Βιβλίο Η Ήρα στον αστερισμό του Καρκίνου
Συγγραφέας Κώστια Κοντολέων
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης ΑΩ
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Κώστια Κοντολέων έγραψε ένα χρονικό πάλης, μάχης και αγώνα ενάντια σ’ έναν αόρατο μα και απτό εχθρό με σύντομες προτάσεις, μικρά κεφάλαια και πρωτοπρόσωπη αφήγηση. «Γυμνό το κορμί αποκαλύπτει ώριμους μαστούς. Σ’ έναν από τους δυο φωλιάζει ύπουλος αόρατος εισβολέας… Η χούφτα κλείνει τρυφερά στην κοιλότητά της το ταξιδιάρικο στήθος, ιδιότυπο σύντροφο δύσκολης οκταετίας…» (σελ. 8). Αυτά τα στήθη, εφηβικά κυπαρισσόμηλα κάποτε, στητά γλυκολέμονα τώρα, δίνουν το έναυσμα της ιστορίας. Γραφή κοφτή, γρήγορη, μόνο με τις βασικές λέξεις που μπορούν να σχηματίσουν μια πρόταση, κείμενο που κυλάει γρήγορα, με επιθετικό ρυθμό που δε με άφησε να πάρω ανάσα ενώ οι τίτλοι των κεφαλαίων παίζουν και κουμπώνουν ή ντύνουν με λυρισμό τα περιστατικά που αφηγούνται το καθένα τους. Μέσα από αυτά τα κεφάλαια-σφηνάκια φωτίζονται διαφορετικά και ποικίλα στιγμιότυπα από τη ζωή της Ήρας, η οποία μεγαλώνει σ’ ένα σπίτι που τηρεί απαρέγκλιτα τις χριστιανικές τελετουργίες. Η κοπέλα γυρίζει την πλάτη στις νουθεσίες περί κόλασης, παραδίδεται στην αγκαλιά του Ρήγα και μετά το ρίχνει στις γονυκλισίες και τις μετάνοιες, παραπαίοντας: «…ο πρώτος μου έρωτας ή αντίβαρο αντίδρασης στα ηθικοπλαστικά τσιτάτα της ενοχικής μάνας μου»;

Είναι μια γυναίκα που χλευάζει τόσους αιώνες σκοταδισμού που κατασυκοφάντησαν την ένωση των σωμάτων και την ηδονή που προσφέρουν και χαράζει τη δική της πορεία. Κι όταν μπαίνει στην εφηβεία: «Τα πεζοδρόμια που διεκδικούσαν τα ξυπόλητα τρεχαλητά μου κι η αθωότητα της παιδικής ηλικίας δεν υπάρχουν πια» (σελ. 11). «Εγώ, η Ήρα, προσφέρω μα και αντιστέκομαι» όταν αρχίζουν οι σχέσεις με το άλλο φύλο. Τελικά, αναγκάζεται να ακολουθήσει τα χνάρια του παθολόγου πατέρα της μόνο και μόνο για να στρέψει αλλού το ενδιαφέρον της, αδιαφορώντας για την έτοιμη ιατρική πελατεία. Πιάνει δουλειά σε νοσοκομείο για να αποκτήσει ευρύτερες ιατρικές γνώσεις έχοντας πάντα στο πλάι της τον Ρήγα, τη «βακτηρία» της. Η επιλογή των σπουδών της τη βοηθάει να αντιμετωπίσει κατάματα τις νευρώσεις της, μιας και οι επιστημονικές αναλύσεις δεν αφήνουν περιθώρια παρανοήσεων. Μέσα από μια εκπληκτική γραφή ταξιδεύουμε από τα χρόνια της μεταπολίτευσης ως σήμερα, περνάμε από την εφηβεία στην ωριμότητα, από την αδιαφορία για τα οικογενειακά θέσφατα και την ηδονή του έρωτα στον αναμενόμενο ως έναν βαθμό πόλεμο με τον αόρατο εχθρό.

Εθελοτυφλεί όταν δέχεται την ακάλεστη επίσκεψή του, έχει κάνει πλέον τη δική της οικογένεια, έχει τακτοποιήσει τους φόβους της, τους έχει κρύψει καλά, μόνο που «Το σώμα θυμάται και περιμένει». Το χεράκι της πάντα εκεί, στο αριστερό στήθος, λες και ήξερε, σα να περίμενε αυτό που τώρα ήρθε. Κορίτσι, σύζυγος, μάνα, ασθενής μα πάνω απ’ όλα γυναίκα. Αρχικά το κρατάει μυστικό, παλεύει μόνη της, βιώνει παράνοια και λογική σε αμφίδρομες αλληλοεπιδράσεις, «Ό,τι πάνω στο σώμα μου έχει χαραχτεί δεν τους αφορά… Ή μήπως όχι;» (σελ. 40). Σα να ετοιμάζει μια ιδιότυπη αυτοκτονία κρατώντας την οικογένειά της στο σκοτάδι και ταυτόχρονα χωρίς η ίδια να το παλεύει. Τι περιμένει,  Θαύμα ή Θάνατο; Πώς και γιατί θ’ αλλάξει στάση ζωής; Θα προλάβει να παλέψει; Πώς θα αντιδράσουν οι δικοί της; Πώς θα νιώσει όταν ένα σώμα με φανερή ανορθογραφία τη μετατρέψει σε Αμαζόνα; Πόσο δυνατή νιώθει όταν ψάχνει τη δύναμη σε τέτοια λόγια: «…η πραγματική ζωή δεν είναι η ζωή των αγαλμάτων με τις όποιες φθορές τους…η πραγματική ζωή είναι εκείνη των ανθρώπων, με τα ρίσκα και τις αποφάσεις που καθορίζουν την καθημερινότητά τους» (σελ. 70);

«Η Ήρα στον αστερισμό του Καρκίνου» είναι ένα δυνατό, ρεαλιστικό μυθιστόρημα με ηρωίδα μια γυναίκα που περνάει από πολλές ψυχολογικές και συναισθηματικές διακυμάνσεις όσο παλεύει με την επάρατη νόσο. Από κεφάλαιο σε κεφάλαιο κορυφώνεται η αγωνία για την επιτυχή ή μη έκβαση αυτού του αγώνα δρόμου, που καθυστέρησε να εκκινήσει με δική της υπαιτιότητα. Χωρίς διδακτισμούς, χωρίς κατακραυγές και ακρότητες, με διακριτική ισορροπία ανάμεσα στο «γιατί σε μένα» και στο «γιατί όχι», ξεδιπλώνεται μια ιστορία που βιώνουν πολλές γυναίκες σε κάποια στιγμή της ζωής τους και η συγγραφέας θέλησε με το βιβλίο της να κρατήσει νοερά το χέρι της κάθε μίας από αυτές, να προσπαθήσει με τον δικό της τρόπο να τις εμψυχώσει και να τις στηρίξει όσο γέρνουν το «φυλλοβόλο κεφάλι» τους σε γνώριμες μυρωδιές για μια ανάσα ακόμη. Την Ήρα τη λοιδορούσα για τα λάθη της, τη συμπονούσα για τις επιλογές της, την κατανοούσα για τη στάση της κι αυτά τα συναισθήματά μου εναλλάσσονταν με τον ίδιο ρυθμό που άλλαζε και η ηρωίδα του βιβλίου. Δε συνάντησα ούτε μια περιττή ή φλύαρη σκηνή, αντίθετα, απόλαυσα μια λιτά γραμμένη μάχη εναντίον του εισβολέα που μπορεί να μεταμορφώσει από τη μια στιγμή στην άλλη μια γυναίκα είτε σε φοβισμένο και υποταγμένο αντίπαλο είτε σε μαχητή είτε και τα δυο μαζί σε μια διαρκή ανταλλαγή θέσεων. Τελικά, πόσο λαμπερός είναι αυτός ο αστερισμός και πόσο πολύ στηρίζεται στον φόβο για να φέγγει πάνω από αυτόν που θα επιλέξει για να εξαπλωθεί; Η Κώστια Κοντολέων χαρίζει αισιοδοξία και δύναμη μέσα από ένα μυθιστόρημα που κυλάει σα νερό και είναι γραμμένο με άφθαστο ρεαλισμό και δύναμη.

Βιβλίο Η Ίμα στη Ville d’ Avray 
Συγγραφέας Κώστια Κοντολέων
Κατηγορία Συλλογή διηγημάτων
Εκδότης Στιγμός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Με βασικούς άξονες το παρελθόν, την παιδικότητα, τις ευκαιρίες για διόρθωση λαθών, τη συγχώρεση, ξεδιπλώνονται δυνατές και άκρως ρεαλιστικές ιστορίες. Στιβαρές περιγραφές, κοφτές προτάσεις, ελάχιστοι διάλογοι, πλούτος εικόνων και συναισθημάτων, υποδειγματική μίξη ρεαλισμού με υπερφυσικό στοιχείο σε κάποια, προσεκτικά τοποθετημένες λέξεις που δίνουν ζωηρότητα και παραστατικότητα σε όσα περιγράφονται και βιώνουν οι χαρακτήρες των ιστοριών («Όταν όλα τα υλικά έφτασαν στην επιθυμητή ένωση, διατηρώντας, ωστόσο, την αυτονομία των αρωμάτων τους, εγκατέλειψαν τη λαϊκότητα της εμαγιέ λεκάνης κι ενέδωσαν στην αριστοκρατικότητα της κρυστάλλινης πιατέλας της σαντορινιάς γιαγιάς…», σελ. 13) είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά των μικρών κειμένων της συλλογής. Ακόμη και οι τίτλοι είναι παράδοξοι, τόσο που κάποια από αυτά με γράπωσαν από την αρχή, όπως το «Ένα λευκό τούλινο φουστάνι πόσο όμορφα καίγεται»! Γιατί κάηκε και υπό ποιες συνθήκες, ποια το φόρεσε, είναι κάποια από τα ερωτήματα που γεννιούνται όσο ξεδιπλώνεται η ιστορία που αφορά ένα αγόρι εγκαταλειμμένο από τη μάνα του: «Θ’ αφήσει τις φλόγες να το αγκαλιάσουν, να το ταξιδέψουν εκεί που δεν υπάρχουν γυναίκες που εγκαταλείπουν λευκά τούλια σε σκοτεινές ντουλάπες κι αγόρια με βλέμματα κολλημένα πάνω τους» (σελ. 20).

Παιχνίδια μυαλού στο «Ασύμμετρο παιχνίδι», ανατριχιαστική και λυτρωτική η ιστορία στο «Δείπνο», συγκινητική «Η δουλειά του πατέρα» όπου το κοριτσάκι ενός εξόριστου και φυλακισμένου στην προσπάθειά του να νιώσει ισότιμο με τα άλλα παιδιά της τάξης κάνει μια γκάφα μπροστά στην αυστηρή και βλοσυρή δασκάλα, έξυπνη «Η μετακόμιση» που γεφυρώνει το ξεχασμένο παρελθόν με το μοντέρνο σήμερα μέσα από μια παράθεση αναπάντεχων όρων σύγκρισης («Επάγγελμα πατρός: Ορφανή-Επάγγελμα πατρός: Δότης»!), υποδειγματικός ο παραλληλισμός στη «Φοβερή προστασία» με το κιρκινέζι και τον διττό του ρόλο, σοκαριστικές οι «Συναλλαγές» και περίπου στο ίδιο μοτίβο το «Φοβάται», μια συνηθισμένη μέρα στη λαϊκή μετατρέπεται σε κάτι αξέχαστο στο «Οι τροβαδούροι της λαϊκής»… Φυσικά δε θα μπορούσε να λείπει ο Άγιος Παύλος κι έτσι στο «Η Ίρμα στις αυλές της ανέχειας» περπατάμε στα σοκάκια της περιοχής αυτής, γνωρίζουμε τους γείτονες και τις στενές τους σχέσεις, αφού όλοι ήξεραν όλους και γυρνάμε σε μια εποχή όπου μάταια λαχταρούσαν να ζεσταθούν οι άνθρωποι αφού οι πόρτες χάσκανε από παντού. Ηρωίδα είναι η Αφρούλα, «γεροντοκόρη εξ ανάγκης», που καρικώνει γραβάτες και ταΐζει γάτες και μέσα από την καθημερινότητά της που ανατρέπεται με την άφιξη του ραδιοφώνου ταξιδεύουμε σε εποχές που επιμένουμε να εξωραΐζουμε παρά τις δυσκολίες τους. Επίσης, στο «Μια, δυο, τρεις φωνές» ξαναζούμε την τραγωδία του σινεμά στη Λήμνο που ανέπτυξε η συγγραφέας στο μυθιστόρημα «Άννα, το όνομά της» και προσεγγίζουμε την ιστορία με ένα σερί εναλλαγών πρωτοπρόσωπων αφηγήσεων που μας παρουσιάζει τους ήρωες της ιστορίας με πρωτότυπο τρόπο.

«Η Ίμα στη Ville d’ Avray» (συγκερασμένος τίτλος από δύο διηγήματα της συλλογής) είναι ένα συναρπαστικό, ρεαλιστικό και καλογραμμένο σύνολο ιστοριών με διάφορους και διαφορετικούς χαρακτήρες, ποικιλία συναισθημάτων και θεμάτων, ολοκληρωμένους παρά τη σύντομη έκταση χαρακτήρες και πλούσια καλολογικά στοιχεία που με ταξίδεψε, με συγκίνησε, με ιντριγκάρισε αναγνωστικά.

Βιβλίο Το κλειδί της Σάρας
Τίτλος πρωτοτύπου Elle s’ appelait Sarah
Συγγραφέας Tatiana de Rosnay
Μεταφραστής Κώστια Κοντολέων
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Tatiana de Rosnay έγραψε ένα δυνατό, συγκινητικό μυθιστόρημα που φωτίζει άλλο ένα κομμάτι του Ολοκαυτώματος, αυτό που πραγματοποιήθηκε τη νύχτα της 16^ης προς 17 Ιουλίου 1942. Επιλέγει να αφηγηθεί την ιστορία με τη ματιά της ίδιας της Σάρας και παραθέτει τις τραγικές δυσκολίες που βίωσαν οι Εβραίοι εκείνες τις μέρες. Η σκληρότητα και η απανθρωπιά των φυλάκων βαραίνει περισσότερο όταν διαπιστώνουμε πως πρόκειται για Γάλλους αστυνομικούς και όχι για Γερμανούς στρατιώτες, κάτι που η ίδια η γαλλική κοινωνία αγωνίζεται να ξεχάσει και να καταπνίξει τα κατοπινά χρόνια. Να όμως που η ιστορία της δημοσιογράφου Τζούλια Τζάρμοντ έρχεται να ταράξει τα νερά και να ρίξει άπλετο φως στα γεγονότα, όχι τόσο για να δημοσιοποιήσει πληροφορίες και καταστάσεις που όλοι λίγο πολύ γνωρίζουμε αλλά για να τονίσει την αξία και τη σημασία τού να μην ξεχνάμε, να μη σβήνουμε το παρελθόν, να μην κουκουλώνουμε άσχημες περιόδους της Ιστορίας, ακριβώς για να βγαίνουμε πιο δυνατοί μέσα από αυτές και να μην επαναλαμβάνουμε τα ίδια λάθη.

Ξεκινάμε με το Παρίσι του 1942, οπότε η αστυνομία εισβάλλει στο σπίτι μιας οικογένειας και την αναγκάζει να μαζέψει τα πράγματά της και να τους ακολουθήσει. Η Σάρα κρύβει τον αδελφό της σ’ ένα ντουλάπι, τον κλειδώνει εκεί κι υπόσχεται να γυρίσει να τον πάρει  αμέσως, κάτι που θα τη φορτώσει τύψεις κι ενοχές όσο περνάει ο καιρός και διαπιστώνει πως, όχι μόνο δε θα γυρίσουν αλλά θα ταξιδέψουν πολύ μακριά. Η «Επιχείρηση Αύρα», όπως ήταν γνωστή, αφορούσε τη μαζική σύλληψη  εβραϊκών οικογενειών από τη γαλλική αστυνομία κατ’ εντολή των γερμανικών αρχών. 13.000 άνθρωποι εστάλησαν στο Άουσβιτς, με τους 8.000 απ’ αυτούς (4.115 ήταν παιδιά) αρχικά να παραμένουν κλεισμένοι στο Ποδηλατοδρόμιο της πόλης για πέντε μέρες σε άθλιες συνθήκες. Την επιχείρηση αυτή οι γαλλικές αρχές τη χρησιμοποιήσανε ώστε να αρπάξουν και όλα τα παιδιά με γαλλική υπηκοότητα, ώστε να μην τραβήξουν την προσοχή της κοινής γνώμης και αποκαλυφθεί το σχέδιο του Ολοκαυτώματος. Στο Ποδηλατοδρόμιο αγωνίζονται να επιβιώσουν τα μέλη της οικογένειας της Σάρας, η οποία διαπιστώνει μέρα με τη μέρα πως όλα αυτά δε θα τελειώσουν ποτέ, δε θα τους αφήσουν ελεύθερους, δε θα γυρίσει στον αδελφό της. Μέσα από τα παιδικά της μάτια ξεπηδάει όλη η αδικία και το παράλογο που βίωναν οι Εβραίοι κατά τη διάρκεια του πολέμου. Δεν κατανοεί γιατί τιμωρούνται, γιατί ζουν όλα αυτά, γιατί θέλουν να τους απομακρύνουν, γιατί είναι κακό να είναι κανείς Εβραίος. Το κοριτσάκι παρατηρεί τα πάντα γύρω του και δε γίνεται να μη δακρύσεις όταν διαπιστώνεις πως, την ώρα που τους στοιβάζουν στα τρένα, στην απέναντι αποβάθρα ένα καθαρό και περιποιημένο κοριτσάκι γελά με τους γονείς του και είναι έτοιμοι όλοι μαζί για εκδρομή ή όταν οι Εβραίοι φτάνουν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης έξω από το Παρίσι διαπιστώνουν πως τους χωρίζει ένας φράχτης από ένα περιποιημένο χωριουδάκι όπου παιδιά παίζουν, ξεκουράζονται, έχουν τουαλέτα και καθαρό νερό. Ποιος είχε αποφασίσει αυτόν τον διαχωρισμό και γιατί, αναρωτιέται το μυαλουδάκι της Σάρας. Η μάνα της, με τη στητή κορμοστασιά και τη ζεστή ανακουφιστική μυρωδιά του φαγητού και του σαπουνιού τώρα μύριζε ξινίλα κι ήταν κατάχλομη και τότε… Θα φτάσει η Σάρα στο Άουσβιτς; Πώς θα ανταπεξέλθει στις συνθήκες της αιχμαλωσίας της; Πόσο εύκολο είναι να ψάξει κανείς τα ίχνη της χρόνια αργότερα έστω και με τη βοήθεια των οργανώσεων που καταγράφουν κάθε πληροφορία για τους νεκρούς ομοθρήσκους τους;

Παράλληλα με τον αγώνα επιβίωσης χιλιάδων ανθρώπων, το μυθιστόρημα μας φέρνει στο Παρίσι του 2002, όπου με πρωτοπρόσωπη αφήγηση γνωρίζουμε την Τζούλια Τζάρμοντ, Αμερικανίδα δημοσιογράφο που προσπαθεί ακόμη να προσαρμοστεί στις συνήθειες των Γάλλων, αν και ζει είκοσι πέντε χρόνια στη χώρα. Είναι παντρεμένη με τον αρχιτέκτονα Μπερτράν Τεζάκ κι έχουν μια κόρη, τη Ζοέ. Όταν αποφασίζουν να μετακομίσουν στο πιο ευρύχωρο διαμέρισμα της γιαγιάς του Μπερτράν αρχίζουν να βγαίνουν στην επιφάνεια τα προβλήματα της σχέσης τους. Η Τζούλια έχει αρχίσει να ενοχλείται από την κυνικότητα του άντρα της και τη γενικότερη συμπεριφορά του απέναντί της, που αγγίζει πλέον την αγένεια. Στην πορεία διαπιστώνουμε πως δεν υπάρχει μόνο αυτό ανάμεσά τους. Εργάζεται για το εβδομαδιαίο περιοδικό «Seine Scenes», όπου καταγράφει ό,τι ίσως ενδιαφέρει έναν Αμερικανό στο Παρίσι. Ο διευθυντής της της αναθέτει ένα κείμενο για την επέτειο του Βελ ντ’ Ιβ (Βελοντρόμ ντ’ Ιβέρ) κι εκείνη αρχίζει την έρευνα ψάχνοντας για επιζώντες ή αυτόπτες μάρτυρες, για το τι και πώς συνέβη εκείνη τη νύχτα. Πρόκειται για μια ιστορία δυσάρεστη για τον ευρύ κόσμο, αφού έχει να κάνει με την κυβέρνηση του Βισί και με τη γαλλική αστυνομία. Το ποδηλατοδρόμιο κατεδαφίστηκε το 1959 και στο σημείο χτίστηκε το υπουργείο Εσωτερικών. Καμία ένδειξη των συμβάντων δεν υπάρχει στην περιοχή, μόνο μια μικρή ταμπέλα στη λεωφόρο Γκρενέλ.

Αυτή η έρευνα αρχίζει να επιδρά στην ψυχολογία της Τζούλια, να αναθεωρεί τα όσα έζησε, έκανε και επέλεξε ζώντας στο Παρίσι, της ξυπνά την ευάλωτη πλευρά και τη στοιχειώνει. Σταδιακά αρχίζει όχι μόνα να επικεντρώνεται στα προβλήματα της σχέσης της και στα μειονεκτήματα του συζύγου της αλλά και να τα στηλιτεύει με την πρώτη ευκαιρία. Βλέπουμε ένα διεισδυτικό ψυχογράφημα που αποφεύγει να πλατειάσει και γνωρίζουμε μια γυναίκα κάπως υποταγμένη στα προτερήματα του άντρα της, σε τέτοιο βαθμό που αγνοεί τα ελαττώματά του. Να όμως που έρχεται η στιγμή για κάποιες αποφάσεις κι η δημοσιογράφος αρχίζει να πατάει στα δικά της πόδια! Αυτές οι αλλαγές έρχονται σε συνδυασμό με τις ανακαλύψεις που κάνει για την έρευνά της και πεισμώνει όταν καταλαβαίνει πως ο περισσότερος κόσμος προτιμά ν’ αφήσει τα λάθη του παρελθόντος στη λήθη και να κάνει πως δεν έγιναν ποτέ. Τα πάντα αλλάζουν ακόμη περισσότερο όταν διαπιστώνει πως η ιστορία της Σάρας τέμνεται αναπάντεχα με την οικογένεια του άντρα της. Παρακολουθούσα με αγωνία τα ίχνη της Σάρας, αναρωτιόμουν κι εγώ αν τελικά επέζησε και πού βρέθηκε, αν κατάφερε να μεγαλώσει, αν γύρισε στο Παρίσι, τι απέγινε ο αδερφός της κι όσο προχωρούσα το βιβλίο τόσο πείσμωνα κι εγώ να βγει η ιστορία στο φως. Νέα Υόρκη, Ορλεάνη και Τοσκάνη είναι τα σημεία που επισκέπτεται η Τζούλια. Το γεγονός μάλιστα πως η ίδια είναι μάνα και μαθαίνει για απάνθρωπες συνθήκες, όπως αυτήν που τελικά χωρίστηκαν τα παιδιά από τις μητέρες τους εκείνο τον Ιούλιο, όχι μόνο δείχνει στις πραγματικές τους διαστάσεις και χαρίζει άφθονο ρεαλισμό στις σκηνές τραγωδίας και τρόμου που βίωσαν οι Εβραίοι αλλά και δείχνει άμεσα με αυτήν τη σύγκριση το μέγεθος της θηριωδίας. Τι απέγινε τελικά η Σάρα; Πώς θα προχωρήσει στη ζωή της η Τζούλια; Θα κρατήσει την ακεραιότητά της ή θα παρασυρθεί στις επιθυμίες του συζύγου της; Γιατί παλεύει με τόση επιμονή και τέτοιο πείσμα να αναδείξει μια ιστορία που δεν την επηρεάζει άμεσα; Δυστυχώς, όσο πλησιάζαμε στο τέλος τόσο πλάτειαζε η πλοκή και χανόταν η αρχική μαγεία του κειμένου αλλά αυτό δεν επηρεάζει τις θετικές εντυπώσεις μου.

«Το κλειδί της Σάρας» είναι ένα συγκινητικό μυθιστόρημα που αγκαλιάζει με σεβασμό και ειλικρίνεια το Ολοκαύτωμα των Εβραίων, ρίχνοντας ξεκάθαρα φταίξιμο στη γαλλική κοινωνία για τη μετέπειτα πορεία της, πόσο εύκολα και γρήγορα προχώρησε, αφήνοντας πίσω της μελανές σελίδες σαν αυτήν του Ποδηλατοδρομίου. Πόσο σημαντικό είναι να γνωρίζουμε το παρελθόν και πόση σημασία έχει μια συγνώμη για όσα δεν ξέρουμε απ’ όσους τα βίωσαν κι επέζησαν; Έχει νόημα η συγχώρεση; Όχι, σημασία έχει αυτό: «Zakhor. Al Tichkah» («Να θυμάστε. Ποτέ να μην ξεχάσετε»).

Βιβλίο Άννα, το όνομά της 
Συγγραφέας Κώστια Κοντολέων
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κλειδάριθμος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το νέο μυθιστόρημα της Κώστας Κοντολέων καταγράφει με διεισδυτικότητα και αντικειμενικότητα ενδιαφέροντες χαρακτήρες και κατάφερε να με κρατήσει ως το τέλος, μιας και τα ψυχογραφήματα, οι εσωτερικές σκέψεις, οι αλληλεπιδράσεις πάντα εναλλάσσονταν με ανατροπές και νέες εξελίξεις, κρατώντας μια αξιοσημείωτη ισορροπία. Η γραφή είναι ιδιαίτερη, λογοτεχνική, προσωπική, με πολλούς επιθετικούς προσδιορισμούς και μια ενεστωτική αφήγηση που εναλλάσσεται με την κλασική χρήση του αορίστου δίνοντας δύναμη και ταχύτητα στο κείμενο. Βρήκα πρωτότυπους και απόλυτα ταιριαστούς με το περιεχόμενο τους τίτλους των κεφαλαίων, κάτι που τους μετατρέπει σε αναπόσπαστα κομμάτια της αφήγησης. Τα κεφάλαια αυτά είναι είτε μικρά και σύντομα είτε μέσης έκτασης, κάποια από αυτά μάλιστα ολοκληρώνονται ακόμη και σε μία σελίδα. Ιδού πώς δείχνει η κυρία Κοντολέων την ετοιμασία των ανθρώπων εκείνο τον Σεπτέμβριο του 1938 να δουν το περιβόητο σινεμά χωρίς να ξέρουν πως η φωτιά θα αφαιρέσει τη ζωή πολλών απ’ αυτούς: «Βγήκαν τα ρούχα τα καλά απ’ τις ντουλάπες, βάφτηκαν τα παπούτσια, ξεσκονίστηκαν οι τσάντες. Να πάνε στολισμένοι στον χαμό τους» (σελ. 18).

Η συγγραφέας τρυπώνει παντού, σε σπίτια, σε ψυχές, καταγράφει, στηλιτεύει, αποφαίνεται: «Φωτογραφίες που σε περίοπτη θέση στο σαλόνι των σπιτιών θα στολίζουν και θα θυμίζουν ευτυχισμένες στιγμές ή στιγμιαίες αποτυπώσεις ψευδεπίγραφων συναισθημάτων» (σελ. 100). Σε κάποια σημεία μάλιστα τολμάει να παρεμβάλει μικρά μονόπρακτα, μικρές σκηνούλες που εμπλουτίζουν την πορεία της πλοκής, προσθέτοντας λίγο ακόμη συναισθηματικό βάρος στα γεγονότα (π. χ. σελ. 179-180). Οι λεπτομέρειες του τόπου και του χρόνου δράσης δίνονται τμηματικά και σχεδόν αφαιρετικά, δείχνοντας πως μόνο η ιστορία καθαυτή πρέπει να μας νοιάζει, όχι πότε έγινε. Παρ’ όλ’ αυτά υπάρχει χρονικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ο Μήτσος προχωράει τη ζωή του, πηγαίνει παρακάτω, με μια άκρως ενδιαφέρουσα καταγραφή της ψυχοσύνθεσής του. «Τι φοβάται; Τι προσμένει; Το βιωμένο χθες; Το άδηλο αύριο» (σελ. 49);

Ο Μήτσος λοιπόν (Δημητρός μετά), Τιμολέων το επίθετό του, εγκαταλείπει τον τόπο του για να ξεχάσει την τραγωδία που του στέρησε σύζυγο και κόρη, ένα γεγονός που συνέβη πραγματικά στη Λήμνο και λίγοι γνωρίζουν γι’ αυτήν. Στην Αθήνα εργάζεται ως υποδιευθυντής του Δημόσιου Ταμείου και στις 9 Δεκέμβρη, την ημέρα της γιορτής της, εν έτει 1939, γνωρίζει την Άννα Λούβαρη. «Πόσες Άννες ακόμη θα σημαδέψουν τη ζωή του; Άννα εκείνη που του έδωσε ζωή, η μάνα. Άννα εκείνη που πήρε ζωή από αυτόν, η θυγατέρα. Και τώρα τούτο το άγνωστο κορίτσι. Μια Άννα, πάλι!» (σελ. 29). Βήμα το βήμα, μέρα τη μέρα, έρχονται και πιο κοντά. Εκείνος αγωνίζεται να καταλάβει αν είναι έτοιμος, αν ήρθε η ώρα να προχωρήσει, εκείνη σέβεται το παρελθόν του και θέλει να τον βοηθήσει να το ξεπεράσει, όχι απλά να το ξεχάσει. Έχουμε δυνατά ψυχογραφήματα που όμως δεν κουράζουν, μιας και υπάρχουν εξελίξεις και σκηνικά στις ζωές και των δύο που κρατούν το ενδιαφέρον αμείωτο. «Περπατά και μέσα στη χούφτα του οι δύο βέρες, άλλοτε εκείνες τον πληγώνουν κι άλλοτε αυτός τις χαϊδεύει» (σελ. 92).

Η Άννα ζει με τη μητέρα της, Ασημίνα, και τη μεγαλύτερη αδερφή της, Αγγέλα, προσφυγοπούλες που κατάφεραν να ορθοποδήσουν σιγά σιγά. Είναι μια γυναίκα με παρελθόν, βγήκε από έναν έρωτα που την πρόδωσε («ενέδωσε σε μια σχέση πάθους, σ’ έναν έρωτα που με φερτά υλικά υπονόμευε την ίδια την υπόστασή του», σελ. 65) και τώρα νιώθει πως θα κάνει μια νέα αρχή. Θα καταφέρει όμως να σβήσει τα χνάρια της νεκρής συνονόματής της από τις αναμνήσεις και τη νυφική παστάδα του Δημητρού; «Είναι νομοτελειακό τελικά το παρόν να ηττάται πάντα από το παρελθόν και να μην μπορεί ν’ αφήσει το αποτύπωμά του στο μέλλον» (σελ. 139); Κι έρχεται στον κόσμο ο Φίλιππος και προχωράμε στη δεκαετία του 1950, με «όλα τα γνωρίσματα του νεόκοπου μικροαστισμού της μετεμφυλιακής Αθήνας, όπου αναδύονται οι νέες κοινωνικές τάξεις» (σελ. 177). «Πατέρας για δεύτερη φορά ο Δημητρός. Μητέρα για πρώτη φορά η Νίτσα. Πρώτη φορά παιδί τους ο Φίλιππος» (σελ. 189). «Τρόπαιο νίκης της Νίτσας ή καταβύθιση στα υπαρξιακά αδιέξοδα του Δημητρού» (σελ. 180); Ένα παιδί μεγαλώνει μαζί με την Ελλάδα, ένα αγόρι για το οποίο «Όλοι αποφασίζουν γι’ αυτόν χωρίς αυτόν, αυτόκλητοι προστάτες και καθοδηγητές του» (σελ. 264). Ένας γιος που παλεύει με τα φαντάσματα του πατέρα του και μ’ εκείνο το κορίτσι στην κορνίζα της εισόδου του νέου τους σπιτιού. Θα απαλλαγεί από αυτόν τον βραχνά για να κάνει τα δικά του βήματα στη ζωή; Θα βρει τον δικό του δρόμο; Πού θα στραφεί για βοήθεια; Πώς θα δυσχεράνει τα σχέδιά του η Δικτατορία;

Ως προς το ιστορικό φόντο, ζούμε τις μέρες της Κατοχής και του Εμφυλίου, τα πολιτικά γεγονότα των δεκαετιών 1950-1960 και την 21^η Απριλίου 1967 που στοιχειώνουν τα όνειρα των χαρακτήρων του βιβλίου, περνάνε όμως σύντομα, γρήγορα, αφήνοντάς τους να προσπαθούν να συνέλθουν από αυτά. Δεν έχουμε κουραστικές λεπτομέρειες γι’ αυτά, η αφήγηση αφήνει πίσω της περιττές και, γιατί όχι, χιλιογραμμένες ιστορίες που όλοι ξέρουμε για κείνες τις δύσκολες μέρες. Οι ήρωες επηρεάζονται και αλληλοεπιδρούν, η Ιστορία όμως παραμένει φόντο και δεν έρχεται στο προσκήνιο, έτσι, χωρίς να αποσπάται η προσοχή μας, μαθαίνουμε τις εξελίξεις στους γάμους Άννας και Αγγέλας (έχει κι εκείνη σημαντικό κομμάτι της «αφηγηματικής πίτας»), τι έζησαν, τι βίωσαν, αν πραγματοποίησαν τα όνειρα και τις προσδοκίες τους. Γιατί πολύ απλά: «Οι μνήμες ηθελημένα εξασθενούν, καταστροφές, προσφυγιές, πόλεμοι και κατοχές ξεχνιούνται, ακόμη κι εκείνα που δεν πρέπει να ξεχαστούν, η κερδισμένη ζωή απαιτεί το εγωιστικό παρόν και μέλλον της» (σελ. 177).

«Άννα, το όνομά της» είναι ο τίτλος του νέου μυθιστορήματος της Κώστας Κοντολέων που μας συστήνει μια ιδιαίτερη οικογένεια, με αληθινούς χαρακτήρες, σωστές εξελίξεις και διεισδυτική καταγραφή των εξελίξεων μέσα τους και γύρω τους. Είναι ένα ιδιαίτερο και ξεχωριστό μυθιστόρημα που θέλει τον χρόνο του για να κατακάτσουν οι σκέψεις και τα συναισθήματα που γεννάει στον αναγνώστη.

ΥΓ. Η φωτογραφία είναι από άρθρο της εφημερίδας Πρώτο Θέμα.

Βιβλίο Μέσα απ’ τις ζωές των άλλων
Συγγραφέας Κώστια Κοντολέων
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα ξεκινάει την εποχή του Μεσοπολέμου και ολοκληρώνεται μετά τη Δικτατορία του 1967, παρουσιάζοντάς μας τρεις γενιές γυναικών που, όσο αγωνίζονται να ξεφύγουν από το πνιγηρό περιβάλλον και να ανακαλύψουν τις προσωπικότητές τους, τόσο η μοίρα τις εμποδίζει και τις θέτει αντιμέτωπες με γεγονότα και καταστάσεις που θα ατσαλώσουν τον χαρακτήρα τους και θα τις γεμίσουν μίσος, ζήλεια και ψυχολογικά προβλήματα. Δε θα σηκώσει άραγε καμιά το κεφάλι της; Τι ρόλο θα παίξουν οι άντρες στο πλάσιμο του χαρακτήρα τους; Ποια είναι η Πέτρα και πώς θα δημιουργήσει τη δική της επανάσταση; Οι εποχές αλλάζουν, δημιουργούν καλύτερες συνθήκες ζωής, είναι όμως όλοι πρόθυμοι να βελτιωθούν και να ξεφύγουν από έναν δοτό βραχνά;

Η διακεκριμένη κυρία Κώστια Κοντολέων χρησιμοποιεί υπέροχη γλώσσα, με σπάνιες και πανέμορφες λέξεις όπως «θρασομανούσαν», «διακονήσουν» κ. ά., πειραματίζεται με τη σύνταξη των προτάσεων, βάζοντας σε μερικές το ρήμα σε απρόσμενη θέση, κάτι που δίνει αναπάντεχο βάρος σε δευτερεύουσες προτάσεις και επιρρήματα. Σε κάποια σημεία διαβάζουμε αναφορές στο μέλλον, όπως «δεν ήξερε τον όλεθρο που θα ακολουθούσε» κλπ, που περισσότερο εντείνουν την αγωνία παρά χαλάνε την έκπληξη του μη αναμενόμενου. Ταυτόχρονα, σημαντικές αναδρομές στο παρελθόν σε κρίσιμα σημεία της πλοκής τραβούν την προσοχή σε άλλους συντομευμένους αφηγηματικούς άξονες, χωρίς να χάνεται ο αναγνώστης ούτε μια στιγμή από τον βασικό κορμό της πλοκής. Επίσης ενδιαφέρουσα βρήκα τη διαρκή εναλλαγή της αφήγησης από αόριστο σε ενεστώτα, πολλές φορές και στην ίδια σελίδα. Το κείμενο αποπνέει λυρικότητα που ελαφραίνει τις τραγικές ζωές, με ωραίες μεταφορές, όπως «…ορφανή πια από αντιστάσεις» (σελ. 75) και παρομοιώσεις: «… τα τόσο γνώριμά της προπολεμικά σπίτια στέκουν ακόμη εκεί… φτιασιδωμένα όπως όπως για να κρύβουν τις τρύπες από τους όλμους της εμφύλιας διαμάχης, σαν ξεπεσμένες κοκότες που με μπογιατίσματα της κακιάς ώρας προσπαθούν να κρύψουν την αμείλικτη φθορά του χρόνου» (σελ. 267).

Οι χαρακτήρες είναι ολοκληρωμένοι, συνεπείς και, παρ’ όλο που πλάθονται από γεγονότα, καταστάσεις και αποφάσεις άλλων, η μαγιά τους παραμένει σε κάποιο σημείο της ψυχής για να βγει στην επιφάνεια την κατάλληλη στιγμή και να ανατρέψει ή να βελτιώσει τις εξελίξεις. Από γενιά σε γενιά διαπίστωσα μια ποικιλία από αίτια και αιτιατά που μπορούν να καταστρέψουν μια ανθρώπινη ψυχή και να κλείσουν την κάνουλα του συναισθήματος με ολέθριες συνέπειες για την ανατροφή του παιδιού. Εδώ έρχεται ο απροσδόκητος ανθρώπινος χαρακτήρας που είτε θα υπακούσει στο προγραμμένο είτε θα επαναστατήσει λοξοδρομώντας σε άνομα μονοπάτια ή νιώθοντας δύναμη, ασφάλεια και σιγουριά σ’ έναν δοκιμασμένο έρωτα.

Τα παιδιά της Ροδάνθης, η Φωτεινή (η μεγάλη, που πρέπει να δίνει το καλό παράδειγμα, να είναι πρότυπο), ο Φίλιππος (ο μοναχογιός, αμελής στα μαθήματα, με τον νου του στην αλάνα, στο παιχνίδι και στα κοριτσόπουλα) και η Δέσπω (το κορίτσι που θα επωμιστεί δοτούς ρόλους, συδαυλίζοντας έτσι το μίσος της προς τη μεγαλύτερη) είναι τρεις τραγικές φιγούρες που δεν περιμένεις ούτε πώς θα εξελιχθούν ούτε πώς θα ολοκληρώσουν τον ρόλο τους στο μυθιστόρημα. Τα γεγονότα θα έρθουν έτσι που τα παιδιά αυτά θα εκτεθούν στη ζωή, φορτωμένα με όσα οι γονείς τούς επέβαλλαν, κι οι χαρακτήρες τους θα βγουν στο φως, πλασμένοι από άγνοια και θεσιθηρικές στάσεις ζωής. Και τα χρόνια περνάνε, οι γενιές το ίδιο, μόνο τα όνειρα μένουν σε γενικές γραμμές ίδια: ένα καλύτερο μέλλον, λίγη μόρφωση παραπάνω, μια καλή δουλειά, ένας κατάλληλος γάμος.

Αν δεν κάνω λάθος, διέκρινα μια αποστασιοποίηση της συγγραφέως απέναντι στους ήρωές της ή έστω μια αρνητικότητα για τα μελλούμενά τους. Οι θετικές αλλαγές είναι καλοδεχούμενες για κείνη, απλώς ένιωσα πως δίνει βάρος στις αρνητικές αποφάσεις που με τη σειρά τους ανοίγουν κάθε φορά και νέο ασκό του Αιόλου, όχι γιατί μισεί αυτό που δημιούργησε αλλά γιατί θέλει να δείξει με όσο γίνεται παραστατικότερο και αληθοφανή τρόπο τις συνέπειες της πανάρχαιας ρήσης: «Αμαρτίαι γονέων παιδεύουσι τέκνα». Άνθρωποι που μεγαλώνουν τα παιδιά τους στην τύχη, εθελοτυφλώντας για τα όνειρά τους, εκβιάζοντας αθώες ζωές με τα δικά τους όνειρα, αναθρέφουν χωρίς γνώση, χωρίς ούτε καν συναίσθημα αλλά με πρόχειρα και ελλιπή παραδείγματα από τα δικά τους μικράτα. Και κανείς δεν μπορεί να καταλάβει πως με το ζόρι δε γίνεται κανείς να ενταχθεί σε άλλον κοινωνικό κύκλο απ’ αυτόν που προορίζεται, όσο και να το επιθυμεί και να το επιδιώκει. Πείσμα και θέληση δεν αρκούν στο αγκαθωτό συρματόπλεγμα που λέγεται ζωή κι αυτό το μάθημα αφήνει ανεξίτηλα τα σημάδια του σε ψυχές που ωριμάζουν κρεμασμένες από το καρφί της ελπίδας. «Ερμαφρόδιτες λύσεις» για το «ανυπόφορο τώρα και το εφιαλτικό μετά». Η πάλη για ένα καλύτερο αύριο, η βελτίωση των συνθηκών ζωής ποτίζουν τις σελίδες του μυθιστορήματος και κυκλώνουν κάθε μπουμπούκι που ξεπηδά μέσα από τις σελίδες. Κάποιοι τα καταφέρνουν, κάποιοι όχι, μαγκωμένοι όλοι στα γρανάζια της μηχανής που λέγεται ριζικό.

Αδρές και καλοζυγισμένες γραμμές ζωντανεύουν όλους τους χαρακτήρες του μυθιστορήματος, μιας και δεν έχουμε μόνο την οικογένεια της Ροδάνθης αλλά και μια πλειάδα από ενδιαφέροντες άλλους χαρακτήρες, άντρες και γυναίκες, όπως ο δημόσιος υπάλληλος Πέτρος, ο άτολμος, δειλός και πειθήνιος στη μάνα Λεωνίδας-Λούης που καταφεύγει σε κρυφό δεκαπεντάχρονο αρραβώνα, η Αναστασία Λυμπεράτου, η αγία γυναίκα της γειτονιάς, όπως την αποκαλούν κάποιοι, που «όταν οι περιστάσεις το απαιτούν, απεκδύεται το ρούχο της αγιοσύνης για να ενδυθεί εκείνο της στυγνής εκμετάλλευσης» (σελ. 129), με τα επτά παιδιά (κάποια δικά της, κάποια του συζύγου, κάποια κοινά), ο Σήφης της Ναυσικάς που από το στενό παράθυρό του «εκπέμπει ικεσίες για παρέα», μιας και η μάνα του του απαγορεύει συναναστροφές με παιδιά της ηλικίας του κι όταν βγαίνουν τις Κυριακές του παίρνει τα παπούτσια, αφήνοντάς τον ξυπόλητο, μακριά από το παιχνίδι. Αν και ταξιδεύουμε σε πολλά σημεία της Ελλάδας και πηγαινοερχόμαστε σε διάφορα σημεία του παρελθόντος και του παρόντος, μεγάλη έκταση λαμβάνει στο μυθιστόρημα η ζωή των γυναικών στην περιοχή του Αγίου Παύλου, μεταξύ Σταθμού Λαρίσης και πλατείας Βάθη, όπου έχουμε μια πανσπερμία ανθρώπων, κοινωνικών τάξεων και συμπεριφορών.

Η γειτονιά αυτή ζωντανεύει με τη γνωστή αριστοτεχνικότητα και παρατηρητικότητα της συγγραφέως, με τα παιδιά που παίζουν, με τους έχοντες και κατέχοντες, με την ΕΒΓΑ, με τα κηρύγματα του πατέρα Σεβαστιανού, με τα δουλικά να έρχονται από τα χωριά τους για να υποταχτούν σε καθώς πρέπει αλλά και σε «μη, δεν πρέπει» αφεντικά, με τα πρώτα ερωτικά σκιρτήματα (τα αθώα της παιδικής και τα πιο προκλητικά της εφηβικής ηλικίας), με τις γυναίκες να κάθονται στις αυλές και στα κατώφλια των σπιτιών τους για κουτσομπολιό. «Ένας κόσμος που ζει και κινείται μέσα στο ψέμα και στην υποκρισία μιας αμφιλεγόμενης ηθικής» (σελ. 146). Η συγγραφέας πάντως κι εδώ είναι αυστηρή και δε με αφήνει να απολαύσω τα καλά και τα κακά του μικρόκοσμου αυτού: «Ωραιοποίηση ενός περίγυρου που τίποτα ωραίο δεν είχε» (σελ. 242).

Η Πέτρα, μια από τις πιο ενδιαφέρουσες και πολύπτυχες προσωπικότητες του βιβλίου,  μεγαλώνει «στην αυλή των θαυμάτων», όπως τη λένε χαριτολογώντας οι μεγάλοι κι εκεί αποκτάει τις πρώτες της εμπειρίες. Ο μικρόκοσμος της αυλής, μικρογραφία της μεταπολεμικής Αθήνας, γίνεται το ζωντανό της σχολείο… «Σ’ εκείνη την αυλή, ανάμεσα στους μεροκαματιάρηδες, στους τεμπέληδες και στους θεοσεβούμενους… Σ’ αυτήν την αυλή, ανάλογα με τον αριθμό των δωματίων που κρατάει κάποιος, με το αν έχει εσωτερική κουζίνα και μπάνιο με βρύσες που τρέχουνε νερό, ανεβαίνει κοινωνικά σε σχέση με τους άλλους, τους πιο μέσα, που βιώνουν σχεδόν λούμπεν καταστάσεις» (σελ. 126-127). Ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος, η Κατοχή, ο Εμφύλιος, τα Ιουλιανά, η Δικτατορία του 1967 και το Πολυτεχνείο, ακόμη κι ο Μάης του ’68 είναι ιστορικά γεγονότα που θ’ αλλάξουν τις προτεραιότητες και θ’ αμβλύνουν ελάχιστα τους χαρακτήρες, χωρίς να δίνουν επιπλέον βάρος στη ροή και το περιεχόμενο του μυθιστορήματος.

Ακόμη και η σχετικά μικρή αναφορά στην προσωπικότητα του ιατρού Γεωργίου Καραμάνη, που υπηρέτησε με ζήλο στη μάχη κατά της φυματίωσης, δημιουργώντας ένα περίφημο και σταδιακά ξακουστό σανατόριο στο Πήλιο από το 1909, είναι άξια σχολιασμού, μιας και πρόκειται για μια σημαντική προσωπικότητα, για την οποία ελάχιστα γνώριζα. Βοήθησε ουσιαστικά και πρωτοπόρα πολύ κόσμο σε μια εποχή που η φυματίωση ήταν ταμπού και ανασταλτικός παράγοντας στις ανθρώπινες σχέσεις ενώ από τις εγκαταστάσεις του πέρασαν ο Κωστής Παλαμάς, ο Γεώργιος Σεφέρης, ο Μιλτιάδης Μαλακάσης και άλλοι. Μέχρι το 1960 νοσηλεύτηκαν τουλάχιστον 2.500 άτομα αλλά έκλεισε τέσσερα χρόνια μετά, με τον θάνατο του Καραμάνη να σηματοδοτεί την ολοκλήρωση μιας άνευ προηγουμένου φροντίδας ανθρώπων σε ανάγκη όταν η κοινωνική κατακραυγή τους δίωκε.

Από τη Σαντορίνη στην Αθήνα και το Πήλιο, από τη Φιλιππούπολη στην Καλαμάτα και τη Βόρειο Ήπειρο μα «Εκείνη η αυλή, τα δυο δωμάτια, ο δρόμος τους. Ψαρών 52 το σπίτι τους, η γειτονιά τους. Μια εποχή. Κι όλοι οι κόσμοι, οι κόσμοι τους, που μέσα της κλείστηκαν. Ιστορίες των άλλων μα και δικές τους» (σελ. 125). Και η Πέτρα που δε θέλει πια να ζει μέσα από τις ζωές των άλλων αλλά να χαράξει τη δική της πορεία. Θα τα καταφέρει ή η οικογενειακή κληρονομιά είναι ένας βραχνάς που δε θα καταφέρει ποτέ ν’ απαλλαγεί από αυτόν; Άνθρωποι και πεπρωμένο παρουσιάζονται ανάγλυφα και με πολυεπίπεδο διάκοσμο πλοκής σ’ ένα μυθιστόρημα που με ταξίδεψε και με συγκίνησε.

Βιβλίο Η κλέφτρα των βιβλίων
Τίτλος πρωτοτύπου The book thief
Συγγραφέας Markus Zusak
Μεταφραστής Κώστια Κοντολέων
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Προσοχή, περιέχει SPOILERS

Η κλέφτρα των βιβλίων φτάνει στο σπίτι των θετών γονιών της λίγο πριν ξεσπάσει ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος. Τη συνοδεύει η μητέρα της, η οποία την εγκαταλείπει αμέσως μόλις φτάνουν. Καθ’ οδόν έχουν ήδη χάσει τον αδελφό της Λίζελ. Το κορίτσι μεγαλώνει με το ζεύγος Χούμπερμαν στο Μόλχιγκ κοντά στο Μόναχο, στο δρόμο για το Νταχάου. Όταν έθαψαν τον αδερφό της, έκλεψε ένα βιβλίο που βρήκε στο νεκροταφείο, το Εγχειρίδιο του καλού νεκροθάφτη. Με τη βοήθεια του Χανς Χούμπερμαν και το βιβλίο αυτό η Λίζελ μαθαίνει ανάγνωση και γραφή.

Το Μόλχιγκ είναι ο μικρόκοσμος μιας Ευρώπης που αιματοκυλιέται στα πεδία μάχης: έχουμε τους πλουσίους που ζουν εις βάρος της φτώχειας και της ανέχειας των φτωχών, έχουμε τους φτωχούς που αγωνίζονται να ζήσουν την κάθε μέρα τους με λίγα δράμια ψωμιού και πουλάν τα πάντα για να επιβιώσουν, έχουμε τη χιτλερική νεολαία (τα παιδιά που παρασύρονται από τα ιδεώδη του Χίτλερ και του ναζισμού και τα ακολουθούν πιστά αλλά και τα παιδιά που πειθαναγκάζονται να γίνουν μέλη της νεολαίας για να εξακολουθούν να τα κάνουν παρέα οι φίλοι τους και να είναι αποδεκτά στη γειτονιά τους), έχουμε τους κομμουνιστές και τους Εβραίους, έχουμε διάφορες ιστορίες που εκτυλίσσονται ταυτόχρονα και παράλληλα με την κεντρική ιστορία.

Μέσα σε όλον αυτόν τον κυκεώνα των γεγονότων, την άνοδο του ναζισμού, το ξέσπασμα του πολέμου, τους ανελέητους βομβαρδισμούς των αμάχων, τις πορείες θανάτου των Εβραίων, τα πεδία μάχης όπου στέλνονται οι νέοι της γειτονιάς, οι Χούμπερμαν κρύβουν στο υπόγειό τους έναν Εβραίο, τον Μαξ Φάντενμπουργκ. Ταυτόχρονα, η Λίζελ κερδίζει τη συμπάθεια της γυναίκας του δημάρχου που την αφήνει να διαβάζει με τις ώρες στη βιβλιοθήκη του σπιτιού της. Κι όταν τα πράγματα χειροτερεύουν και ο δήμαρχος δεν μπορεί να πληρώνει τη Χούμπερμαν για να τους πλένει τα ρούχα, η Λίζελ συγκρούεται με τη γυναίκα του δημάρχου και αρχίζει να της κλέβει τα βράδια βιβλία από τη βιβλιοθήκη της, με τσιλιαδόρο τον Ρούντι.

Ξέχασα να σας πω ότι την ιστορία μας την αφηγείται ο… Χάρος, ο οποίος μας μιλά και για τα δικά του αισθήματα για την όλη κατάσταση. Για την αδικία που νιώθει για τις ψυχές που φεύγουν υπηρετώντας τον μάταιο και παράλογο σκοπό του πολέμου, για την κούραση που νιώθει όταν κουβαλάει συνέχεια ψυχές σε περιπτώσεις μαζικών σφαγών, για τα συναισθήματα που του κέντρισε η Λίζελ και πολλά άλλα. Ένας από τους πιο ευρηματικούς τρόπους αφήγησης και μία από τις πιο ολοκληρωμένες προσωπικότητες που έχω συναντήσει σε βιβλίο. Κι επιπλέον η αφήγηση διασπάται σε δύο σημεία από φωτογραφική αναπαραγωγή των δύο εικονογραφημένων βιβλίων που έγραψε ο Μαξ στο υπόγειο, το ένα αναπαριστώντας τη ζωή του στο υπόγειο και το άλλο εμπνευσμένο από τα συναισθήματα που του γέννησε η μικρή Λίζελ, ο χαρακτήρας της και η αγάπη της για το διάβασμα.

Θα σταθώ ιδιαίτερα στο κείμενο που έγραψε ο Μαξ παρακινούμενος από την προσωπικότητα της Λίζελ. Πρόκειται για ένα από τα πιο ωραία αλληγορικά κείμενα που έχω διαβάσει για τον ναζισμό και για ένα από τα περιεκτικότερα κείμενα σε νοήματα, ιδέες και εικόνες. Μακάρι να μπορούσα να το γράψω όλο εδώ αλλά θα προτιμήσω κάποια ωραία αποσπάσματα:

«Υπήρχε κάποτε ένας παράξενος, μικροκαμωμένος άνθρωπος. Πήρε τρεις σημαντικές αποφάσεις για τη ζωή του: θα έκανε τη χωρίστρα του ανάποδα απ’ ό,τι όλοι οι άλλοι, θα άφηνε ένα μικρό, παράξενο μουστάκι, μια μέρα θα κυρίευε όλο τον κόσμο. Ο νεαρός άντρας περιπλανιόταν για αρκετό διάστημα, σκεφτόταν, σχεδίαζε και λογάριαζε πώς ακριβώς θα έκανε τον κόσμο δικό του. Ύστερα, μια μέρα από το πουθενά, του ήρθε στο μυαλό το τέλειο σχέδιο… Ναι, ο Φίρερ αποφάσισε πως θα κυρίευε τον κόσμο με λέξεις…Το πρώτο του σχέδιο επίθεσης ήταν να φυτέψει τις λέξεις σε όσο το δυνατόν περισσότερες περιοχές της πατρίδας του. Τις φύτευε μέρα και νύχτα και τις καλλιεργούσε. Τις έβλεπε ν\’ αναπτύσσονται, ώσπου, σταδιακά, μεγάλα δάση από λέξεις είχαν φυτρώσει σε όλη τη Γερμανία. Ήταν ένα έθνος καλλιεργημένων σκέψεων. Ενώ οι λέξεις αναπτύσσονταν, ο νεαρός μας Φίρερ φύτεψε και σπόρους για να δημιουργήσει σύμβολα κι αυτοί επίσης πήγαιναν πολύ καλά, ήταν σχεδόν έτοιμοι για πλήρη ανθοφορία. Είχε έρθει η ώρα. Ο Φίρερ ήταν έτοιμος. Κάλεσε το λαό του να έρθει προς την περίλαμπρη καρδιά του, δελεάζοντάς τους με τις πιο καλοδουλεμένες, αποτρόπαιες λέξεις, διαλεγμένες από τα δάση του. Και ο λαός ανταποκρίθηκε στο κάλεσμά του…» (σελ. 499).

Θα ανακαλύψουν τον Εβραίο; Θα παραδεχτεί ποτέ η Λίζελ ή ο Ρούντι τα συναισθήματά του για τον άλλον; Το Μόλχιγκ πόσο βαρύ φόρο αίματος θα πληρώσει εν μέσω του πολέμου; Ο Χανς Χούμπερμαν θα επιζήσει στα πεδία των μαχών που τον στέλνει το ναζιστικό κόμμα στο οποίο αρνείται να γίνει μέλος; Πόσο διαφορετικούς θα βρει ο πόλεμος τους ανθρώπους αυτούς; Ποιοι θα επιζήσουν σε μια εποχή που η νίκη και η ήττα δεν έχουν καμία σημασία; Ένα μυθιστόρημα αντιπολεμικό, γεμάτο εικόνες, νοήματα και συγκινήσεις που θα σας κερδίσει από την πρώτη στιγμή! Το τελευταίο κεφάλαιο μάλιστα είναι από τα πιο σκληρά και ταυτόχρονα πιο τρυφερά κείμενα που έχω διαβάσει.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Όταν το τρένο μπήκε στον κεντρικό σταθμό του Μονάχου, οι επιβάτες ξεχύθηκαν μαζικά στην αποβάθρα σαν να έπεφταν από σκισμένη σακούλα» (σελ. 33).

«Ήταν ο Χανς Χούμπερμαν…Πλάι του στεκόταν από τη μια η μετρίου αναστήματος φράου Χάιντριχ. Και από την άλλη η κοντόχοντρη Ρόζα Χούμπερμαν, όμοια με μικρή ντουλάπα που έχουν ρίξει πάνω της ένα παλτό» (σελ. 36).

«Αχ, πώς τα σύννεφα αντάμωσαν ξαφνικά στον ουρανό και μαζεύτηκαν ανόητα το ένα κοντά στο άλλο. Μεγάλα, παχιά σύννεφα. Μαύρα κι αφράτα. Να κουτουλάνε το ένα πάνω στο άλλο. Να ζητούν συγγνώμη. Να πηγαίνουν πιο πέρα για να βρουν χώρο» (σελ. 93-94).

«-Κοίτα τα χρώματα, είπε ο μπαμπάς. Είναι δύσκολο να μη σου αρέσει ένας άντρας που όχι μόνο προσέχει τα χρώματα αλλά και μιλάει γι’ αυτά» (σελ. 104).

«Ήταν η πρώτη φορά που μου ξέφυγε ο Χανς Χούμπερμαν. Ο Μεγάλος Πόλεμος. Θα μου ξέφευγε άλλη μια φορά, αλλά δεν είχε έρθει ακόμα η ώρα, καθώς αυτό θα συνέβαινε το 1943, στο Έσεν. Δυο πόλεμοι και δυο αποδράσεις. Τη μια νεαρός, την άλλη μεσήλικας. Δεν υπάρχουν πολλοί άντρες που να με ξεγέλασαν δυο φορές» (σελ. 205).

«-Στο κάτω κάτω, είπε, θα έπρεπε να ξέρεις λόγω ηλικίας πως κάθε νεαρός άντρας είναι συναισθηματικά ένα ανώριμο αγόρι κι ένα αγόρι μερικές φορές έχει το δικαίωμα να είναι πεισματάρικο» (σελ. 248).

«Στο έρεβος της ζοφερής μου καρδιάς το ξέρω. Θα του είχε αρέσει πολύ, είμαι σίγουρος γι\’ αυτό. Βλέπετε; Ακόμα κι ο θάνατος έχει καρδιά» (σελ. 276).

«Παραπονιέμαι βουβά καθώς φέρνω σε πέρας τη δουλειά μου, και μερικές χρονιές οι ψυχές και τα πτώματα δεν προστίθενται απλώς, πολλαπλασιάζονται» (σελ. 348).

«Στα τέλη του Μάρτη ένα μέρος που το έλεγαν Λίμπεκ δέχτηκε έναν καταιγισμό από μπόμπες. Επόμενη στη σειρά θα ήταν η Κολονία, και πολύ σύντομα πολύ περισσότερες γερμανικές πόλεις, συμπεριλαμβανομένου και του Μονάχου. Ναι, το αφεντικό στεκόταν πάλι πάνω από το κεφάλι μου. -Τέλειωνε τη δουλειά σου, τέλειωνέ την. Έρχονταν οι μπόμπες -και μαζί μ’ αυτές κι εγώ» (σελ. 378).

«Στα κουπόνια τροφίμων της ναζιστικής Γερμανίας δε συμπεριλάμβαναν και την τιμωρία αλλά όλοι έπρεπε να πάρουν το μερίδιό τους. Για κάποιους ήταν ο θάνατος σε μια ξένη χώρα στη διάρκεια του πολέμου. Για άλλους ήταν η φτώχεια και η ενοχή όταν τέλειωσε ο πόλεμος και όταν ανακαλύφθηκαν έξι εκατομμύρια περιπτώσεις σε όλη την Ευρώπη που θα έπρεπε να τους κάνουν να ντρέπονται ως έθνος» (σελ. 407).

«Όταν γύρισε προς τα εκεί απ’ όπου ερχόταν ο θόρυβος, είδε τη γυναίκα του δημάρχου, που φορούσε καινούργιο μπουρνούζι και παντόφλες γνωστής μάρκας. Στο τσεπάκι του στήθους του μπουρνουζιού ήταν κεντημένη μια σβάστικα. Η προπαγάνδα είχε ήδη φτάσει ως το μπάνιο» (σελ. 514).

«Αν δεν είχε χάσει τα τσιγάρα του στην παρτίδα με τον Χανς Χούμπερμαν, δε θα τον είχε περιφρονήσει. Αν δεν τον είχε περιφρονήσει δε θα είχε πάρει τη θέση του στο φορτηγό λίγες εβδομάδες αργότερα, σ\’ έναν αρκετά ακίνδυνο δρόμο. Ένα κάθισμα, δυο άντρες, μια σύντομη διαφωνία, κι εγώ να παίρνω τη σκυτάλη. Με τρελαίνει μερικές φορές ο τρόπος που πεθαίνουν κάποιοι άνθρωποι» (σελ. 518).

«Ήταν στη Ρωσία, στις 5 Γενάρη του 1943, μιαν ακόμα παγωμένη μέρα από τις πολλές. Έξω, ανάμεσα στην πόλη και στο χιόνι, υπήρχαν παντού νεκροί Ρώσοι και Γερμανοί. Οι ζωντανοί που είχαν απομείνει πυροβολούσαν τις άγραφες σελίδες μπροστά τους. Τρεις γλώσσες εμπλέκονταν στην ιστορία. Τα ρωσικά, οι σφαίρες, τα γερμανικά» (σελ. 523).