Βιβλίο Κρασί από τα χείλη σου 
Συγγραφέας Κώστας Κρομμύδας
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Κώστας Κρομμύδας έγραψε ένα τρυφερό ρομαντικό μυθιστόρημα γεμάτο ευωδιές οίνου και μούστου, αγάπης και έρωτα. Είναι ένα κείμενο αφιερωμένο στην αυτοβουλία και στην αυτοδιάθεση, στον έρωτα που μπορεί να ανθίσει παρά τα εμπόδια, στις δύσκολες σχέσεις μεταξύ πατέρα και γιου κυρίως και σε πολλά άλλα ανθρώπινα συναισθήματα. Με αφετηρία την έχθρα μεταξύ δύο οικογενειών και τις προσπάθειες των γόνων της να τις ενώσουν με την αγάπη τους ξεδιπλώνονται τα μυστικά και ο πλούτος της σημασίας και του ρόλου του κρασιού στη ζωή μας και ταυτόχρονα τονίζονται έννοιες και ιδέες που σπάνια τις συναντώ με αυτόν τον τρόπο στη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία. Οι Βαλσάμηδες και οι Γιόγλου είναι ανταγωνιστικοί κάτοχοι όμορων αμπελώνων, έχουν καλές διασυνδέσεις και επενδύσεις στον χώρο του κρασιού, μια σχετική οικονομική άνεση (οπότε ευτυχώς γλυτώνουμε σκηνές και περιγραφές τύπου «Falcon Crest») και ακολουθούν πιστά το μίσος που τους χωρίζει από την εποχή της Τουρκοκρατίας. Η πείρα και η μακρόχρονη πορεία του Κώστα Κρομμύδα τον βοηθάνε να δημιουργήσει τρισδιάστατους χαρακτήρες, με προβλήματα και ανησυχίες, με προσδοκίες και ελπίδες, που προδίδονται, εποφθαλμιούν, σχεδιάζουν, λαχταρούν.

Ο Σπύρος Γιόγλου είναι παντρεμένος με τη γαλλικής καταγωγής Κορίν, με την οποία απέκτησαν την Κλαίρη. Είναι αυστηροί και υπερπροστατευτικοί μαζί της και ο Σπύρος προσπαθεί να πείσει τον γιο του από τον πρώτο του γάμο, Γιάγκο, να ασχοληθεί με τις επιχειρήσεις της οικογένειας. Ο νεαρός όμως δε θέλει, βαρέθηκε να τον βλέπει να μαλώνει με τους Βαλσάμηδες και με τους μισούς οινοποιούς της περιοχής, αντίθετα πιστεύει πως η Κλαίρη, η οποία άλλωστε γεννήθηκε μες στο αμπέλι και μεγάλωσε μέσα σ’ αυτό, είναι η πιο ικανή και η πιο κατάλληλη από τους δυο τους για την επιχείρηση. Από την άλλη μεριά του φράχτη που τους χωρίζει, ο Βαγγέλης Βαλσάμης, απογοητευμένος από τη στάση και τη συμπεριφορά του γιου του, Άρη, απέναντί του, αποφασίζει να τα αναθέσει όλα επισήμως στον πρωτότοκο, Φώτη. Τα δυο παιδιά είναι εντελώς διαφορετικοί χαρακτήρες: ο Άρης αγαπάει τα κτήματα και τ’ αμπέλια, υπαναχωρεί όμως επειδή απογοητεύεται κι αυτός από τη συμπεριφορά του πατέρα του κι έτσι ο Φώτης, που πάντα συντηρούσε την ένταση μέσα στην οικογένεια, παίρνει τα ηνία μιας ακμάζουσας επιχείρησης, η οποία σύντομα θ’ αρχίσει να παίρνει την κάτω βόλτα λόγω των χειρισμών του.

Ο Άρης και η Κλαίρη ερωτεύονται, γεύονται ένα ποτήρι κρασί από τα χείλη ο ένας του άλλου, οπότε μήπως η ιστορία τους ενώσει τελικά τις δύο οικογένειες και σβήσει το προαιώνιο μίσος; Η ιστορία ξεκινάει το 2005, την εποχή του τρύγου, την ημέρα που πατάνε τα σταφύλια και αυτό οι Γιόγλου το συνοδεύουν μ’ ένα αρχαιοπρεπές τελετουργικό για καλή σοδειά. Οι δυο νέοι αναθερμαίνουν την αγάπη που τους ένωνε από παιδιά κι αμέσως μετά βρισκόμαστε στο Ντουμπάι του 2023 όπου ο Άρης έχει ιδρύσει μια κτηματομεσιτική εταιρεία που πηγαίνει ολοένα και καλύτερα. Ένα δυσάρεστο γεγονός τον αναγκάζει να επιστρέψει στο σπίτι του στη Νεμέα κι εκεί συναντά μεγάλες αλλαγές. Με διαρκή πρωθύστερα που παρουσιάζουν την ιστορία από διαφορετικά και διάφορα σημεία του χτες και του σήμερα ξεδιπλώνεται η τρυφερή ιστορία του Άρη και της Κλαίρης. Από το 2005 μεταβαίνουμε στο 2023 όπου τα πάντα έχουν αλλάξει κι από κει πίσω στο 2006 για να πιάσουμε το νήμα από την αρχή, να καταλάβουμε τι συνέβη κι αναγκάστηκε ο Άρης να φύγει, τι έγινε με τα άλλα μέλη της οικογένειάς του μα πάνω απ’ όλα με την Κλαίρη.

Το μυθιστόρημα είναι καλά σχεδιασμένο και η πλοκή κλιμακώνεται όλο και περισσότερο από κεφάλαιο σε κεφάλαιο. Μια σειρά από απρόβλεπτες εξελίξεις θα απομακρύνουν τον Άρη από την Κλαίρη και ο χρόνος θα σκάψει βαθύ αυλάκι ανάμεσά τους. Μήπως όμως αυτό τους βγει σε καλό τελικά; Μήπως δε θα ξεχάσει ο ένας τον άλλον και τους δοθεί μια δεύτερη ευκαιρία; Αν ναι, πότε και υπό ποιες συνθήκες; Στην πορεία των γεγονότων, θα γνωρίσουμε κι άλλους χαρακτήρες, όπως τον ιδιότροπο Βλάση, γεωλόγο και οινολόγο, που διαχειρίζεται την παραγωγή και των δύο οινοποιείων, κρατώντας τις ισορροπίες μεταξύ των δύο οικογενειών, τον Ρένο, τον γιο ενός βασικού επενδυτή που ενδιαφέρεται για εξαγωγή των κρασιών των Γιόγλου στην Αμερική, την υποχωρητική και γεμάτη αγάπη Τζόυς, την αδίστακτη Μαριλένα και άλλους. Όλοι τους θα παίξουν καθοριστικό ρόλο στις εξελίξεις και θα συμπληρώσουν ένα ρομαντικό και ανατρεπτικό παζλ γεμάτο μικρά και μεγάλα κομμάτια αγάπης και μίσους, έρωτα και προδοσίας. Παραστατικές ολοζώντανες εικόνες, ειδικά αυτές που αφορούν τη φύση των αμπελώνων που βιώνουν ηλιόλουστες μέρες αλλά και τρομερές καταιγίδες, όμορφες παρομοιώσεις και μεταφορές, γρήγορη αφήγηση, μια ενδιαφέρουσα ιστορία κρατούν αμείωτο το ενδιαφέρον ως το τέλος μιας και ο συγγραφέας ξέρει να αποφεύγει τα κλισέ και τις κοινοτοπίες και να φτιάχνει δυνατές ιστορίες με εξελίξεις που δεν περιμένει κανείς.

Πλήθος αναφορών σε ποικιλίες κρασιού και στις διαφορές τους, μικρά μυστικά από τον κόσμο της οινοποιίας, μαθήματα γευσιγνωσίας και ερωτήματα όπως: γιατί είναι πιο δύσκολη η βιολογική παραγωγή, από ποια σημεία της αμπελοκαλλιέργειας βγαίνει ποιο είδος κρασιού, πώς επιλέγουμε την υποζώνη, ποιος ήταν ο ρόλος του κρασιού στα συμπόσια των αρχαίων Ελλήνων, ποιες οι μυθολογικές του καταβολές και πώς γεννήθηκε, όλα καταγράφονται στο μυθιστόρημα ως ψήγματα πληροφοριών μέσα από διαλόγους και περιστατικά που δε με κούρασαν στιγμή. «Η αμπελουργία είναι έρωτας και όχι δουλειά» (σελ. 30), τονίζει σε κάποιο σημείο ο συγγραφέας, συνοψίζοντας σε λίγες λέξεις όλο το νόημα της σκληρής αυτής πορείας από το σταφύλι στο ποτήρι. Άλλωστε: «Σιτοβολώνες, ελαιώνες, αμπελώνες. Αυτά είναι τα πρώτα συστατικά της ζωή μας» (σελ. 33). «Ο πολύς κόσμος νομίζει πως το κρασί είναι κάτι μαγικό…Κι όμως….δεν είναι τίποτα παραπάνω από δουλειά. Από ατελείωτες ώρες δουλειάς» (σελ. 345).

In vino veritas (=Στο κρασί υπάρχει αλήθεια) κι έτσι τα πάντα βγαίνουν αργά ή γρήγορα στο φως. Μυστικά αποκαλύπτονται, αλήθειες διατυπώνονται, κινήσεις γίνονται: «Η πραγματική αγάπη δεν σε φυλακίζει σαν το κρασί μέσα σε ένα βαρέλι, περιμένοντας να εξελιχθείς με τα δικά της θέλω, γιατί το μόνο σίγουρο είναι ότι η γεύση που θα σου αφήσει θα είναι ίδια με το ξίδι» (σελ. 92). Πόσο γλυκά και τρυφερά ξεδιπλώνεται ο έρωτας του Άρη και της Κλαίρης, με πόση αληθοφάνεια καταγράφονται οι στιγμές τους στην Κρήτη πριν ξεσπάσει η οικογενειακή καταιγίδα, με πόση λεπτοδουλειά και αληθοφάνεια δίνονται οι συνθήκες που θα τους χωρίσουν και θα τους απομακρύνουν ώσπου να ξανασυναντηθούν χρόνια αργότερα. Και τότε… Τι θα μας οδηγήσει στο τέλος; Ένας έρωτας που δοκιμάζεται από τις δυσκολίες, ωριμάζει στο βαρέλι της απόστασης και κάποια στιγμή θα έρθει η ώρα να τον δοκιμάσουν οι ενδιαφερόμενοι. Τι γεύση θα έχει; Πώς θα νιώσει ο ουρανίσκος και η καρδιά τους; Ταυτόχρονα, ένας πατέρας κι ένας γιος όλο και απομακρύνονται παρά την αγάπη του ενός για τον άλλον, αφήνοντας το μίσος που καραδοκούσε να μπει ανάμεσά τους. Όσο με συγκινούσαν τα εμπόδια και οι δυσκολίες των δύο ερωτευμένων νέων άλλο τόσο έντονα ένιωθα με τη σχέση που αναπτύχθηκε ανάμεσα σ’ έναν γιο και σ’ έναν πατέρα. Ο πρώτος απογοητευμένος από τη στάση του δεύτερου, ο δεύτερος δε ρίχνει τον εγωισμό του όταν διαπιστώνει πως τον έκρινε λάθος κι όταν επιτέλους έρχεται το λυτρωτικό τέλος ίσως να είναι αργά για κάποιους από τους δύο. «Κρασί από τα χείλη σου» λοιπόν και στην υγεία του αναγνώστη!

Βιβλίο Ως την τελευταία πνοή 
Συγγραφέας Γιώργος Γιαντάς
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Υδροπλάνο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα είναι η πρώτη συγγραφική απόπειρα ενός ανθρώπου που στο διάστημα που μεσολάβησε βελτιώθηκε αισθητά από άποψη θεματολογίας και γραφής. Το βιβλίο κυκλοφόρησε πριν δέκα χρόνια και τώρα επανατυπώθηκε, χαρίζοντάς μας εκ νέου μια άλλη οπτική γωνία της μικρασιατικής εκστρατείας του 1919 και καταστροφής του 1922. Έχοντας διαβάσει πάρα πολλά μυθιστορήματα για τη συγκεκριμένη περίοδο, ομολογώ πως το κείμενο έχει να προσφέρει κάτι καινούργιο, μιας και ο Αλέξανδρος Βελισσαρίου ζει και τις δυο πλευρές (στρατό και κοινωνική ζωή) ενώ με την πρωτοπρόσωπη αφήγησή του με έφερε στο πλάι του και μου έδειξε χιλιάδες μικρολεπτομέρειες από τα παρασκήνια αλλά και από την πρώτη γραμμή των γεγονότων. Δεν παύει να είναι ένα πυκνογραμμένο κείμενο, τόσο γεμάτο που ίσως αποθαρρύνει όσους δεν αγαπούν λίγο παραπάνω να διαβάζουν γι’ αυτήν τη χρονική στιγμή και για τη Σμύρνη, που όμως με βοήθησε να καταλάβω πολλές κινήσεις και διπλωματικούς ελιγμούς που έφεραν την Ελλάδα στο χείλος της μικρασιατικής καταστροφής ενώ ταυτόχρονα η λαμπερή, τρυφηλή κοινωνική ζωή ξεδιπλώνεται σε όλη της τη χάρη. Από την άλλη, δοκίμασα να προσπεράσω κάποιες γραμμές, ακριβώς γιατί ένιωσα «μπουκωμένος» από όλα αυτά αλλά και λόγω αρκετών τυπογραφικών λαθών και προβλημάτων στη στοιχειοθεσία, μόνο και μόνο για να διαπιστώσω σχεδόν αμέσως πως οι εξελίξεις τρέχουν και μπορούν να συμβούν ακόμη και μέσα σε μια παράγραφο που εγώ προσπέρασα, οπότε επέστρεψα στον γνώριμο ρυθμό ανάγνωσης, αγχωμένος για τον χρόνο που περνάει αλλά αποζημιωμένος με τα μελετημένα ψυχογραφήματα και τις μη αναμενόμενες εξελίξεις.

Η ιστορία ξεκινάει με τον πρωταγωνιστή να κάνει μια εξομολόγηση από καρδιάς. Έμπειρος και καταπονημένος υπερήλιξ, τώρα δίπλα στη θάλασσα που δεν παύει να του στέλνει οιμωγές και ακέφαλα πτώματα, σ’ ένα ορφανοτροφείο της Μυτιλήνης, αναπολεί τη ζωή του. Γράφει τις σκέψεις του, τις εμπειρίες του, τα βιώματά του, απευθυνόμενος σε δεύτερο ενικό σ’ έναν δυνητικό αναγνώστη (τουλάχιστον στα πρώτα κεφάλαια). Διακριτικά είρων αλλά και σεβαστικός απέναντι στο στράτευμα και τις τύχες της Ελλάδος: «Ίσως τελικά αυτός ήταν ο δικός μου προορισμός. Να σας μεταφέρω μια δίνη, έναν μικρό κυκλώνα Ιστορίας, έτσι όπως τον έζησα. Θέλησα να είμαι ειλικρινής» (σελ. 22). Δεν είναι άλλος ένας ήρωας πολέμου που θέλει ν’ αφηγηθεί τα γεγονότα αλλά ένας άνθρωπος που αγωνίζεται να φωτίσει όλες τις πλευρές ης αλήθειας: «Δε με ενόχλησε ποτέ η προσπάθεια των νεοτέρων να ακούσουν για τα γεγονότα. Μ’ ενοχλούσε όμως απίστευτα το ότι δεν ήθελαν να μάθουν την αλήθεια. Είχαν διαβάσει ά ακούσει κάπου για την εκστρατεία και το Μικρασιατικό και τη μαρτυρία μου την ήθελαν απλώς ως ένα κομμάτι για τη συλλογή τους» (σελ. 23). Έχει καταλήξει σε πικρά συμπεράσματα: «Οι απλοί άνθρωποι, δυστυχώς, δεν αποφασίζουν ποτέ για τις τύχες τους. Ακόμη κι όταν αρπάξουν το τουφέκι να αμυνθούν για το χώμα, το σπίτι, τα παιδιά και τη γυναίκα τους, υπάρχουν άλλοι που έχουν φέρει τον εχθρό έξω από την πόρτα» (σελ. 18). Και στο τέλος παραδέχεται: «Η Ιστορία για μένα δεν είναι παρά άνεμος. Άλλοτε γλυκός κι ανάλαφρος, άλλοτε βορινός κι αμείλικτος» (σελ. 18).

Το 1916 ο Αλέξανδρος παίρνει την απόφαση να δουλέψει κοντά στους θείους του, Σωτήρη και Θεανώ, στη Σμύρνη για να στηρίξει τον ψαρά πατέρα του. Αμπέλια και κρασί, κέρδος και εμπόριο αλλά και ο έρωτας τον απασχολούν. Ο Αλέξανδρος, παρ’ όλη τη στρωμένη αρχικά δουλειά, βάζει τον καλύτερό του εαυτό. Διαπιστώνει μάλιστα, με αφορμή τα γεγονότα του Δεκεμβρίου του 1916 στην Αθήνα με τον βομβαρδισμό από τον ναύαρχο Λουί Νταρτίζ ντε Φουρνιέ, πως οι περισσότεροι Σμυρνιοί προτιμούν τα γλέντια και τις βεγγέρες τις ελεύθερες ώρες τους και αγνοούν τρομακτικά το τι συμβαίνει παραπέρα ή, ακόμη χειρότερα, στην ελεύθερη Ελλάδα. Στη συνέχεια, ο νέος διαπίστωσε πως το εμπόριο και το κέρδος εφησυχάζουν τους Έλληνες που κάνουν κουμάντο στα πράγματα και τροφοδοτούν τους Τούρκους που δεν έχουν λόγο να σηκώσουν τουφέκι, κανείς όμως δεν υπολόγισε τον κρυφό πόθο για λευτεριά που κατέτρωγε τα σωθικά των Τούρκων.

Ο φέρελπις και φιλόδοξος Αλέξανδρος ήρθε στη Σμύρνη χωρίς να γνωρίζει ούτε να σκέφτεται τα γεγονότα του πολέμου γύρω του καθώς και τις πιθανές συνέπειές τους για την ευμάρεια στην οποία κλήθηκε να ζήσει. Η συμβολή του καθηγητή της Ευαγγελικής Σχολής Βενετόπουλου στην αφύπνισή του είναι σημαντική, μιας και περιγράφει εύληπτα και με ακριβοδίκαια επιχειρήματα κάθε πτυχή της κατάστασης, τα μειονεκτήματα και τα πλεονεκτήματα μιας ουδέτερης Ελλάδας, την επιζήμια εμμονή του βασιλιά σε αυτήν τη στάση, τις βλέψεις Τούρκων και Βούλγαρων που πολεμούν κατά της Ελλάδος, για τον αγώνα δρόμου των Τούρκων στο πλαίσιο του πολέμου να κάνουν την Τουρκία ξανά μουσουλμανική και πολλά άλλα. Ο κύκλος του εργοστασιάρχη θείου είναι μια μικρογραφία εκείνης της Σμύρνης: «Πρώτη φορά καταλάβαινα, κοιτώντας τους όλους, το κοινό που είχε η μεγάλη αυτή παρέα: τη διαφορετικότητα! Μια διαφορετικότητα που γεννούσε το ενδιαφέρον κι έκανε τη γνώμη του καθενός σημαντική ως πολύτιμη» (σελ. 125).

Με άφθαστο λυρισμό και πολλές λεπτομέρειες αναδεικνύεται η ομορφιά της Σμύρνης. Χρώματα κι αρώματα, κτήρια και άνθρωποι, συναγωνίζονται μεταξύ τους σε κάλλος και κομψότητα ενώ η ίδια η πόλη λάμπει μαζί με τους κατοίκους της όταν δύει ο ήλιος. Οι επισκέψεις του Αλέξανδρου στη βιβλιοθήκη της Ευαγγελικής Σχολής μας ταξιδεύουν πίσω στον 5^ο αι. π. Χ. με την ιστορία των ιδεών και της φιλοσοφίας που γεννήθηκαν στην Ιωνία και παρατίθενται σύντομες πληροφορίες που συμπληρώνουν αρμονικά και κατάλληλα το παζλ της Μικράς Ασίας που θα διαλυθεί σύντομα σε χιλιάδες κομμάτια. Η αφήγηση είναι αρκετά λεπτομερής, με πολλά μικρογεγονότα και περιστατικά από την καθημερινή ζωή της Σμύρνης, με τον Αλέξανδρο στο επίκεντρο, κάτι που είναι αρκετά θετικό για όσους αγαπούν να διαβάζουν για το πετράδι της Ιωνίας και για την κοινωνική ζωή των Ελλήνων εκεί. Μάλιστα, συγκινήθηκα όταν η Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου έκανε ένα μόρτικο πέρασμα από το στέκι του πρωταγωνιστή στις Μεγάλες Ταβέρνες: «Συρματοπλέγματα βαριά, ζώνουν τη δόλια μου καρδιά».

Μου άρεσε πολύ ο τρόπος που περνάει ο Γιώργος Γιαντάς τα γεγονότα μέσα από τη ζωή του πρωταγωνιστή. Είναι ένας νέος και γοητευτικός άντρας που απολαμβάνει την άνετη οικονομικά ζωή στο πλάι του θείου του, βοηθώντας τον φυσικά με το μυαλό του και τις ικανότητές του και ως εκ τούτου αποκτώντας τον δικό του μισθό, όμως μέσα από μια σειρά γεγονότων και αποκαλύψεων καταλαβαίνει τις εύθραυστες ισορροπίες στη Μικρά Ασία. Διαπιστώνει με απρόσμενο τρόπο τις προετοιμασίες των Συμμάχων στα παράλια της Μικράς Ασίας για να εδραιώσουν τα εκεί συμφέροντά τους, καταλαβαίνει πως στην Ελλάδα δεν είναι απλά τα πράγματα, δεν είναι μόνο η κόντρα με ουδετερότητα βασιλιά ή κήρυξη πολέμου με πρωθυπουργό αλλά κάτι πολύ βαθύτερο που ίσως οδηγήσει στη Μεγάλη Ελλάδα, αντιλαμβάνεται τη λυκοφιλία μεταξύ Τούρκων κι Ελλήνων, επηρεάζεται από τη Ρωσική Επανάσταση και τις αλλαγές που επιφέρει αυτή στην πολιτική επικαιρότητα, γίνεται αυτόπτης μάρτυρας της πορείας των Αρμενίων που αγωνίζονται να ξεφύγουν από το μένος των Τούρκων κι όλα αυτά έρχονται σε έντονη αντίθεση με την τρυφηλή ζωή στη Σμύρνη.

Αρχίζει λοιπόν σιγά σιγά να διαμορφώνει μια προσωπικότητα που θέλει ν’ αντισταθεί στη δωροδοκία του θείου του προς τις τουρκικές αρχές που τον θέλουν για τα Τάγματα Εργασίας, να βλέπει με μεγαλύτερη οξύνοια τις αλλαγές στη μητέρα Ελλάδα, να ρωτάει, ακόμη και να κατασκοπεύει με τον δικό του τρόπο, χωρίς να σταματάει στιγμή η κοινωνική και ερωτική του ζωή, που είναι εξίσου γεμάτη και ανατρεπτική. Βρίσκεται πλέον σε αδιέξοδο: «Πλουτίζω με τον μπάρμπα κυρίως από τα λεφτά των Ιταλών, που έρχονται να πάρουν εδάφη στη Μικρά Ασία, ενώ Ελληνόπουλα εξαφανίζονται σε επιστρατεύσεις των Τούρκων ή πολεμούν για την Αντάντ στην ελεύθερη Ελλάδα…Κι εγώ; Με ποιον είμαι τελικά; Τι θα πουν για μένα όταν τελειώσουν όλα αυτά; Πως έγινα ζάμπλουτος στη Σμύρνη τα χρόνια που οικογένειες χήρευαν κι ορφάνευαν;» (σελ. 301). Προς Θεού, ούτε σωρεία αμπελοφιλοσοφιών έχουμε, ούτε υπερβολικά αριθμό σκέψεων που καθυστερούν την καθαυτή δράση, αντίθετα, σκέψεις και πράξεις εναλλάσσονται, γεγονότα παρατίθενται απανωτά, το κείμενο θέλει τον χρόνο του και την ησυχία του για να απολαύσει κανείς ένα σωστό ψυχογράφημα εποχής και χαρακτήρων. Και πόσο τραγικό να ξεδιπλώνονται με τον παραστατικό αυτόν τρόπο γραφής ευτυχισμένες εικόνες από αποκριάτικα πανηγύρια, ξεφαντώματα γάμων, βόλτες στο δειλινό, ερωτικά σκιρτήματα, όταν ξέρεις πως σε λίγα χρόνια όλα αυτά θα αφανιστούν από τον χάρτη…

Τέλη του 1918 ο Αλέξανδρος πηγαίνει εθελοντικά στον στρατό και τον στέλνουν στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων. Αυτό δίνει την αφορμή στον συγγραφέα να περιγράψει με δωρικό συναισθηματισμό όλες τις εκφάνσεις μεταξύ των Ελλήνων στρατιωτών που τελικά διατάχτηκαν να πλεύσουν προς τη Σμύρνη. Χαρά, ανυπομονησία, ρίγη συγκίνησης, εθνική υπερηφάνεια δίνονται και πάλι παραστατικά και εκ των έσω, με ποικιλία απόψεων και συμπεριφορών μα πάνω απ’ όλα με συγκίνηση, οπότε και πάλι η τραγική ειρωνεία στέκεται περήφανη μπροστά μας, μιας και όλα αυτά τα μεγαλεία θα εξαφανιστούν (ναι, ο συγγραφέας αναφέρει και τα ελληνικά έκτροπα πλιάτσικου με την άφιξη των στρατιωτών). Η Ιστορία μέσα από τα μάτια των Σμυρνιών και των στρατιωτών δίνει ακόμη βαρύτερο τόνο στην εξιστόρηση. Δεν κρύβω μάλιστα πως δάκρυσα από τις ρεαλιστικές περιγραφές της άφιξης του στρατού στην προκυμαία του Κε.

Και μετά τον Σαγγάριο, τι; «…δεν ήθελα να ανήκω σε κανένα διχασμό, σε καμιά πλευρά του… Μα όλοι στην εποχή μου, ειδικά στο στράτευμα, ήθελαν να ξέρουν, να πιστεύουν έστω, πως γνωρίζουν το πού ανήκεις ιδεολογικά. Τούτο τους έδινε μια ασφάλεια… Θεωρούσα ανώφελο τότε να εξηγώ στον καθέναν εκείνες τις σκέψεις μου. Άλλωστε, τα γεγονότα έτρεχαν πολύ πιο γρήγορα κι από εκείνες τις συζητήσεις» (σελ. 646). Σπάει το μέτωπο, ο πρωταγωνιστής περνάει στην κυριολεξία του λιναριού τα πάθη, και αναρωτιόμουν αν και πώς θα καταφέρει να ξεφύγει. Οι βιασμοί, οι λεηλασίες, οι αποκεφαλισμοί, το αίμα που ερέθιζε τους τσέτες περιγράφονται, σκοτεινιάζοντας τις πρώτες σελίδες μόνο που το τέλος της ιστορίας θα γραφτεί αλλού, άλλοτε κι αλλιώς, με τρόπο χιλιοδοσμένο, όμως τόσο λυρικά γραμμένο που βούρκωσα (ναι, πάλι).

Το μυθιστόρημα, όπως έγραψα και στην αρχή, επανακυκλοφορεί δέκα χρόνια μετά την πρώτη του έκδοση με εισαγωγικό σημείωμα του συγγραφέα, όπου επεξηγεί τις συνθήκες και τον τρόπο με τον οποίο γράφτηκε, επιδιώκοντας να είναι διδακτικό και συναρπαστικό και παίρνοντας όσο γίνεται ουδέτερη θέση απέναντι στα γεγονότα, μιας και όλοι ξέρουμε πως πάντα σε περιόδους τέτοιων εντάσεων θα υπάρχουν ακρότητες κι από τις δυο μεριές, «ωστόσο, κάθε σχολαστικός ερευνητής μπορεί να εξάγει σαφή συμπεράσματα γύρω από τις διαφορές στο DNA των δύο λαών, τις ιδιοσυγκρασίες και τα γνωρίσματα που τις διακρίνουν» (σελ. 13). Έχοντας διαπιστώσει πως το μίσος, ο φανατισμός και η εχθρότητα υποδαυλίζονται και τότε μεταβάλλουν δραματικά τις φιλήσυχες σχέσεις των ανθρώπων, ο συγγραφέας τονίζει πως το πρώτο όπλο που οφείλει κανείς να κρατά στα χέρια του είναι η κατά το δυνατόν σωστή παιδεία για να μην καταντήσει χειραγωγήσιμος, «Αυτό εξάλλου αποτελεί και σπουδαίο ηθικό χρέος: να παραμένεις Άνθρωπος. Όποιες κι αν είναι οι συνθήκες» (σελ. 14).

«Ως την τελευταία πνοή» περιμένεις κάποιον ή κάτι, τον άνθρωπό σου ή μια ελπίδα. Αυτή η φράση ξεδιπλώνεται σε όλες της τις εκφάνσεις στο μυθιστόρημα του Γιώργου Γιαντά που περιγράφει εκ των ένδον τη ζωή των Ελλήνων της Σμύρνης, τα λάθη και τις προδοσίες των πολιτικών και των κυβερνήσεων, την εξουθενωτική πορεία του αρχικά νικηφόρου και απελευθερωτή ελληνικού στρατού και τους απάνθρωπους διωγμούς πριν και μετά το μοιραίο 1922.  Πλούσιο, συμπυκνωμένο, λεπτομερές, όσο γίνεται ακριβοδίκαιο με κράτησε, παρ’ όλους τους δισταγμούς μου και το βάρος των πληροφοριών, μέχρι το τελευταίο κεφάλαιο.

Βιβλίο Το αμπέλι της αγάπης
Συγγραφείς Πηνελόπη και Μαρία Μωραΐτου
Εικονογράφος Νίκη Λεωνίδου
Κατηγορία Παραμύθι
Εκδότης Σαΐτης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η γιαγιά Ευθαλία, ή Γιαγιά-Παράδοση όπως τη λένε επειδή ξέρει όλα τα έθιμα του τόπου μας, αφηγείται στα εγγόνια της μια τρυφερή ιστορία για το αμπέλι της αγάπης και το άτακτο τσαμπί. Ξεκινάει από την αρχή, όταν ο μεγάλος Σπορέας έφτιαξε τον κόσμο και αργότερα έστειλε τον αγαπημένο του μοναχογιό να διδάξει στους ανθρώπους, μεταξύ άλλων, την καλλιέργεια της αμπέλου. Από τη μυθολογία περνάμε στη γεωργία και στην καλλιέργεια του τρυφερού και παραγωγικού αυτού φυτού μέσα από τις περιπέτειες του ακατάδεχτου και έτοιμου για περιπέτειες Τσαμπάκη, που αποχωρίζεται από την άμπελο και ακολουθεί τους φίλους του, την αλεπού και το κοράκι. Μέσα από μια σειρά περιπετειών και τη γνωριμία του με τον Χριστό στον γάμο της Κανά αλλάζει και ωριμάζει. Θα παραδεχτεί όμως τα λάθη του και θα γυρίσει πίσω στο αμπέλι;

Οι συγγραφείς έγραψαν ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο για το σταφύλι και το κρασί, γεμάτο παιχνίδια και εγκυκλοπαιδικές γνώσεις που τις αφομοιώνουν τα παιδιά με διασκεδαστικό τρόπο. Η αφήγηση δεν είναι μονοδιάστατη αλλά εμπλουτίζεται με κουίζ, αινίγματα, σταυρόλεξα, ακροστοιχίδες και άλλες δραστηριότητες ενώ παρένθετες εικόνες απεικονίζουν μικρότερες ιστορίες μέσα στην ιστορία. Το λεξιλόγιο είναι πλούσιο, οι περιπέτειες άφθονες, παροιμίες και φράσεις σχετικές με το αμπέλι και το κρασί παρεισφρέουν στο κείμενο και τα περιστατικά που βιώνει ο Τσαμπάκης φέρνουν γέλιο αλλά και συγκίνηση. Έτσι τα παιδιά μαθαίνουν, εκτός των άλλων, καλύτερη συμπεριφορά, αγάπη, ταπεινότητα και καλοσύνη. Η εικονογράφηση της Νίκης Λεωνίδου είναι υπέροχη και πολύχρωμη. Ο Τσαμπάκης είναι ένα γλυκό και χαμογελαστό σταφυλάκι που όμως σταδιακά μεταμορφώνεται και αλλάζει, το χωράφι και τα άλλα μέρη από όπου περνά ο μικρός πρωταγωνιστής έχουν ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες ενώ οι επιμέρους εικόνες που συνοδεύουν τα παιχνίδια και τις δραστηριότητες είναι γεμάτες ρεαλισμό και ενδιαφέρουσες οπτικές γωνίες.

«Το αμπέλι της αγάπης» είναι το δεύτερο βιβλίο της σειράς «Ιστορίες με τη Γιαγιά Παράδοση» και είναι ένα πολύτιμο εκπαιδευτικό εργαλείο κατάλληλο για δασκάλους και γονείς ενώ τα παιδιά από 6 ετών και πάνω θα το λατρέψουν και θα μάθουν πολλά μέσα από τις περιπέτειες του Τσαμπάκη, του παιχνιδιάρικου σταφυλιού, όχι μόνο για το σταφύλι και το αμπέλι αλλά και για τον ίδιο τους τον εαυτό.

Βιβλίο Σκοτεινό κελάρι
Συγγραφέας Μαρία Τζίτζη
Κατηγορία Αστυνομικό μυθιστόρημα
Εκδότης Τσουκάτου
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Μου άρεσε πολύ! Δυνατό, αγωνιώδες, ανατρεπτικότατο και με ωραία οπτική. Αντί να δούμε την ιστορία από την αρχή μπαίνουμε κατευθείαν στα βαθιά: η Σοφία, έχοντας πάρει τη θέση της ετοιμοθάνατης αδερφής της, Χριστίνας, έρχεται σε επαφή με τον περιβάλλοντα χώρο εργασίας, αυτό είναι το πρώτο crash-test για να δει αν θα αντιληφθούν τη διαφορά οι συνάδελφοί της. Γνώσεις οινολογίας, μιμητική συμπεριφορά είναι αρκετά για να γίνει πιστευτή; Μετά αρχίζουμε σταδιακά να βλέπουμε τι έχει συμβεί στο παρελθόν και την ημέρα του ατυχήματος και την ημέρα πριν το ατύχημα! Βασικά, η κεντρική ιδέα μου θύμισε πολύ την αγαπημένη μου σειρά «Αντίζηλες» με την Έλενα Ναθαναήλ (ΕΤ2, 1992 περίπου) όπου κι εκεί… Αλλά σιγά μη χαλάσω την έκπληξη!!!!!

Ο νεαρός και άπειρος αστυνομικός Φίλιππος, που υπηρετεί στη Σαντορίνη, όπου γίνεται το ατύχημα, ο κακός και απαιτητικός Γάλλος αστυνομικός Ζαν-Μισέλ (συγνώμη, αλλά το θεωρώ άσχημο να εμφανίζεται σε όλο το κείμενο ως JM χάριν συντομίας και 2-3 φορές μόνο ως Ζαν-Μισέλ) με τον οποίο κοντράρονται συνέχεια σαν τα σκυλιά για το ποιος θα κάνει καλύτερα τη δουλειά του, και η καημένη η Σοφία που εξακολουθεί να ζει στη σκιά μιας εγωίστριας και αδίστακτης αδερφής, είναι το πρωταγωνιστικό τρίγωνο σε αυτήν την ιστορία.

Ωραία πλοκή λοιπόν, έξυπνο στήσιμο της υπόθεσης, σωστοί διάλογοι, εξελίξεις και δράση απολύτως απαραίτητες για την ολοκλήρωση της περιπέτειας, οινολογικοί όροι έτσι για αληθοφάνεια (και πολύ σωστά τοποθετημένοι), η λύση του γρίφου και η μεγάλη ανατροπή σωστά δοσμένα (για τον προσεκτικό αναγνώστη πετάγονται κάπου κάπου κάποια κομματάκια που βοηθάνε, έχετε τον νου σας), πρόσωπα που δεν είναι αυτό που δείχνουν, άνθρωποι υπεράνω υποψίας κι όμως βαθιά μπλεγμένοι, διαμάντια, μαύρο χρήμα, κρασί και σκοτεινά κελάρια! Ένα καλό αστυνομικό μυθιστόρημα που απαιτεί όλο το διαθέσιμο χρόνο κάπου εκεί στο τέλος γιατί δεν μπορείς να το αφήσεις εύκολα! Τέλος, κάπου κάπου υπήρχαν και λίγα τυπογραφικά και νοηματικά λάθη αλλά είναι ελάχιστα και παρασύρεσαι τόσο από το ρυθμό που τα αγνοείς (σημ.: το κείμενο αφορά την πρώτη έκδοση του βιβλίου)!

Βιβλίο Στη σκιά των αιώνων
Συγγραφέας Δήμητρα Παπαναστασοπούλου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Προσοχή, περιέχει SPOILERS!

Όπως παρασύρθηκα λοιπόν από την ατμόσφαιρα του βιβλίου και από τις περιπέτειες του Ηλία, που από χωριό της Αρκαδίας έφτασε στην Αθήνα, σπούδασε γιατρός και ερωτεύτηκε την κόρη του Γερμανού αυλικού του βασιλιά Γεώργιου Α΄ τρώω την πρώτη χοντρή ήττα! Καλή η αναπαράσταση της ιστορίας της Ελλάδας και της Αθήνας στα τέλη του 19ου αιώνα, ωραία η ερωτική περιπέτεια με την πλούσια αριστοκράτισσα Αμέλια. Ωραίος ο εκβιασμός του Ηλία και να εξαφανιστεί στην υπό τουρκική κατοχή Θεσσαλονίκη ώστε να μην κηλιδωθεί το όνομά του. Καταπληκτική και ανάγλυφη η περιγραφή της Θεσσαλονίκης (Σαλονίκης όπως λεγόταν πριν την απελευθέρωση) με άφθονες επεξηγήσεις και σημειώσεις που ταυτίζουν τους δρόμους του τότε με το σήμερα και εξηγούν την εμπορική και πνευματική εξέλιξη της τοπικής κοινωνίας (Φιλόπτωχος Αδελφότης Αντρών, Κύκλος Θεσσαλονίκης, τράπεζες κλπ.). Την μπάλα τη χάνουμε από τη στιγμή που ο Ηλίας συναντά τον μυστηριώδη Πιέρ Μαλέρμπ. Γιατί ένα όμορφο και καλογραμμένο κείμενο και μια ενδιαφέρουσα ιστορία να μπολιαστεί με μια ανεδαφική, παρένθετη, παρατραβηγμένη ιστορία (η οποία επί τη ευκαιρία να σας θυμίσω με πόσο διαφορετικό και εκπληκτικό τρόπο αποτελεί το κύριο θέμα του βιβλίου «Οκτώ» της Katherine Neville); Μεγάλο μέρος της ιστορίας πιάνει το γενεαλογικό δέντρο του Πιέρ και ΟΛΗ η γαλλική Ιστορία της οποίας υπήρξε αυτόπτης μάρτυς, ώσπου αποφάσισε να εγκατασταθεί στη Θεσσαλονίκη!

Δυστυχώς η ιστορία αυτή, αν και δε μας απασχολεί συνέχεια κατά τον ρουν της πλοκής, η περιουσία του Πιέρ, ένα μυστικό που κρύβει για την αληθινή ταυτότητα της Θεανώς, όλα αυτά ανατρέπουν την ευθύγραμμη εξέλιξη. Είπα, εντάξει, ας το προσπεράσω, ας δεχτώ ότι η συγγραφέας πειραματίστηκε, οπότε συνέχισα την ανάγνωση. Μακεδονικό ζήτημα και Τέλλος Άγρας, Μίκης Ζέζας κλπ., η πυρκαγιά του 1917, μικρασιατική καταστροφή κλπ. Ο Ηλίας όμως κάνει οικογένεια! Φωτεινή, Πέτρος, Κωστής και Τάκης. Οπότε μαζί με την ιστορία της Θεσσαλονίκης διαβάζουμε και την ιστορία και των τεσσάρων απογόνων του Ηλία! Και των παιδιών τους!

Δεύτερο χάσιμο της μπάλας όταν η οικογένεια, ανάλογα με τους ελληνικούς κινδύνους, μετακομίζει στη Γαλλία, σε πύργο στο Λίγηρα, προσφορά του Πιέρ, και ξανά πίσω στην Ελλάδα. Φυσικά διαβάζουμε και την αντίστοιχη γαλλική Ιστορία. Τα μπούτια μας τα μπλέκουμε όταν η Φωτεινή παντρεύεται τον Μαρσέλ Ντεμπονέ και με τα χρήματα του πατέρα της φτιάχνουν οινοποιείο με τις αντίστοιχες ανόδους και καθόδους της παραγωγής και της τιμής του. Και τα άλλα παιδιά παντρεύονται οπότε έχουμε και εγγονάκια. Ε, εκεί πια θέλεις σημειωματάριο και η μαγεία του βιβλίου έχει αρχίσει να ξεφτίζει.

Περιπέτειες, λοιπόν, εξελίξεις, ιστορίες, παρακολουθούμε όλες τις σπουδές όλων των παιδιών, τις νοοτροπίες τους, η Ιστορία προχωράει και φτάνουμε στην Κατοχή. Ομολογώ ότι άρχισα να πλήττω αφόρητα, να αναρωτιέμαι πότε θα κλείσει ο κύκλος της ιστορίας, αν υπάρχει κάποιος λόγος για όλη αυτήν την παράθεση ονομάτων και στοιχείων και φτάνουμε στις τελευταίες σελίδες. Το βιβλίο θα το είχα αγαπήσει περισσότερο αν η συγγραφέας ξεκαθάριζε ποια από τις δυο ιστορίες θα ήθελε να πει (του Πιέρ ή του Ηλία) και αν δεν έγραφε τόσο μα τόσο αναλυτικά όλες τις δραστηριότητες και τις σκέψεις όλων των απογόνων του πρωταγωνιστή. Και φυσικά αν παρέλειπε τελείως αυτήν την παρατραβηγμένη περίπτωση του Πιέρ, μιας και η μεγάλη του περιουσία θα μπορούσε κάλλιστα να αποδοθεί σε άλλες συγκυρίες. Παρ’ όλ’ αυτά, λόγω της γραφής ξαναλέω, ευχαρίστως να διαβάσω κι άλλο βιβλίο της συγγραφέως.

Βιβλίο Πόρτο Λεόνε
Συγγραφέας Μαίρη Κόντζογλου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Τα δύο μυθιστορήματα, υπό τον ενιαίο τίτλο «Σκουριά και χρυσάφι», εκτυλίσσονται κυρίως σε Χαλκίδα (Νεγρεπόντε) και Πειραιά (Πόρτο Λεόνε) από το 1824 έως το 1899 και καταγράφουν το χρονικό μιας πλούσιας και επιφανούς οικογένειας εμπόρων, που αντιμετωπίζει προκλήσεις, επιτυχία, εμπόδια, έρωτες, τραγωδίες και κοινωνική αναγνώριση. Η μελέτη της εποχής, του τόπου και της κοινωνίας είναι για άλλη μια φορά σοβαρή, τεκμηριωμένη και σωστά εντεταγμένη στις ατραπούς της πλοκής με τρόπο που μόνο ένα εύστροφο μυαλό μπορεί να πλάσει. Η συγγραφέας έχει ήδη δοκιμαστεί στον χώρο του ιστορικού μυθιστορήματος με τις υπέροχες «Μαγεμένες» και με την αξέχαστη τριλογία «Τα παλιά ασήμια», έτσι επιστρέφει ανανεωμένη, διαβασμένη και ευρηματική. Έχει έρωτα αλλά αποφεύγει να γίνει ρομαντική, έχει ιστορικά γεγονότα αλλά δεν κουράζει, έχει εξελίξεις, όλες όμως απαραίτητες και σφιχτά δεμένες στο άρμα της Μοίρας. Ο διαχωρισμός μάλιστα του έργου σε δύο τόμους αφήνει αρκετό περιθώριο, χωρίς ποτέ να ξεφεύγουμε από την κεντρική ιδέα και χωρίς να δίνει άσκοπες περιγραφές για να γεμίζει χωρίς ουσία  σελίδες επί σελίδων, να ταξιδέψει τον αναγνώστη λίγο περισσότερο σε Χαλκίδα, Αθήνα και Πειραιά, να του συστήσει τους πολιτικούς και οικονομικούς παράγοντες του τότε, να περιγράψει αντικείμενα, επαγγέλματα και μαγαζιά που συγκροτούν με συναρπαστικό και άκρως ρεαλιστικό τρόπο το φόντο του μυθιστορήματος.

Την ιστορία την καταγράφει εν έτει 1899, παρεμβαίνοντας με τη δική του πρωτοπρόσωπη γραφή σε παρένθετα κεφάλαια, ένας από τους ήρωες του μυθιστορήματος. Καταλαβαίνουμε αμέσως πως είναι κάποιος από τα τρία μεγαλύτερα αδέλφια αλλά περισσότερα στοιχεία έρχονται στο φως σε κατοπινές σελίδες. Η ταυτότητά του αναδεικνύεται διά της εις άτοπον απαγωγής και το κείμενό του γεμίζει αφηγηματικά κενά, προχωράει γρηγορότερα τις εξελίξεις, συμπληρώνει ψυχογραφίες με την εμπειρία του χρόνου που κυρτώνει τους ώμους του. Καταγράφει ακριβοδίκαια, αναπολεί, μετανιώνει, παραδέχεται λάθη και χάρη σε αυτό το εύρημα το τέλος του μυθιστορήματος και του συνολικού έργου δίνεται με έναν τόσο συγκινητικό τρόπο που θα μου μείνει αξέχαστος!

Στο «Πόρτο Λεόνε», τον ανερχόμενο Πειραιά, μας μεταφέρει το δεύτερο βιβλίο της διλογίας «Σκουριά και χρυσάφι» που εξακολουθεί να μας ταξιδεύει σε μια δύσκολη και προκλητική εποχή, τα τέλη του 19^ου αιώνα, με την άνθιση του εμπορίου, την ανάπτυξη του εφοπλιστικού κλάδου και την ανάρρηση της αστικής τάξης στη διεθνή πραγματικότητα. Πρόκειται για το συμπυκνωμένο έπος μιας οικογένειας που αυξάνεται και μειώνεται σε αριθμό μελών, που πλουτίζει και ρισκάρει, που εκμεταλλεύεται πρόσωπα και καταστάσεις (χωρίς να ξεπερνά τους ηθικούς φραγμούς μιας τέτοιας πορείας), που καλωσορίζει νέα πρόσωπα στις ζωές τους. Η φλογερή Σιμόν, ο επαναστάτης Μάρκος Πόθος, ο τυφλωμένος από τον τζόγο Μάνος, ο Ανδρέας Σινάνογλου και άλλοι είναι ενδιαφέροντες χαρακτήρες που προχωράνε την πλοκή ένα βήμα παρακάτω ενώ ο καθένας τους έχει μια ποικιλία από καταβολές και αντιλήψεις, κάτι που μετατρέπει το μυθιστόρημα σε πολύχρωμο χαλί χαρακτηριστικών φυσιογνωμιών της εποχής και των αντιλήψεων.

Ευτυχώς η συγγραφέας προσπερνά τον σκόπελο να αφηγηθεί εκτενώς τις ζωές όλων των Βαμβακάδων και δε βαραίνει το κείμενο με πολλές και ίσως περιττές λεπτομέρειες. Επικεντρώνεται στους πρωτότοκους, όπως και στο πρώτο βιβλίο, ενώ οι υπόλοιποι είτε αναφέρονται συνοπτικά σε καίρια σημεία του μυθιστορήματος είτε λαμβάνουν μέρος σε σημεία καμπής και εμπλέκονται με την οικογενειακή επιχείρηση ή με τα συμφέροντά της με ζυγισμένο τρόπο. Πλέον δίνεται έμφαση στην αξία και τη σημασία της οικογένειας, στους ηθικούς φραγμούς που απαιτούνται, στη σύμπνοια και την εργατικότητα αλλά και στον χαμό που επιφέρει ένα απαγορευμένο πάθος, μια λάθος τακτική, μια κακή χρονική ή οικονομική συγκυρία.

Η Αυγουστίνα μπλέκεται συναισθηματικά μεταξύ δύο αντρών αλλά παρουσιάζεται με μέτρο και ακριβοδίκαια. Σύντομα όμως θα χρειαστεί να πληρώσει το τίμημα ενώ απρόσμενα γεγονότα θα ανατρέψουν για πάντα τη δική της ζωή. Πρόκειται για έναν από τους πιο ενδιαφέροντες ήρωες του μυθιστορήματος και για μια γυναίκα ταγμένη στο συμφέρον της οικογένειάς της. Έχει μια ολοκληρωμένη προσωπικότητα και περνά πολλές δοκιμασίες που με συγκίνησαν και με έκαναν να τη θαυμάσω. Ο αδερφός της, Αντώνης, παγιδεύεται σ’ ένα ανομολόγητο πάθος, το φορτίο του οποίου θα κουβαλάει μια ζωή, με ανυπολόγιστες συνέπειες στην προσωπική και την οικογενειακή του ζωή.  Ο Μάνος Χατζηγιαννάκος φαντάζει η ιδανική επιλογή γαμπρού και το αλισβερίσι του με τους Βαμβακάδες κρύβει πολλά συμφέροντα ενώ ο ίδιος είναι μπλεγμένος στα νύχια του τζόγου. Κι απ’ την Κεφαλονιά, που δωρίζεται με τα υπόλοιπα Επτάνησα στην Ελλάδα με την ανακήρυξη του Γεωργίου ως του επόμενου βασιλιά της χώρας, εμφανίζεται ο Μάρκος Πόθος, με ταιριαστό όνομα: είχε πάθος για την ελευθερία, τις γυναίκες, την οινοποιία. Γεμάτος επαναστατικές ιδέες, έρχεται πάντα σε ρήξη με τον πατέρα του, που παραμένει προσκολλημένος στα προ πολλού χαμένα μεγαλεία του παρελθόντος. Σπουδάζει στην Αθήνα κι έρχεται σε επαφή με τον ευρωπαϊκό Διαφωτισμό, με την ιδέα της ελευθερίας του ατόμου, τον ορθολογισμό, την επιστήμη κι έτσι οι εκάστοτε βασιλείς: «…όχι μόνο ήταν χαραμοφάηδες και άχρηστοι, στην πραγματικότητα ήταν ο εχθρός» (σελ. 145).

Αυτά τα αδρά σκιαγραφημένα πρόσωπα δρουν σε μια ενδιαφέρουσα εποχή και σε μια πόλη που δε σταματά να αλλάζει και να γεμίζει αντιθέσεις, αρκετά μεγάλες μεταξύ τους. Το καλοκαίρι του 1863 είχαμε τον εμφύλιο μεταξύ Πεδινών και Ορεινών που στοίχισε 250 νεκρούς και καταβαράθρωσε το κύρος της χώρας διεθνώς. Το 1872 εμφανίστηκε στον επιχειρηματικό κόσμο ο Ανδρέας Συγγρός που συνοδεύεται από την υπόθεση Τζιανμπαντίστα Σερπιέρη και το σκάνδαλο με τα μεταλλεία Λαυρίου που έφερε την απόλυτη ένδεια και τη χρεωκοπία. «Μέσα σε έναν κόσμο που άλλαζε, διαμορφωνόταν μια νέα πραγματικότητα, μια νέα τάξη σχηματίζεται, αυτή που είχε βάση το χρήμα, οι τίτλοι ευγενείας που είχε φέρει ο Όθων ξεθώριαζαν ήταν παλιοί και άχρηστοι, άφησε που ήταν και ελάχιστοι» (σελ. 478). Νέα Υόρκη, Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη είναι οι νέοι τόποι εμπορίου ενώ ταυτόχρονα δε φεύγουμε από την πρωτεύουσα της Ελλάδας, την Αθήνα φτωχών και πλουσίων. Το Μεταξουργείο, με την ολοφώτιστη έπαυλη Χατζηγιαννάκου, μιας και ήταν το πρώτο σπίτι που έβαλε φωταέριο, περιγράφεται γλαφυρότατα: «…αν και εκεί λειτουργούσε ήδη ένα εργοστάσιο μεταξιού, ένα ορφανοτροφείο και λίγο μακρύτερα το εργοστάσιο παραγωγής φωταερίου, μετά το μεσημέρι η περιοχή ερήμωνε απελπιστικά… Η έπαυλή τους, όπως αρεσκόταν να την ονομάζει, μπορεί να ήταν κρυμμένη μέσα σε ένα καταπράσινο δάσος από πεύκα, κυπαρίσσια, ελαιόδεντρα, δάφνες και μυρτιές, όμως τις νύχτες έλαμπε σαν το φεγγάρι στον ουρανό» (σελ. 90). Από την άλλη, στα Μεσόγεια: «…αγρότες οι άνθρωποι δεν είχαν χρόνο να ασχοληθούν με την πολιτική, τους απασχολούσε η ξηρασία του θέρους, οι παγωνιές του χειμώνα και οι πλημμύρες της άνοιξης. Αν δεν κάρπιζαν οι σπορές τους, θα πέθαιναν της πείνας» (σελ. 146).

Κι όλα αυτά συνοδεύονται από λυρικές περιγραφές τόπων, ψυχών και γεγονότων, μεταφορές και καλολογικά στοιχεία που στολίζουν το κείμενο. Διάλογοι απέριττοι, κοφτοί, περιορισμένοι στις άκρως απαραίτητες λέξεις που θα ζωντανέψουν τη στιγμή και θα φωτίσουν τον ομιλούντα, προσεκτικά καταστρωμένες εισαγωγές και εξέλιξη των επιμέρους σκηνών, με άφθονες ενδιαφέρουσες και συναρπαστικές λεπτομέρειες για πρωταγωνιστές και δευτεραγωνιστές, μελετημένη και ενδελεχής αναπαράσταση της Αθήνας από αρχιτεκτονικής, κοινωνικής και διοικητικής άποψης είναι μερικά μόνο από τα θετικά γνωρίσματα του μυθιστορήματος. Τα ιστορικά γεγονότα είναι εντελώς απογυμνωμένα από ανούσιες λεπτομέρειες και η συγγραφέας είτε τα παραθέτει μέσω των σκηνών του βιβλίου είτε σε υποσημειώσεις μόνο με λέξεις-κλειδιά και δωρικές επεξηγηματικές φράσεις, που παρακινούν όποιον θέλει να μάθει παραπάνω πράγματα να το ψάξει περισσότερο κι έτσι ο αναγνώστης κάνει κατά τόπους σύντομα εγκυκλοπαιδικά διαλείμματα και αφοσιώνεται ξανά στην ανατρεπτική αφήγηση.

Ούτε σε αυτό το βιβλίο λείπουν οι μεταφορές και οι παρομοιώσεις: «Άνοιξε την πόρτα της αυλής και εκείνη τον καλωσόρισε με ένα κουρασμένο τρίξιμο, τόσα χρόνια, τόσα παιδιά, άνοιξε-κλείσε…» (σελ. 245). Η συγγραφέας συνεχίζει να παρεμβαίνει με τον δικό της τρόπο στα δρώμενα: «Α, ναι… Ξεχάσαμε να σας πούμε…» (σελ. 38) ή «Και εμείς που γνωρίζουμε λίγο καλύτερα την ιστορία…» (σελ. 144). Και φυσικά το χιούμορ εξακολουθεί να ελαφραίνει σε κρίσιμα σημεία την αφήγηση: «Ο νέος μονάρχης της χώρας, με τα τόσα πολλά και τόσο σοβαρά προβλήματα, ήταν μόλις δεκαεπτά ετών. Πάρε και κατάλαβε δηλαδή…» (σελ. 126).

«Πόροτ Λεόνε» λοιπόν, η συνέχεια και το τέλος της διλογίας «Σκουριά και χρυσάφι», ένα μυθιστόρημα που καταγράφει και ζωντανεύει τις επιτυχίες και τις αναποδιές της οικογένειας Βαμβακά, τους έρωτες και τους συμφέροντες γάμους, χωρίς ακρότητες και υπερβολές όμως, μιας και δεν έπαψαν να είναι άνθρωποι, ούτε να στηρίζουν την οικογένεια. Ταξίδια σε Πόλη και Νέα Υόρκη, νέοι ενδιαφέροντες χαρακτήρες που μπαινοβγαίνουν στις ζωές τους προχωρώντας την πλοκή παρακάτω δημιουργούν αξέχαστα αφηγηματικά μοτίβα. Δεν έγιναν πάμπλουτοι, μιας και το εμπόριο δεν έφερνε πολλά κέρδη, κάτι τα κοντράτα, κάτι οι ασφάλειες και τα ναύλα, κάτι η φορολογία, απλώς το όνομά τους ακουγόταν όλο και περισσότερο, νέα παιδιά κι εγγόνια δημιουργούσαν νέες χαρές αλλά και απαιτήσεις, μυστικά και κατάθλιψη, όλα εδώ, με τη σωστή πένα της Μαίρης Κόντζογλου. Γιατί το «Πόρτο Λεόνε» δε συμβολίζει μόνο το λιμάνι του Πειραιά με το ξακουστό λιοντάρι του αλλά και τα ίδια τα λιοντάρια που τρώνε τις σάρκες τους και διαρκώς παλεύουν μεταξύ τους για την επιβίωση.

Βιβλίο Νεγρεπόντε
Συγγραφέας Μαίρη Κόντζογλου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Τα δύο μυθιστορήματα, υπό τον ενιαίο τίτλο «Σκουριά και χρυσάφι», εκτυλίσσονται κυρίως σε Χαλκίδα (Νεγρεπόντε) και Πειραιά (Πόρτο Λεόνε) από το 1824 έως το 1899 και καταγράφουν το χρονικό μιας πλούσιας και επιφανούς οικογένειας εμπόρων, που αντιμετωπίζει προκλήσεις, επιτυχία, εμπόδια, έρωτες, τραγωδίες και κοινωνική αναγνώριση. Η μελέτη της εποχής, του τόπου και της κοινωνίας είναι για άλλη μια φορά σοβαρή, τεκμηριωμένη και σωστά εντεταγμένη στις ατραπούς της πλοκής με τρόπο που μόνο ένα εύστροφο μυαλό μπορεί να πλάσει. Η συγγραφέας έχει ήδη δοκιμαστεί στον χώρο του ιστορικού μυθιστορήματος με τις υπέροχες «Μαγεμένες» και με την αξέχαστη τριλογία «Τα παλιά ασήμια», έτσι επιστρέφει ανανεωμένη, διαβασμένη και ευρηματική. Έχει έρωτα αλλά αποφεύγει να γίνει ρομαντική, έχει ιστορικά γεγονότα αλλά δεν κουράζει, έχει εξελίξεις, όλες όμως απαραίτητες και σφιχτά δεμένες στο άρμα της Μοίρας. Ο διαχωρισμός μάλιστα του έργου σε δύο τόμους αφήνει αρκετό περιθώριο, χωρίς ποτέ να ξεφεύγουμε από την κεντρική ιδέα και χωρίς να δίνει άσκοπες περιγραφές για να γεμίζει χωρίς ουσία  σελίδες επί σελίδων, να ταξιδέψει τον αναγνώστη λίγο περισσότερο σε Χαλκίδα, Αθήνα και Πειραιά, να του συστήσει τους πολιτικούς και οικονομικούς παράγοντες του τότε, να περιγράψει αντικείμενα, επαγγέλματα και μαγαζιά που συγκροτούν με συναρπαστικό και άκρως ρεαλιστικό τρόπο το φόντο του μυθιστορήματος.

Στο πρώτο βιβλίο, το «Νεγρεπόντε», καταγράφεται η σφαγή των Ψαρών του 1824, η απελευθέρωση της Εύβοιας από τον τουρκικό ζυγό, η έλευση και η εκδίωξη του Όθωνα και της Αμαλίας, οι εξελίξεις στη ναυσιπλοΐα (εμφάνιση της ατμοπλοΐας και άνοδος των εφοπλιστών), τα Φεβρουαριανά του 1863 και άλλα. Ο Αγγελής Βαμβακάς φτάνει πάμφτωχος στη Χαλκίδα και ξεκινάει από το μηδέν. Οι φιλοδοξίες του, η τιμιότητά του, η εργατικότητά του τον κάνουν γνωστό στην τοπική κοινωνία κι έτσι σταδιακά φτιάχνει μια σημαντική περιουσία και μια αξιέπαινη οικογένεια με πολλά παιδιά (δώδεκα σύνολο!). Η συγγραφέας όμως ξέρει να αποφεύγει τις ευκολίες της προχειρότητας και σέβεται τον αναγνώστη, επομένως περιορίζεται μόνο στους πρωτότοκους, κάτι που δίνει σφιχτοδεμένη πλοκή στο μυθιστόρημα και τη βοηθά να επικεντρωθεί σωστά σε όσα θέλει να γράψει στο χαρτί. Κατ’ αυτόν τον τρόπο και με τις απανωτές αλλαγές στις ζωές των παιδιών περνάνε σημαντικά μηνύματα για την ανατροφή και τους δεσμούς μιας οικογένειας, εξελίσσεται η θέση της γυναίκας και γενικότερα η σύσταση μιας κοινωνίας που επηρεάζεται από τον θεσμό της βασιλείας και βυθίζεται στο αίμα από μικρούς και μεγάλους εμφύλιους σπαραγμούς.

Την ιστορία την καταγράφει εν έτει 1899, παρεμβαίνοντας με τη δική του πρωτοπρόσωπη γραφή σε παρένθετα κεφάλαια, ένας από τους ήρωες του μυθιστορήματος που νιώθει πως κοντεύει να ολοκληρώσει τον κύκλο του σε αυτήν τη ζωή: «Κανείς άλλος δεν ξέρει τις λεπτομέρειες, σ’ εμένα πέφτει ο κλήρος… Δεν ξέρω αν υπήρξα καλός άνθρωπος. Μόνο πως ήμουν αποφασισμένος για όλα, αρκεί να έκανα το όνειρό μου πραγματικότητα. Και αυτή η πραγματοποίηση δεν έρχεται όπως την ονειρεύεσαι. Χρειάζεται θυσίες» (σελ. 12). Καταλαβαίνουμε αμέσως πως είναι κάποιος από τα τρία μεγαλύτερα αδέλφια αλλά περισσότερα στοιχεία έρχονται στο φως σε κατοπινές σελίδες. Η ταυτότητά του αναδεικνύεται διά της εις άτοπον απαγωγής και το κείμενό του γεμίζει αφηγηματικά κενά, προχωράει γρηγορότερα τις εξελίξεις, συμπληρώνει ψυχογραφίες με την εμπειρία του χρόνου που κυρτώνει τους ώμους του. Καταγράφει ακριβοδίκαια, αναπολεί, μετανιώνει, παραδέχεται λάθη, χαμογελάει σε ανάμνηση ερώτων: «Προκειμένου να ανάψω τη φωτιά μου, σαν προσάναμμα «έκαψα» όποιον αγαπούσα περισσότερο» (σελ. 178). Και είναι εντυπωσιακό το γεγονός πώς, όσα έζησε στα μικράτα του, οι ανατροπές και οι αλλαγές στους κόλπους της οικογένειάς του, έπλασαν αυτόν τον χαρακτήρα: «Από σκλάβος στους Τούρκους και πρόσφυγας χωρίς ένα γρόσι στην τσέπη έγινε αγρότης και μετά έμπορος. Εγώ έπρεπε να ξεπεράσω τον πατέρα. Να γίνω κάτι παραπάνω. Τι ήταν εκείνο το παραπάνω για κάποιον που δεν καταγόταν από παλιά, ευγενική οικογένεια; Αυτό έψαχνα. Θα έκανα το όνομά μας ξακουστό στα πέρατα της οικουμένης. Για εκείνον. Κτητικός… Ίσως. Αμαρτωλός… Σίγουρα…» (σελ. 349).

Το μυθιστόρημα ξεκινάει από τα Ψαρά: «Άγριο μέρος… Άμα και λατρεμένο». Ο Αγγελής με την Αυγουστίνα μεγαλώνουν πάμπτωχοι στο νησί, όπου ζουν με τη μάνα και το αμπελάκι τους. Δυο φορές τον χρόνο φοράει παπούτσια και είναι φίλος με τον Αντώνη, γιο του πιο πλούσιου καπετάνιου των Ψαρών, μαζί μεγαλώσανε και δέθηκαν σφιχτά. Οι ευτυχισμένες οικογενειακές στιγμές σύντομα ανατρέπονται από τα σχέδια των Τούρκων που επιτίθενται και ρημάζουν το νησί. Με συγγραφική δεινότητα, που ζωντανεύει με ενάργεια και ωμές σκηνές τις τελευταίες στιγμές των ηρώων που αντιστάθηκαν στα στίφη των βαρβάρων, το αίμα και ο θάνατος καλωσορίζουν τον αναγνώστη σ’ ένα τραγικό πρελούδιο, γεμάτο λυρικές περιγραφές και αναπάντεχες παρομοιώσεις και μεταφορές: «Ο καπετάνιος κούνησε το κεφάλι, στα μάτια του μέσα η απόγνωση σωριαζόταν ίδια με στάχτη» (σελ. 22). Κι όσο πλησιάζουμε στο τέλος: «Η φουσκάλα αντάμωσε το τελευταίο φως του ήλιου, την αμυδρή λάμψη του πρώτου αστεριού, ανέβηκε ακόμα, κι άλλο, κι άλλο, σεργιάνισε το Αιγαίο, τα σκλαβωμένα νησιά, τον επαναστατημένο Μοριά, τη Ρούμελη, είδε και τη Δόξα με σχισμένο φουστάνι, την είδε που δρασκελίζοντας τα ξερονήσια κατευθυνόταν προς τα Ψαρά» (σελ. 27). Κι όμως, ο Αγγελής επιζεί: «Άμα πως ποτέ για γλιτωμό δεν τον μέτρησε» και δε θα το συγχωρέσει ποτέ στον εαυτό του. Πλέον ζούσε σαν αυτόματο, χωρίς σκέψεις, χωρίς συναίσθημα, μόνο με τύψεις που επέζησε. «Και η μαύρη Μοίρα τους, η Κλωθώ, καθισμένη σ’ έναν στρογγυλό λόφο από αμμούδα τούς έβλεπε κι αναρωτιόταν αν είχε κάνει καλά που τους είχε σώσει, θα ‘ταν για πάντα δυστυχισμένοι» (σελ. 41).

Μόνο μια γυναίκα καταφέρνει να μαλακώσει την πέτρα στην ψυχή του κι έτσι να ξεκινήσει το οικογενειακό έπος των Βαμβακάδων. Και είναι σκληρή δουλειά, αν σκεφτεί κανείς πως: «… ο Αγγελής που πρώτη φορά έβλεπε γυναίκα να κλαίει χωρίς να ‘χουν σφάξει τον άντρα ή το παιδί της, χωρίς να της έχουν κάψει το σπίτι, να την έχουν ατιμάσει, να της έχουν αρπάξει το βιος, απορούσε ζαλισμένος. Έκλαιγαν λοιπόν οι άνθρωποι και για άλλους λόγους» (σελ. 72); Σκληρή και δύσκολη, ανθρώπινη και τρυφερή η ζωή του άντρα αυτού που συν τω χρόνω δημιουργεί τη δική του οικογένεια. Πολλά τα περιστατικά, δικά του και των παιδιών του, που έχουν αντίκτυπο στις ψυχολογικές του μεταπτώσεις. «Παρά τις μεγάλες αλλαγές στη ζωή του, ο Ψαριανός επαναστάτης ακόμη ανέπνεε μέσα του» (σελ. 106).

Το μυθιστόρημα επικεντρώνεται στις ζωές του Αντώνη, του Νικόλα και της αδελφής τους, Αυγουστίνας που βιώνουν σημαντικές αλλαγές στη ραχοκοκαλιά της πατρίδας τους. Μάλιστα, τολμώ να πω πως η ελληνική ιστορία της περιόδου συμπυκνώνεται σε μια έξυπνη φράση: «Οι λιγοστοί διαβάτες παραμέριζαν βιαστικά, και μόλις διέκριναν το οικόσημο στην πόρτα, αν ήταν βασιλόφρονες, χαμογελούσαν όλο σεβασμό ακόμα κι αν είχαν λερωθεί από τα λασπόνερα που εκτινάσσονταν, αν πάλι ήταν αντιβασιλικοί, βλαστημούσαν με οργή κι ας είχαν βγει αλώβητα τα ρούχα τους» (σελ. 272). Είσοδος της ατμοπλοΐας, άνοδος του κλάδου των εφοπλιστών, αγορά γης, ο Πειραιάς γίνεται το μεγαλύτερο λιμάνι της χώρας (της Θεσσαλονίκης ήταν ακόμη υπό τουρκική κατοχή) και ταυτόχρονα στην Αθήνα έχουμε χτίσιμο των Αναφιώτικων, ανασκαφές στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού, τις φυλακές του Μεντρεσέ και την Εμπορική Οδό. Μαγαζιά, βεγγέρες, καλντερίμια και καντούνια, πλατεία Όθωνα (μετεγενέστερα Ομονοίας), Ανάκτορα και Βασιλικός Κήπος, τσάγια και περίπατοι με άλογα, χωρίς να αγνοούμε τα αρχαία στην Αγία Τριάδα (σημερινός Κεραμεικός), τα φτωχόσπιτα της Αχαρνών, τη βρώμα και τα ελώδη νερά, που όλα αυτά τα φεγγίζουν τα μάρμαρα του Παρθενώνα και ο Πύργος δίπλα του.

Σοφές και συνετές είναι οι επιλογές της Μαίρης Κόντζογλου των τύπων γυναίκας που δημιουργεί. Η Μαρία, σύζυγος Βαμβακά: «Απλώς ήταν καλή στο να υπακούει στις εντολές της μάνας της. Ή του αντρός της» (σελ. 60). Η Τερέζα Μιχαηλίδου, κόρη σημαντικού εμπόρου και τρανού καπετάνιου, που μεγάλωσε μαζί του στα καράβια και στα κατάστιχα, γεμάτη εμπειρίες από ταξίδια και κοντράτα: «…ένα κορίτσι που δεν έμοιαζε με τα άλλα, αντιθέτως μάλιστα διαφέντευε το βιος του πατέρα της σαν δέκα γιοι μαζί» (σελ. 103). Η πρωτοκόρη του Αγγελή που μεγαλώνει στην οθωνική εποχή: «Πιο πολύ απ’ όλα όμως, η Αυγουστίνα είχε ζηλέψει που δεν ήταν αγόρι, για πρώτη φορά καταράστηκε τις μπούκλες και τις δαντέλες της, τι τύχη, τι χαρά να κάνεις αυτό που θέλεις» (σελ. 177)! Και αργότερα: «…αυτή ποτέ δεν θα έκανε του κεφαλιού της δηλαδή; Πάντα θα έπρεπε να υπακούσει στο τι ήθελε ο πατέρας ή ο άντρας της αργότερα;» (σελ. 189). Και οι αναμνήσεις του Αγγελή από τα μικράτα του, δείχνουν την ακόμη πιο παλιά αντίληψη για μια γυναίκα: «… μέλι γέμιζε το στόμα της από την τελευταία λέξη, μεγάλο καμάρι να έχεις γιο -«γιε μου» και «άντρα μου», εκεί άρχιζε και τέλειωνε ο κόσμος μιας γυναίκας» (σελ. 122). Ακόμη και σοκαριστικές απόψεις της εποχής που με γέμισαν θυμό: «Τι τα θες, τι τα γυρεύεις, κρέας τα θηλυκά, που μετά τα είκοσι άρχιζε να σαπίζει…» (σελ. 203). Ανάγλυφη σχεδόν η αγωνία των γονικών να παντρευτούν νωρίς οι κόρες και ν’ αποφύγουν το ράφι αλλά και την κακογλωσσιά του κόσμου. Κι η προίκα, αχ, αυτός ο θεσμός, που τόσο τραγικά αποδίδεται προς το τέλος του μυθιστορήματος με την ευκαιρία ενός γάμου από συμφέρον… Τι άγχος, θα τα βρουν τα πεθερικά, τι θα δώσουν, τι θα πάρουν όσο η υποψήφια νύφη αναγκάζεται σε μη οικειοθελή έξωθεν της οικίας βόλτα!

Αξιοσημείωτοι λοιπόν όλοι οι χαρακτήρες του μυθιστορήματος κι ειδικά όσοι θα πρωτοστατήσουν στο αλώνισμα της πλοκής: ο Νικόλας είναι καλός έμπορος, δίκαιος και έντιμος, πολύ καλός γνώστης της αγοράς και του πεδίου της καριέρας του, ήσυχος και χαμηλών τόνων, ο Αντώνης είναι οξύνους και διορατικός, έντιμος και σκληρός, ο πιο μορφωμένος, με αναλυτική σκέψη, σοβαρός, αθόρυβος, του αρέσει η απομόνωση και η Αυγουστίνα είναι παραχαϊδεμένη, όμορφη αλλά δύσκολη να τη χειριστείς, συνετή και διπλωμάτισσα. Επίσης, ο Χαρίλαος, στη σκιά των αδελφών του που παντρεύτηκε νωρίς, είναι φουριόζος, επιθετικός και ριψοκίνδυνος, σφιχτός και κοιτά να βγάλει κέρδος από παντού! Γρηγόρης, Μαρώ, Αλέξανδρος, Ηλίας, Γιώργης, Παναγιώτης, Ελένη, Μιχαλάκης μεγαλώνουν σε αυτό το αγαπημένο, φασαριόζικο και δίκαιο περιβάλλον.

Η επιλογή της Αυγουστίνας να γίνει Κυρία επί των Τιμών είναι ένα καλοστρωμένο σχέδιο της συγγραφέως να δείξει με τον καλύτερο τρόπο τις πολιτικές συνθήκες της εποχής, να μας συστήσει την Αμαλία και τον Όθωνα εκ των ένδον, να τονίσει τις διαφορές του πρωτοκόλλου και των ενοίκων του Παλατιού με την υπόλοιπη Αθήνα, όχι τόσο αυτήν του εκλεπτυσμένου κέντρου, όσο της υπόλοιπης. Η Αυγουστίνα μάλιστα είναι όμορφη, έξυπνη, ατίθαση και αυθόρμητη, κάτι που συγκινεί και εξιτάρει την Αμαλία κι έτσι εξυμνείται η σπιρτάδα του ελληνικού λαού και αναφέρονται από περιέργεια και σχεδόν υποτιμητικά οι συνήθειές τους, μουσική, φαγητό, ζέστη: «Τι λαός… Πώς είναι έτσι αυτοί οι Έλληνες, ακόμη δεν μπορεί να τους καταλάβει. Λες και έχουν άλλο αίμα, λες και μια φωτιά τους καίει όλη την ώρα» (σελ. 332). Η Αυγουστίνα αλλάζει εντελώς νοοτροπία, μεγαλώνει απότομα εφόσον απομακρύνεται από την οικογένειά της και γίνεται η αγαπημένη της Αμαλίας, με την οποία θα ζήσουν μαζί και την έξωση. Τι θα απογίνει όμως η κοπέλα χωρίς βασιλιά; Η συνέχεια είναι άλλη μια αναπάντεχη έκπληξη.

Κι όλα αυτά συνοδεύονται από λυρικές περιγραφές τόπων, ψυχών και γεγονότων, μεταφορές και καλολογικά στοιχεία που στολίζουν το κείμενο. Διάλογοι απέριττοι, κοφτοί, περιορισμένοι στις άκρως απαραίτητες λέξεις που θα ζωντανέψουν τη στιγμή και θα φωτίσουν τον ομιλούντα, προσεκτικά καταστρωμένες εισαγωγές και εξέλιξη των επιμέρους σκηνών, με άφθονες ενδιαφέρουσες και συναρπαστικές λεπτομέρειες για πρωταγωνιστές και δευτεραγωνιστές, μελετημένη και ενδελεχής αναπαράσταση της τουρκοκρατούμενης αρχικά Εύβοιας από αρχιτεκτονικής, κοινωνικής και διοικητικής άποψης είναι μερικά μόνο από τα θετικά γνωρίσματα του μυθιστορήματος. Τα ιστορικά γεγονότα είναι εντελώς απογυμνωμένα από ανούσιες λεπτομέρειες και η συγγραφέας είτε τα παραθέτει μέσω των σκηνών του βιβλίου είτε σε υποσημειώσεις μόνο με λέξεις-κλειδιά και δωρικές επεξηγηματικές φράσεις, που παρακινούν όποιον θέλει να μάθει παραπάνω πράγματα να το ψάξει περισσότερο κι έτσι ο αναγνώστης κάνει κατά τόπους σύντομα εγκυκλοπαιδικά διαλείμματα και αφοσιώνεται ξανά στην ανατρεπτική αφήγηση.

«Νερό ο χρόνος και κυλάει γοργά, αν δεν έχεις τον νου σου, μένεις διψασμένος» (σελ. 175), το μότο του μυθιστορήματος. Επίσης, συνάντησα μια όμορφη μεταφορά για τη διαδικασία της ζύμωσης: «…αφουγκραζόταν τους ψιθύρους  που αντάλλασσαν οι ζύμες καθώς προσπαθούσαν να πείσουν τα ζάχαρα να γίνουν σπίρτο…» (σελ. 184). Οι σκηνές έχουν τόση ενάργεια που ήθελα να γίνω αναπόσπαστο μέρος της εικόνας τους: «Ήταν μαγικές εκείνες οι στιγμές που το αμπέλι λούφαζε στην πρωινή άχνα και αναστέναζε αδημονώντας για τη μεγάλη στιγμή, εδώ και μέρες πονούσαν οι κληματόβεργές του από το βάρος που σήκωναν. Τα σταφύλια του ήταν έτοιμα» (σελ. 187). Εξίσου καλογραμμένες είναι οι περιγραφές του τρύγου, η διαδικασία που ακολουθείται, ο κόπος που αντικαθίσταται από την ανάπαυλα και το φαγοπότι, όλα με δυνατή παραστατικότητα! Ο Πειραιάς έχει τους δικούς του κώδικες: «Το λιμάνι ήθελε μυαλό, γνώσεις, τρόπο, τόλμη, καμιά φορά και αλητεία» (σελ. 395). Το μυστηριώδες Ποτό που στοιχειώνει τα όνειρα και τις προσδοκίες του Αγγελή και του πρωτότοκού του αλλά δεν πρωταγωνιστεί ακόμη περιγράφεται ως εξής: «Το φως δεν επαρκεί για να αναδειχθεί το χρώμα. Ξέρω όμως πως είναι ωραίο. Το ωραιότερο χρώμα του κόσμου. Χρυσάφι ατόφιο, που κατά λάθος -αλλά μπορεί και εσκεμμένα-, μέσα του έπεσε λίγη σκουριά» (σελ. 36). Στις σελίδες 97 και 98 μάλιστα δίνεται όλη η πεμπτουσία του και παραλληλίζεται υπέροχα με τον έρωτα. Ταυτίζονται τα συναισθήματα από το καρδιοχτύπι και τον πόνο με τις απανωτές γευστικές εμπειρίες που προκαλεί ένα ποτήρι από το Ποτό! «Αυτή η επίγευση έρωτα και αμαρτίας είναι το ωραιότερο πράγμα στο Ποτό μου» (σελ. 98).

Πολλές φορές μάλιστα η συγγραφέας βγαίνει στο προσκήνιο με παρατηρήσεις και διευκρινίσεις: «…λίγους μήνες πριν αποβιβαστεί ο ανήλικος βασιλιάς -γλιστρήσει, σκοντάψει και πέσει ενώπιον όλου του συγκεντρωμένου πλήθους, αλλά αυτή είναι μια άλλη ιστορία που δεν θα μας απασχολήσει εδώ» (σελ. 57). Ή παρακάτω: «Έγινε και πηγή δύναμης, ίσως και εγωισμού, λέμε εμείς τώρα που κάτι παραπάνω γνωρίζουμε» (σελ. 149). Αυτές οι παρεμβολές που δίνονται μετρημένα και κάπου κάπου με διακριτική αίσθηση του χιούμορ που πηγάζει από την τραγική ειρωνεία (η γράφουσα γνωρίζει τι θα συμβεί παρακάτω, οι πρωταγωνιστές όχι) είναι το καλύτερο αντίδοτο στα δρώμενα και το βάρος της αφήγησης, μιας και χαλαρώνουν την ένταση.

«Νεγρεπόντε» λοιπόν, η αρχή της διλογίας «Σκουριά και χρυσάφι», η Εύβοια και η Χαλκίδα αλλά και το «Μαύρο Πέρασμα» του πρόσφυγα Αγγέλου Βαμβακά μέσα από τη θάλασσα του Αιγαίου. Ένα αξιόλογο ιστορικό μυθιστόρημα γεμάτο ανατροπές, ενδιαφέροντες χαρακτήρες, ευρηματικές κλιμακώσεις της πλοκής και διαρκή αγωνία για τη συνέχεια. Τεκμηριωμένο, μεστό και γεμάτο φιλοδοξίες και όνειρα, σαν αυτά που συντροφεύουν κάθε έναν από μας που θέλει να προκόψει στη ζωή του. «Αμπέλι-σταφύλι-κρασί. Όπως μήτρα-παιδί-ζωή» (σελ. 185).

Βιβλίο Το δάκρυ του έρωτα
Συγγραφείς Λία Ζώτου, Θοδωρής Καραγεωργίου
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα με κράτησε σφιχτά από την αρχή ως το τέλος. Οι συγγραφείς έχουν την ικανότητα να ξεδιπλώνουν μια ιστορία με μαεστρία, χωρίς να γεμίζουν ούτε μία σελίδα με περιττολογίες ή παρατραβηγμένα περιστατικά. Κείμενο μεστό, γεμάτο, με ωραίες λέξεις, σκηνές καθαρογραμμένες, δυνατές, αληθινές. Έμαθα για τη ζωή του Αριστείδη στον Πόντο, την καθημερινότητά τους, την ιδιόλεκτό τους, τις αγωνίες τους εν όψει του λεπιδιού που θα έσκιζε τον ελληνισμό, τον πόνο ψυχής όταν αφήνεις πίσω σου ξαφνικά και αναίτια οικογένεια και πατρίδα. Στην Πελοπόννησο, κανάκεψα στα πόδια μου τα εγγόνια του Αριστείδη, γέλασα με τις κουτουράδες τους και θύμωσα με τη σκληρότητα του Άρη. Απαράμιλλη δεξιοτεχνία στον χειρισμό των ζωών των δύο αγοριών και επιδέξιος χειρισμός της πλοκής. Μικρά και μεγάλα περιστατικά δημιούργησαν έναν ολοζώντανο πίνακα που ένιωθα να μου περιγράφει τη ζωή του ένας κοντινός μου άνθρωπος. Πήρα το μέρος του Αλέξανδρου για την επιλογή που έκανε, επικροτώντας την απόφασή του να ταχτεί ενάντια στον θεσμό του προξενιού και να ακολουθήσει την καρδιά του. Ο Άρης και ο Αλέξανδρος, σαν άλλοι Κάιν και Άβελ, κονταροχτυπιούνται και ματοστηθοδέρνονται στην αρένα της ζωής κυρίως λόγω του Άρη που θέλει να αποδείξει στον εαυτό του και στον κόσμο πόσο καλύτερος σε όλα από τον αδερφό του είναι.

Δεν έχω συναντήσει άλλο άνθρωπο τόσο καιροσκόπο, απελπισμένο, επίμονο και οπορτουνιστή όσο τον Άρη. Μια άγρια, τραχιά μορφή που σκιάζει την ευτυχία και πέφτει πάνω της σα σίφουνας. Η δεξιότητα των Ζώτου και Καραγεωργίου με οδήγησε δύο φορές σε όλο το μυθιστόρημα να μη θέλω να διαβάσω παρακάτω, υπερβολικά συγκινημένος από το βάρος της τραγικής ειρωνείας. Τη στιγμή που εκτυλίσσονταν μπροστά μου γεγονότα που ήξερα την τραγική τους σημασία έκλεινα το βιβλίο για να μη ζήσω τις συνέπειες. Τέτοια συναισθήματα πολύ σπάνια συναντώ σε μυθιστορήματα. Εξαιρετική η ανατροπή που αφορά το σκηνικό της περιβόητης δολοφονίας, μια πράξη που στιγματίζει κάποια αθώα ψυχή και ζει με το βάρος αυτό για χρόνια.

Γύρω από όλους αυτούς τους χαρακτήρες ρέει και κυλάει το κρασί, κόκκινο, μεθυστικό, έντονο, γευστικό, ένα ποτό που δακρύζει σαν τον άνθρωπο, που θέλει κανάκεμα και φροντίδα για να αναπτυχθεί σωστά και να σου πει το δικό του «ευχαριστώ» με τον κατάλληλο τρόπο. Το μυστικό του Αριστείδη για καλό κρασί πάει από γενιά σε γενιά (φυσικά δεν αποκαλύπτεται, κάτι που με εκνεύρισε, όμως από την άλλη μυθιστόρημα καλογραμμένο διαβάζω, όχι εγχειρίδιο οινολογίας). Δε με νοιάζει αν είναι κάποια χημική αντίδραση, δε με νοιάζει αν είναι η δύναμη της προσευχής, με ενδιαφέρει που το κρασί καλυτερεύει και γίνεται περιζήτητο. Ενδελεχής μελέτη και έρευνα απέδωσαν καρπούς μεστότατους. Υπέροχες λεπτομέρειες, καθόλου κουραστική ανάλυση της διαδικασίας της οινοποίησης, κόντρες, μυστικά και αποτυχίες, όλα εδώ. Αγάπησα την επίπονη διαδικασία της μετατροπής του σταφυλιού σε κρασί, μου κίνησε την περιέργεια για πολλά πράγματα, έμαθα πολλά! Και φυσικά χάρηκα που το μυστικό του Αριστείδη χρησιμοποιούνταν μόνο όταν υπήρχε πραγματική ανάγκη για να ξελασπώσουν από δυσμενείς συνθήκες ενώ όταν άρχισε να χρησιμοποιείται σωρηδόν είτε υπήρχε είτε όχι η ανάγκη ο ένοχος τιμωρήθηκε με κάθαρσι.

Θα το ξαναγράψω ότι το «Δάκρυ του έρωτα» είναι τόσο καλογραμμένο που δεν μπορούσα να το αφήσω από τα χέρια μου. Μεστό και ώριμο, προϊόν της σωστής ζύμωσης στο μυαλό των συγγραφέων, μου χάρισε μοναδικές στιγμές και μου ήγειρε αξεπέραστα συναισθήματα. Δεν είναι ρομαντικό κι ας μιλάει για τον έρωτα, δεν είναι άρλεκιν κι ας ξεγελάει ο τίτλος τον αναγνώστη, αντίθετα είναι ένα υπέροχο δείγμα σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας που με περηφάνια συστήνω γιατί κάθε νέο μυθιστόρημα από αυτό το υπέροχο ζεύγος δείχνει ότι σέβεται τον αναγνώστη του και ότι γράφει για να τον κάνει να περάσει καλά, όχι για να τον κοροϊδέψει. Αν δεν υπήρχε η πένα αυτών των ανθρώπων, τα χρονικά κενά που απαιτούνται για να συμπληρωθεί μια καλή σοδειά που θα επηρεάσει τις ζωές των χαρακτήρων ίσως και να με έκαναν να βαριέμαι αφόρητα. Ξέρουν όμως πώς να ξεδιπλώσουν την ιστορία τους χωρίς χάσματα και χασμουρητά, οπότε με τη σειρά μου απλώς υποκλίνομαι. Τα περιστατικά που εκτυλίσσονται κατά τη διάρκεια του τρύγου, των ζυμώσεων κλπ. προχωρούν την πλοκή ένα βήμα παραπέρα, χωρίς πουθενά να κουραστώ ή να νυστάξω.

Η συγκομιδή της γέννας, η θραύση της εφηβείας, η ζύμωση της καθημερινής ζωής, η οξείδωση από το μίσος, η ωρίμανση των γηρατειών είναι στάδια που συγκροτούν το καλύτερο κρασί της ζωής μας, τον άνθρωπο, αρκεί να χρησιμοποιούνται σωστά τα στοιχεία που τον αποτελούν και οι συνθήκες παραγωγής, φύλαξης και παλαίωσης να είναι οι ιδανικές.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«-Βλέπεις τα δάκρυά τους, αγόρι μου; Κοίταξέ τα πώς τρέχουν… Είναι δάκρυα χαράς τούτα εδώ, είναι δάκρυα ελπίδας, είναι δάκρυα ζωής! Αν δε δακρύσει το αμπέλι τούτη την εποχή, σημαίνει πως πάει, χάθηκε η ζωή από μέσα του, σημαίνει πως νέκρωσε για πάντα…Έτσι δεν είμαστε όμως και εμείς οι άνθρωποι; Ξέρεις κανέναν που να έζησε πραγματικά τη ζωή του δίχως να δακρύσει, είτε από πόνο, είτε από χαρά, είτε από αγάπη κι έρωτα; Εγώ πάντως δεν ξέρω, γιατί αληθινή ζωή δίχως δάκρυ δεν υπάρχει» (σελ. 195).

«Δεν το φοβάμαι το δάκρυ του έρωτα, όσο πικρό κι αν είναι. Γιατί όποιος δε δάκρυσε για κάτι που πόθησε απελπισμένα δεν έχει νιώσει την καρδιά του να χτυπά αληθινά, δεν έχει ζήσει!» (σελ. 242).