Βιβλίο Πότε διάβολος πότε άγγελος 
Συγγραφέας Κώστας Ακρίβος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης (1782-1827) ήταν νόθος γιος του Δημητρίου Ίσκου και της Ζωής Διμισκή, η οποία, μετά τον θάνατο του συζύγου της, Ιωάννη Μαυρομματιώτη, κατέφυγε σε μοναστήρι. Τα παιδικά του χρόνια ήταν δύσκολα λόγω του οικογενειακού του ιστορικού κι έγινε φιλόνικος, βλάσφημος και βωμολόχος. Νεαρός έπεσε στα χέρια του Αλή Πασά τον οποίο και υπηρέτησε ώσπου λιποτάκτησε και τάχτηκε στο πλευρό του κλέφτη Αντώνη Κατσαντώνη. Όταν ξέσπασε η Επανάσταση κατάφερε να γίνει καπετάνιος των Αγράφων, του τόπου όπου γεννήθηκε, και συμμετείχε στον Αγώνα, βιώνοντας νίκες, ήττες, προδοσία, αχαριστία. Το 1826 ο Κιουταχής κατέλαβε την Αθήνα, πλην του βράχου της Ακρόπολης που κρατούσε ο Γιάννης Γκιούρας, κι ακολούθησε μια σειρά από μάχες, που οδήγησαν στη νίκη των Ελλήνων. Στις 22 Απριλίου 1827 ο Καραϊσκάκης πυροβολείται σε μια μάχη μεταξύ Ελλήνων και Τουρκαλβανών και αφήνει την τελευταία πνοή του την επομένη. Ήταν ατύχημα ή δολοφονία; Ήταν μια πληγή στη μάχη ή κάποιος όπλισε το χέρι του φονιά;

Ο Μήτρος Αγραφιώτης ήταν το δεξί χέρι του ήρωα της Επανάστασης που του εμπιστεύτηκε μέχρι και το ταμείο του. Ελάχιστα πράγματα είναι γνωστά γι’ αυτόν κι έτσι ο συγγραφέας Κώστας Ακρίβος, δισέγγονος του Μήτρου, αρχίζει να συγκεντρώνει υλικό που θα ανασυστήσει την πορεία του στον χρόνο. Το βιβλίο χωρίζεται σε οκτώ κεφάλαια με συγκεκριμένη δομή, μέσα από την οποία αναβιώνουν: η ζωή των δύο αντρών, τα γεγονότα της Ελληνικής Επανάστασης στα οποία συμμετείχαν, οι μαρτυρίες των ανθρώπων που τους γνώρισαν ή άκουσαν γι’ αυτούς, η εποχή και οι τόποι, δίνονται ακόμη και μη οριστικές απαντήσεις σε κρίσιμα και ασαφή ερωτήματα όπως πώς και γιατί δολοφονήθηκε ο Καραϊσκάκης και ποιος ήταν ο ηθικός αυτουργός, αν έπασχε από φυματίωση ή ελονοσία κ. ά.

Η ζωή του Γεωργίου Καραϊσκάκη αναπαρίσταται μέσα από μαρτυρίες ανθρώπων όπως του λόρδου Βύρωνα από το ταξίδι του στην Αλβανία το 1809, ξένων περιηγητών, Τούρκων, Άγγλων διπλωματών και αξιωματικών, του Καρλ Κρατσάιζεν που έκανε και τα πορτρέτα πολλών αγωνιστών της ελευθερίας κ. ά. και μέσα από επίσημα έγγραφα και εφημερίδες της εποχής. Καθαρεύουσα και δημοτική εναλλάσσονται, ο κάθε αφηγητής έχει τον δικό του χώρο μέσα στο κείμενο και μαθαίνουμε γενικότερα είτε τις συνθήκες γνωριμίας είτε το παρελθόν του και τον τρόπο σκέψης του μέσα από τις αυθεντικές πηγές. Αυτή η ιστορικότητα εναλλάσσεται με μυθιστορηματική απόδοση του Μήτρου Αγραφιώτη, μέσω της οποίας ταξιδεύουμε πότε στα στερνά του χρόνια που φυτοζωούσε και επαιτούσε για μια τιμητική σύνταξη, πότε με μορφή ημερολογίου στις μάχες που έδωσε στο πλάι του αγωνιστή, πότε στις ζωές των απογόνων του ώστε να καταλήξουμε στη δεκαετία του 1960 όπου ο συγγραφέας μέσα από ένα συγκινητικό κείμενο καταγράφει τη δική του παιδική ηλικία. «Μα πιο πολύ φαρμακώνομαι που ο καπιτάνος δεν πρόφταξε να δει τον Τούρκο φευγάτο απ’ το ελληνικό» (σελ. 132). Με αυτά τα λόγια αποχαιρετά ο Μήτρος Αγραφιώτης τον οπλαρχηγό του και δίνει χώρο στους απογόνους του να μας οδηγήσουν λιτά και παραστατικά στο σήμερα και να αποκτήσουμε ολοκληρωμένη εικόνα και για τη δική του οικογένεια.

Αξιέπαινη, αν και ίσως φανεί λίγο δύσκολη για τους περισσότερους αναγνώστες, η εξιστόρηση σε καθαρεύουσα και με άφθονους ιδιωματισμούς των περισσότερων γεγονότων, αν και το γλωσσάρι στο τέλος βοηθάει αρκετά. Τα κεφάλαια είναι μικρά και σύντομα, το κείμενο ρέει γρήγορα, ο συγγραφέας αναμιγνύει σωστά τα ντοκουμέντα με τη μυθιστορηματική ανάπλαση τυχόν κενών και στο τέλος παρατίθενται όλες οι πλευρές των αμφιλεγόμενων σημείων, που ανέφερα και πιο πριν, ώστε να έχουμε πληρέστερη και όσο γίνεται αντικειμενικότερη εικόνα γεγονότων και ανθρώπων.

Το «Πότε διάβολος πότε άγγελος» είναι μια ποικίλης μορφής σύνθεση της ζωής και της δολοφονίας του Γεωργίου Καραϊσκάκη και μια τεκμηριωμένη καταγραφή της οικογένειας του Μήτρου Αγραφιώτη, προγόνου του συγγραφέα. Ακριβοδίκαιη και αμερόληπτη παράθεση γεγονότων, πιστή καταγραφή της εποχής προεπαναστατικά -κυριαρχία Αλή Πασά-, στην καρδιά των γεγονότων και μετεπεναστατικά -βασιλεία Όθωνα (γλώσσα, έθιμα, συνήθειες, κώδικας τιμής κ. ά.), ιδιωματισμοί και καθαρεύουσα εναλλάξ με δημοτική, ντοκουμέντα και γλωσσάριο συγκροτούν μια μελετημένη και ολοκληρωμένη εργασία.

Βιβλίο Γάλα Μαγνησίας
Συγγραφέας Κώστας Ακρίβος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Μπράσκας ή Εμμανουήλ Λαρυγγάκης, με πεταχτά μάτια και φουσκωτά χείλη σαν το ομώνυμο ψάρι, ο κοντούλης Αχιλλάκος Μαραϊδώνης, ο Μικ ή Γιάννης Μόσιος που τραυλίζει κι έχει για ίνδαλμά του τον Μικ Τζάγκερ κι ο Ζερβής ή Θανάσης Κουτσόπουλος, αριστερόχειρας και αριστεροπόδαρος στα σουτ, είναι μια παρέα παιδιών σχετικά παράταιρων με τα υπόλοιπα: «Τα πιο πολλά ήταν τύπος και υπογραμμός… πήγαιναν στο κατηχητικό, κοπάνα και σκασιαρχείο δεν ήξεραν τι θα πει. Ενώ εμείς… Καμιά σχέση μ’ αυτό που λένε καλά παιδιά. Αν είχαμε γεννηθεί έτσι, ή αν γίναμε αυτά τα χρόνια που ήμασταν στο οικοτροφείο, δεν το ξέραμε. Το μόνο που ξέραμε ήταν πως κάθε τόσο κάτι μας έπιανε και λέγαμε ή κάναμε το αντίθετο απ’ ό,τι οι άλλοι» (σελ. 15). Από τις πρώτες τάξεις του γυμνασίου σταδιακά είδαν πως ταιριάζουν τα χνότα τους κι έτσι τώρα, στην πέμπτη, έγιναν μια γροθιά κι αν έκανε ένας κάποιο αδίκημα τιμωρούνταν όλοι κι ένιωθαν μάλιστα περηφάνια γι΄ αυτό. Δεν ήταν από κακή πάστα, δε θα τους έλεγε κάποιος αληταράδες, απλώς ήταν περισσότερο ζωηροί απ’ ό,τι θα έπρεπε, με τις αγωνίες τους, τα χόμπι τους, τα ακούσματά τους και τις φυσιολογικές ατασθαλίες της ηλικίας τους. Τα πραγματικά ονόματα των παιδιών και οι ιστορίες των οικογενειών τους βγαίνουν σταδιακά στην επιφάνεια, σχεδιάζοντας έτσι τμηματικά τις προσωπικότητές τους και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τα γεγονότα της εποχής. Μέσα από αυτές τις συναναστροφές βγαίνει μια κοινωνική τοιχογραφία της εποχής και του τόπου, η οποία αποτελείται από αρχιτέκτονες και ιεράρχες μέχρι εργάτες σε εργοστάσια και νοικοκυρές. Όλοι τους ένιωσαν την ανάγκη να σπουδάσουν τα παιδιά τους κι ένα εκκλησιαστικό οικοτροφείο ήταν η ιδανική λύση.

Στρώσιμο κρεβατιών, πειθαρχία, φιλομάθεια, ποδόσφαιρο, πλάκες, προσευχή, δισκάκια μουσικής, τσιγάρα, βερμούτ, Πελόμα Μποκιού, τα πρώτα βήματα της τηλεόρασης, «Τα χριστιανόπουλα θα πάμε με φτερά» (στα συν η γκεστ εμφάνιση του Αρχιεπίσκοπου Χριστόδουλου ως Μητροπολίτου Δημητριάδος), κινηματογράφος («Εξορκιστής», «Υπολοχαγός Νατάσα», Γκουσγκούνης και Αγγελόπουλος), άφιλτρα τσιγάρα, κλίμα «Μακριά από πούστηδες και κουκουέδες γιατί θα σου κόψω τα ποδάρια»! Μέσα από τα περιστατικά βιώνουμε την ανοργανωσιά της επιστράτευσης με την εισβολή της Τουρκίας στην Κύπρο το 1974, την αγανάκτηση των αγροτών που καλλιεργούσαν τα χωράφια που προέκυψαν από την αποξήρανση της λίμνης Κάρλας ως προς τη ληστρική φορολογική συμπεριφορά του κράτους απέναντί τους, τη θρυλική συναυλία του Μίκη Θεοδωράκη μετά την επάνοδο της Δημοκρατίας, το δημοψήφισμα για το πολίτευμα της χώρας και πάρα πολλά άλλα γεγονότα που δεν παρατίθενται με κουραστικό τρόπο και πολλές λεπτομέρειες, απλώς καθρεφτίζονται σε κινήσεις και πράξεις των ανθρώπων που συναναστρέφονται τα παιδιά, που δοκιμάζουν έτσι κι αυτά τις γνώσεις τους και την παρατηρητικότητά τους.

Η γραφή ποικίλλει. Τα κεφάλαια που αναφέρονται στο γεγονός του πνιγμού έχουν ξεκάθαρη ημερομηνία και είναι γραμμένα σε τρίτο πρόσωπο ενώ τα υπόλοιπα, που συγκροτούν και το μεγαλύτερο μέρος του μυθιστορήματος, έχουν γενικούς τίτλους που αντιστοιχούν στο εκάστοτε περιεχόμενο και πρωτοπρόσωπη αφήγηση από τον Ζερβή, που αργότερα θα γίνει συγγραφέας και δημοσιογράφος. Ο σχολικός περίγυρος αποδίδεται με παραστατικότητα: μονήρεις καθηγητές, ευθυγραμμισμένοι στις εγκυκλίους κι όχι στις ανάγκες των παιδιών, ξύλο για όποιον παρεκκλίνει (ευτυχώς, έχουν περάσει οι εποχές κι έτσι πέφτουν μόνο σφαλιάρες κι αυτές ελάχιστες), με το παιδί που αργότερα θα πνιγεί να είναι το δεξί χέρι του διάκου που εποπτεύει τους μαθητές και λογοδοτεί στον διευθυντή που με τη σειρά του λογοδοτεί στον Σεβασμιότατο, με ένα ανατριχιαστικά ρεαλιστικό περιστατικό σεξουαλικής παρενόχλησης που φυσικά καλύπτεται και χιλιάδες άλλα περιστατικά, δοσμένα όλα με αληθοφάνεια, στιβαρή γραφή και παραστατικούς διαλόγους.

Αυτό το πινγκ πονγκ των εναλλακτικών αφηγήσεων και ο τρόπος με τον οποίο πλησιάζουμε στην αλήθεια κλιμακώνει την ένταση, μόνο που όσα συνέβησαν το 1975 έχουν τον απόηχό τους στην καθημερινότητα των παιδιών αρκετά χρόνια αργότερα, με αποτέλεσμα κάποιος να κινήσει ξανά τα νήματα και να αναβιώσει τα όσα συνέβησαν ώστε να ηρεμήσει η ψυχή του και να προχωρήσει. Όσο μου άρεσαν τα γεγονότα του χτες, ο ρεαλισμός τους, το δέσιμο και η ροή τους, τόσο με ξάφνιασε η τροπή που πήρε το μυθιστόρημα στη σημερινή εποχή και ακόμη περισσότερο το αναπάντεχο φινάλε. Ξεκινάει ένας αγώνας δρόμου χαμένων ψυχών με μόνο έπαθλο την αλήθεια και τη γαλήνη, αλλά η ολοκλήρωση της ιστορίας ήταν κάπως απότομη, ασαφής και σχετικά βιαστική, αν τη συγκρίνει κανείς με το πόσες σελίδες χρειάστηκαν για την καταγραφή των χρόνων του οικοτροφείου.

Κλείνοντας το βιβλίο, μου γεννήθηκαν ακαθόριστα συναισθήματα. Αναρωτιόμουν αν επρόκειτο για μια νοσταλγική για κάποιους καταγραφή των εφηβικών χρόνων της δεκαετίας του 1970 ή για μια πειραματική γραφή του κυρίου Κώστα Ακρίβου, που όσο συγκεκριμένος και ρεαλιστής ήταν στην αρχή τόσο θέλησε να παίξει με τον σουρεαλισμό στο τέλος. Μήπως είναι ένα κοινωνικό μυθιστόρημα που βαδίζει στα χνάρια του Ισίδωρου Ζουργού («Η ψίχα εκείνου του καλοκαιριού») και του Stephen King («Στάσου πλάι μου»), απλώς έχει κι ένα αστυνομικής χροιάς συμβάν ώστε να δείξει πώς επηρεάστηκε ο ψυχισμός των παιδιών; Οι σκεπτικισμοί αυτοί, που σπάνια μου γεννώνται, δείχνουν πως έχουμε ένα καλό δείγμα γραφής και πως το βιβλίο θα κρατήσει συντροφιά στον αναγνώστη αρκετό καιρό μετά το πέρας της ανάγνωσης.

Το «Γάλα Μαγνησίας» είναι ένα καλογραμμένο και τεκμηριωμένο μυθιστόρημα για μια παρέα παιδιών που προσπαθούν να μάθουν πέντε πράγματα, να γνωρίσουν τον εαυτό τους και τους γύρω τους, να αποκτήσουν γνώσεις που θα τους βοηθήσουν σε ένα καλύτερο μέλλον, να ερωτευτούν, να κάνουν σχέδια, να βιώσουν τα ιστορικά και πολιτιστικά γεγονότα της εποχής τους, μόνο που η εφηβεία τους αμαυρώθηκε από την κατηγορία δολοφονίας ενός συμμαθητή τους κι αυτό θα τους κυνηγάει ως την ενήλικη ζωή τους. Σωστή σκιαγράφηση χαρακτήρων, μελετημένα πραγματολογικά στοιχεία, συναρπαστική κλιμάκωση των εξελίξεων και μια χούφτα παιδιά που θα μεγαλώσουν νωρίτερα απ’ ό,τι περίμεναν!