγκέρασμα γραφής Γιάννη Καλπούζου («Ιμαρέτ» και «Άγιοι και δαίμονες»), Νίκου Γούλια («Στα χρόνια της ομίχλης») και Ισίδωρου Ζουργού («Αηδονόπιτα»), αλλά με δική του ταυτότητα και αυθυπαρξία που με κέρδισε από την πρώτη λέξη και δε θα το ξεχάσω εύκολα.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα: 

«Κληματαριά να κάτσεις στον ίσκιο της ήτον, σκάλα να ανεβείς στα πάνω πατώματα τ’ ουρανού, μονοπάτι οπού βγάνει στην κοιλάδα της Παράδεισος. Αγαπηθήκαμε και γίναμε κι οι δυο γλυκό πρωί της ίδιας μέρας» (σελ. 188).

«Βάσταε για λίγο τη φωνή της ψηλά κι αποκεί την άφηνε σιγά σιγά να πέφτει κι όπως έπεφτε, την έκλωθε, την τσάκιζε, αλλά μια ανάσα πριχού τη φτάσει στο σανίδι την τίναζε προς τα πάνω, ωσάν χαμοπούλι που είδε ξαφνικά τον κίντυνο και πέταξε να σωθεί…Κι έμπαινε μες στις φλέβες μου μέλι ανάμειχτο με χυμό από πικραμύγδαλο» (σελ. 191).

«Αχ, εσείς οι Έληνες! Ή τρέχετε για να φτάσετε τους άλλους ή καρτερείτε για να σας φτάσουν οι άλλοι, δεν είστε ποτέ στην ώρα σας. Και περβατείτε καλύτερα, όχι όντας έχετε γερά τα ποδάρια, πάρεξ άμα σας τα κόψουν. Κι όθε πηγαίνετε δε σας ακολουθεί ο δικός σας ίσκιος, αλλά ο ίσκιος κεινού που λαχταράτε να μοιάσετε, τον εαυτό σας, μαθές, πάντα τον έχετε κάπου ξεχασμένο…Κι όποτε γονατίζετε, δε γονατίζετε από ταπεινοσύνη αλλά για να ιδείτε αποκεί χαμηλά πόσο ψηλά φτάνει το μπόι σας…Να σκάβετε το λάκκο τ’ αδερφού σας και θάβετε τον ξένο που θα σας κατηγορήσει για αδερφοφάγωμα… Αδικεύετε κουτουράδα και πέφτετε στη φωτιά για να βρει ο αδικημένος το δίκιο που εσείς του πήρατε» (σελ. 297).

«Η ζωή κι ο θάνατος είναι τα δύο χέρια της ίδιας αγκαλιάς» (σελ. 357).

Βιβλίο Ουμπούντου
Συγγραφέας Μάνθος Σκαργιώτης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Μάνθος Σκαργιώτης έγραψε ένα δυνατό μυθιστόρημα με αφορμή το εντεινόμενο στην εποχή μας φαινόμενο της ξενοφοβίας και της επίθεσης σε λαθρομετανάστες και σε πρόσφυγες από εμπόλεμες ζώνες της Ασίας και της Αφρικής, το μπόλιασε με το προσωπικό του στυλ αφήγησης και το έντυσε με επιλεγμένες ιστορίες που συνθέτουν ένα αρραγές σύνολο περιπετειών, συναισθημάτων και αποκαλύψεων. Όλα ξεκινάνε ας πούμε ήρεμα, με την καθημερινότητα στο κτήμα, τις συνθήκες εργασίας των μεταναστών, τις εντάσεις που δημιούργησε η αποκάλυψη της ανεπιθύμητης σχέσης κι όλα αυτά αλλάζουν δραματικά όταν έρχεται η ώρα της αποπληρωμής των εργατών, μιας και το ίδιο βράδυ ο Βίκτωρ και η Μιλέιν αποφασίζουν να το σκάσουν κρυφά. Το μυθιστόρημα από εκείνο το σημείο κι έπειτα αποτελεί μια διαρκή έκπληξη, με την πλοκή να στρέφεται σε αναπάντεχα μονοπάτια, τα γεγονότα να φωτίζονται όπως τα θέλει ο συγγραφέας και μόνο όταν πλησιάζουμε στο τέλος αποκαλύπτεται μια σκληρή αλήθεια που με άφησε άφωνο.

Κύρια θέση φαίνεται να έχει η οικογένεια Λένη, με τον πλούσιο αφέντη του σπιτιού και αξιοπρεπή ταυτόχρονα εργοδότη, μιας και δεν κακομεταχειρίζεται τους εργάτες, με την Εργίνα κλασική μάνα να προσέχει και να φροντίζει τον γιο της και να κρατάει τις ισορροπίες του νοικοκυριού της («Για να φτάσει στην Ελλάδα η Μιλέιν, πέρασε κάβους και πέλαγα, δεν θα κατάφερνε τον Βίκτωρα; Η γυναίκα που νικάει τη θάλασσα νικάει όλους τους ανθρώπους», ισχυρίζεται στη σελίδα 49), με τον Βίκτωρα να ζει ένα πρωτόγνωρο πάθος με τη Μιλέιν και με τον ετεροθαλή αδελφό του Δονάτου να γράφει μια λαϊκή όπερα για τη ζωή του Δημήτρη Τσαφέντα, που δολοφόνησε το 1966 τον Νοτιοαφρικανό πρωθυπουργό Χέντρικ Φέρβουρντ, πατέρα του απαρτχάιντ. Εκείνη τη μοιραία βραδιά ο Βίκτωρ θα εξαφανιστεί κι αυτό θα είναι η αρχή μόνο μερικών πολύ σοβαρών προβλημάτων που εμφανίζονται στη συνέχεια, μπλέκοντας για τα καλά την υπόθεση και δημιουργώντας απανωτές παρεξηγήσεις. Διάβαζα με φρενήρεις ρυθμούς, προσπαθώντας να μάθω τι συνέβη στον γιο του Λένη, τι απέγινε η ερωμένη του, γιατί ο επιστάτης ισχυρίζεται πως μέτρησε σωστά τους εργάτες που μετέφερε στην Αθήνα κι ένα σωρό άλλα περιστατικά, με αποκορύφωμα την απαγωγή του γιου ενός τραπεζίτη!

Η γραφή είναι εντελώς προσωπική, με ένα λεξιλόγιο που ισορροπεί ανάμεσα στον ρεαλισμό και την ποιητικότητα («αφηνιασμός», «κοντόβραδο», «αποθηριωμένη», «καρδιοσωμός» κ. ά.) και μια ηθελημένη παράλειψη οριστικών άρθρων και αριθμητικών ουσιαστικών που δίνουν γρηγοράδα στην αφήγηση και τη στεγνώνουν από περιφραστικότητα. Οι διάλογοι λίγοι, σα να πασπαλίζουν την αφήγηση, και μόνο με τις απαραίτητες λέξεις. Γλυκές και ξεχωριστές παρομοιώσεις και μεταφορές («Η νύχτα τους τύλιγε σαν μάνα», σελ. 85), αρκετές φράσεις και παροιμίες που ενώνουν την ελληνική με την αφρικανική κουλτούρα και εκτενείς περιγραφές της άγριας ζούγκλας μα και της ελληνικής υπαίθρου.

Στο μυθιστόρημα υπάρχουν διάσπαρτες ψηφίδες ποικίλης θεματολογίας, από τη ζωή των λευκών με τους ντόπιους στο Γιοχάνεσμπουργκ και το Κέιπ Τάουν, τον ρατσισμό που γιγαντώνεται στην εποχή μας με την αθρόα προσέλευση λαθρομεταναστών και την αγωνία της μητέρας που ψάχνει το παιδί της στα στέκια των μεταναστών (ανατριχιαστικά αληθινή η περιήγηση της Εργίνας στο βρώμικο, άθλιο και όμως παλλόμενο από ζωή κέντρο της πρωτεύουσας) ως τη δύναμη της κατάρας που είναι ικανή να κάνει κακό μέχρι και επτά γενιές μετά, τα όρια κάποιων που θέλουν να χτυπήσουν την πλουτοκρατία και τη ζωή και τον θάνατο του Έλληνα που δολοφόνησε τον δημιουργό του φυλετικού διαχωρισμού στη Νότια Αφρική. Ειδικά ως προς το τελευταίο, έμαθα πολλά πράγματα, μιας και ο συγγραφέας, με αφορμή το όραμα του Γιοχάνες Λένη να φωτίσει πολύπλευρα μια προσωπικότητα που τη θεώρησαν παρανοϊκή και πέθανε αδικημένη, καταγράφει τμηματικά διάφορα ενδιαφέροντα κομμάτια της ζωής του Δημήτρη Τσαφέντα από το εικοσάχρονο μπάρκο του σε καράβια ως την εγκατάστασή του στο Κέιπ Τάουν. Επιπλέον, αυτή η έρευνα φέρνει στο φως τις συνθήκες που επικρατούσαν την εποχή που άκμαζε το δουλεμπόριο («…τον αγόρασε ο Βρετανός δουλέμπορος με αντίτιμο πέντε χάλκινες χύτρες»!) αλλά και τον τρόπο αντιμετώπισης των ινδιάνων της Αμερικής από τους πρώτους λευκούς εποίκους, καθώς και τα βιώματα του Μαχάτμα Γκάντι που ως Ινδός μετανάστης είχε φυλακιστεί πολλές φορές στη Νότια Αφρική για ανυπακοή στους νόμους του κράτους.

«Ουμπούντου» σημαίνει «Είμαι, επειδή είμαστε» και ξεκίνησε ως φράση από μια ομάδα παιδιών που συμμετείχαν σε αγώνισμα δρόμου με έπαθλο ένα καλάθι φρούτα, όπου οι νικητές μοιράστηκαν το βραβείο με τους άλλους συμμετέχοντες αντί να το κρατήσουν όπως δικαιούνταν. Με αυτόν τον δεσμό φωτογραφίζονται κάποια πρόσωπα της ιστορίας που δοκιμάζονται ως το τέλος της ιστορίας και η εφαρμογή του τίτλου στο καθαυτό κείμενο είναι ευρηματική. Το μυθιστόρημα είναι ένα συναρπαστικό κείμενο γεμάτο ανατροπές και απρόσμενες εξελίξεις, τονίζει τις σκοτεινές πτυχές του ρατσισμού, καταγράφει ακριβοδίκαια τον μετανάστη μα και τον ντόπιο και συγκροτεί μια πολυποίκιλη ιστορία ανθρωπιάς, αγάπης, περιπέτειας και μοναξιάς.