Βιβλίο Στο φως της ασετιλίνης
Συγγραφέας Βασίλειος Χριστόπουλος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κέδρος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Σε αυτό το μυθιστόρημα λοιπόν μαθαίνουμε για τη ζωή του Σαρδούνη ή Μίμαρου, του Πατρινού καραγκιοζοπαίχτη και πατέρα του Καραγκιόζη. Πώς δημιουργήθηκαν οι φιγούρες του σιόρ Διονύσιου και του Μαρμπαγιώργου. Πώς αγωνίστηκε ο Μίμαρος να καθιερώσει τον καραγκιόζη στον λαό, μια τέχνη που σε μια εποχή, ακροβατώντας ανάμεσα σε Δύση (=πρόοδος) και Ανατολή (= οπισθοδρομία, βάναυσο παρελθόν, Τουρκιά) κάθε τι ανατολίτικο θεωρείται ρυπαρό και βδελυρό. Σε αυτήν την εντύπωση βέβαια συνέβαλε και ο ίδιος ο καραγκιόζης και η ατμόσφαιρά του, μιας και ο συμπαθητικός αυτός ήρωας αρχικά ήταν πορνό (το περιβόητο χέρι του κάτι άλλο ήταν στην αρχή, ασχολούνταν με ερωτικά πονηρά τεχνάσματα και υπονοούμενα, καμιά σχέση δηλαδή με το σήμερα). Για το λόγο αυτόν ο μέχρι χτες ήσυχος και υπάκουος ψάλτης εκδιώχτηκε από το σπίτι του και έμεινε μόνος στη ζωή γιατί αγαπούσε αυτήν την τέχνη και ήθελε να της δώσει μια νέα διάσταση. Διαβάζουμε λοιπόν για τις προσπάθειες που έκανε να εντάξει τον Καραγκιόζη στην ιστορική πραγματικότητα της εποχής (Κατσαντώνης, Αλή πασάς, Μέγας Αλέξανδρος), κάτι που τότε έβρισκε αντίθετους τους θεατές και γιατί ήθελαν να ξεδώσουν ερωτικά με αυτά τα υπονοούμενα και γιατί η ήττα του 1897 και ο φόβος για νέο πόλεμο με την είσοδο του νέου αιώνα απέρριπτε κάθε μορφή πατριωτισμού, που σαν έννοια γελοιοποιήθηκε τόσο οικτρά το 1897.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο κινείται ο άρρωστος Μίμαρος και γνωρίζουμε τους δύο στενούς του συνεργάτες και φίλους, τον Μήτσο Πάγκαλο και τον Βασίλη Αγαπητό αλλά και τον λυκόφιλό του Ρούνη που καιροσκοπούσε να αρπάξει κείμενα ή φιγούρες και να τα οικειοποιηθεί με την αντίστοιχη δόξα φυσικά. Ο Μίμαρος έφτασε σε σημείο να σκέφτεται να βγάλει σε βιβλίο τις περιπέτειες του Καραγκιόζη που έγραφε μπας και καταφέρει επιτέλους να αναγνωριστεί το δικό του όνομα στην ιστορία του θεάτρου σκιών. Ο Μίμαρος, αφού τον έδιωξε η μητέρα του από το σπίτι, κατέφυγε στην Αθήνα και ξεκίνησε παραστάσεις. Εκεί γνώρισε μια ηθοποιό που είχε φυσικά τα δικά της σχέδια κι αργότερα ο Μίμαρος, απογοητευμένος, γύρισε στην Πάτρα, όπου παραδόθηκε ολοκληρωτικά στο ποτό. Τριάντα χρόνια μετά, το μυθιστόρημα κλείνει με το ενδιαφέρον ενός δημοσιογράφου από την Αθήνα να βρει στοιχεία για τον Μίμαρο και την προδοσία των στενών συνεργατών του καραγκιοζοπαίχτη να τον κοροϊδέψουν πασάροντάς του τάχαμου αυθεντικές φιγούρες, νιώθοντας ελάχιστες τύψεις, και κερδίζοντας χρήματα.

Πολύ καλή γραφή, πολύ καλοί διάλογοι, πολύ ωραία αναπαράσταση της εποχής (σε μια χοροεσπερίδα στην Αθήνα το 1899 ο Μίμαρος γνωρίζει τον Κωνσταντίνο Χρηστομάνο, έναν ανερχόμενο συγγραφέα, στον οποίο στηρίζουν πολλές ελπίδες), η Πάτρα και η Αθήνα της περιόδου 1899-1905 ξεπηδά μπροστά στα μάτια μας. Έχοντας ως κύριο άξονα μια μέρα στη ζωή του Μίμαρου κάνοντας συνεχώς αναδρομές που δεν κουράζουν ξεδιπλώνεται η ζωή του Μίμαρου και πώς έφτασε στην Αθήνα. Μετά που ο Μίμαρος επιστρέφει στην Πάτρα και αργότερα που οι φίλοι του τον προδίδουν η αφήγηση είναι αποκλειστικά στραμμένη στο παρόν.

Γιατί καταργήθηκαν τα καφέ-αμάν και αντικαταστάθηκαν από τα καφέ-σαντάν, γιατί διώκονταν οι αμανέδες ως βδελυροί, πώς κατέκτησαν οι κουτσαβάκηδες το Μεταξουργείο και του Ψυρρή, προκαλώντας τις έντονες αντιδράσεις του Μπαϊρακτάρη, πώς ζούσε και πώς ένιωθε η Πάτρα και γενικά η τότε Ελλάδα ως απόρροια των συνεπειών από τους πολέμους μεταξύ των γειτόνων της και από το ηττημένο 1897, όλα βρίσκονται εδώ με πολύ ωραίο τρόπο και πολύ ωραίο γράψιμο.

Βιβλίο Το πιο μακρύ ταξίδι
Συγγραφέας Μαίρη Μαγουλά
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Πλάκα, η γειτονιά των θεών, ένα κομμάτι του ιστορικού κέντρου της Αθήνας, είναι ένας υπέροχος τόπος, γεμάτος μυστικά, χαμηλά σπιτάκια, ρομαντικές σκηνές και εκπληκτική θέα στην υπόλοιπη πόλη. Από τη δεκαετία του 1950 που άρχισε να εξαπλώνεται η πρωτεύουσα, πέρασε δύσκολες στιγμές ως προς τη συντήρηση, τη διατήρηση και την αποκατάστασή της. Αυτά τα ελάχιστα χρόνια αμέσως μετά τον πόλεμο ήταν καίρια για πολλούς τομείς της τότε ζωής: εργασίας, κοινωνικών σχέσεων, οικονομίας και πολιτισμού. Σε αυτήν την εποχή κινούνται οι χαρακτήρες του βιβλίου «Το πιο μακρύ ταξίδι» και είναι όλοι τους διαλεγμένοι ένας ένας. Αστοί και φτωχοί, ανήλικοι και μεγαλύτεροι, φιλόδοξοι και απογοητευμένοι, κουτσομπόληδες και μικρόνοες, είναι όλοι εδώ και αφήνουν στην πένα της συγγραφέως να ξεδιπλώσει τις ιστορίες τους με τον δικό της χαρακτηριστικό και λυρικό τρόπο.

1) Ανδρέας Δροσινός και  Μαρία: εκείνος μεσήλιξ, γοητευτικός και πάμπλουτος, μορφωμένος και καλλιεργημένος, με πλούσιο συναισθηματικό κόσμο. Η ζωή τα έφερε να μη γνωρίσει ακόμη κάποια που θα τον κερδίσει ώστε να συνεχίσει τη ζωή του μαζί της. Κατοικεί στο υπέρλαμπρο αρχοντικό της οδού Θουκυδίδου και αποκαλείται «πρύτανης» από τη μαρίδα της περιοχής. Η Μαρία είναι σύζυγος του εμποροϋπαλλήλου Μίμη και μητέρα. Ζουν στο ταπεινό σπιτάκι της οδού Αφροδίτης, αλλαγμένοι από τον πρώτο καιρό της γνωριμίας τους και πνιγμένοι στα χρέη. Η σχέση τους έχει φθαρεί και ξεφτίσει και το σημείο χωρίς επιστροφή φτάνει όταν ο Μίμης αγωνίζεται να πείσει τη γυναίκα του να εκδηλώσει ερωτικό ενδιαφέρον προς τον Δροσινό ώστε να εξοικονομήσουν κάποια χρήματα. Αυτή θα είναι η αρχή για μια τρυφερή, αληθινή, ουσιαστική, έντονη ερωτική ιστορία ανάμεσα στον Ανδρέα και τη Μαρία, μια ιστορία που ακροβατεί ανάμεσα στα «πρέπει» και τα «θέλω» και την αγάπησα γιατί αποπνέει ακριβώς αυτήν την αθωότητα και την ωριμότητα που είχαν οι έρωτες της εποχής. Συγκινήθηκα πολύ όταν διάβασα το παρακάτω απόσπασμα, γιατί μου έδειξε πως υπήρξαν και σίγουρα θα υπάρξουν τόσο δυνατές αγάπες όσο υπάρχουν άνθρωποι. Ίσως εδώ, μόνο του, ξεκομμένο λες από το υπόλοιπο κείμενο, να μη συγκινήσει τον αναγνώστη όμως αν ενταχτεί στην ερωτική ιστορία αυτών των δύο ανθρώπων είναι το καλύτερο επιστέγασμα για αυτήν τη σχέση:

«Το πιο μακρύ και όμορφο ταξίδι μου ήσουν εσύ. Ήταν αυτή η διαδρομή που έκανα μέχρι να σε συναντήσω, μέχρι να βυθιστώ στα μάτια σου κι από εκεί να φτάσω στην καρδιά σου και να γνωρίσω την αγάπη» (σελ. 434).

Μπορεί η γενεσιουργός αιτία της γνωριμίας να ήταν το παράλογο μυαλό του Μίμη και η αντίθεση της Μαρίας σε αυτό, ο έρωτας όμως παίζει τα δικά του παιχνίδια. Είναι μια ρομαντική ιστορία με αληθινές πτυχές, ολοζώντανους διαλόγους, πραγματικά διλήμματα μα πάνω απ’ όλα ακεραιότητα χαρακτήρα και σασπένς! Σε μια κλειστή πεπαλαιωμένη κοινωνία τι τέλος μπορεί να έχει μια τέτοια σχέση; Φυσικά, κάτι απρόβλεπτο!

2) Φιλαρέτη Αληθινού, η αρχοντική κυρία της οδού Τριπόδων, Ταταυλιανή συγγραφέας και κολλητή φίλη του Ανδρέα Δροσινού. Μια εκπληκτική φιγούρα, που προσθέτει το δικό της λιθαράκι στις ιστορίες, μιας και σε μια εποχή που η Λητώ και ο Άγγελος Κατακουζηνός άνοιξαν το σπίτι τους σε φιλολογικούς και πολιτιστικούς κύκλους, το ίδιο έκανε κι εκείνη. Ηχηρό όνομα στην αστική τάξη, πανέξυπνη, με ένα μυστικό στο παρελθόν της, διορατική, με φίλους της ονομαστά πρόσωπα της πολιτικής, της λογοτεχνίας και της Τέχνης. Αγάπησα τους διαλόγους της με τον κολλητό της φίλο και μέσα από τη σχέση αυτή βρήκα τα καλύτερα επιχειρήματα για μια φιλία ανάμεσα σε έναν άντρα και μια γυναίκα.

3) Ναταλία Λόντου, χήρα ενεχυροδανειστή (τοκογλύφου λένε στην περιοχή) που μένει στο αρχοντικό της οδού Ραγκαβά με τις αναμνήσεις της και πίνει νερό στο όνομα του συζύγου της, που κατ’ εκείνη είχε βοηθήσει κόσμο και κοσμάκη μέσα από το επάγγελμά του, γιατί δεν έπαψε να είναι άνθρωπος κι έτσι δεν εκμεταλλεύτηκε ποτέ κανέναν. Μαζί της είναι ερωτευμένος ο αμαξάς Ανέστης, που η τύχη τα φέρνει έτσι ώστε να έρθουν στα χέρια του αποδείξεις για την πραγματική ταυτότητα του συζύγου της. Θα μιλήσει; Πόσο πολύ την αγαπά ώστε να τσαλακώσει τις ψευδαισθήσεις της; Έχει θέση μια αστή γυναίκα στη ζωή ενός αμαξά που κινδυνεύει από στιγμή σε στιγμή να χάσει τη δουλειά του αφού τα ταξί αρχίζουν να κερδίζουν έδαφος; Η Ναταλία Λόντου είναι μια επιβλητική προσωπικότητα, με «μαρμάρινη ομορφιά» όπως τη χαρακτηρίζει ο Ανέστης, δεν παύει όμως να είναι μια ψωροπερήφανη γυναίκα που ξέρει να κρατά αποστάσεις από ανθρώπους που δεν είναι του κύκλου της. Αυτή η γυναίκα έχει μια από τις συγκλονιστικότερες σκηνές τέλους σε όλο το μυθιστόρημα, για να μην πω και γενικότερα. Μόλις ολοκληρώθηκε η ιστορία της, έμεινα να κοιτώ τη σελίδα που σταμάτησα για ώρες. Ασύλληπτη πρωτοτυπία και εξαιρετική συνέπεια στις αντιλήψεις και τα πιστεύω της.

4) Ο Ανέστης είναι παππούς του λουστράκου Νικόλα, ενός παιδιού που το παράτησε ο πατέρας του για να μεταναστεύσει στη Γερμανία και σύντομα χάθηκαν τα ίχνη του. Αυτό το παιδί είναι κρυφά ερωτευμένο με την Αναφιώτισσα Μαργαρίτα, μια κοπέλα που πουλά λουλούδια για να επιβιώσει, ορφανή από γονείς. Σύντομα και τα δυο παιδιά θα γνωρίσουν μια αναπάντεχη τροπή της τύχης και θα αρχίσουν να πιστεύουν στα όνειρα, μιας και η εξέλιξή τους θα είναι ουσιαστική και εντελώς διαφορετική. Θα καταφέρουν λοιπόν παρά τις αλλαγές να μείνουν μαζί; Η Μαργαρίτα αγαπάει τον Νικόλα ή μιλάμε για έναν έρωτα πλατωνικό; Τι ρόλο θα παίξει ο εγγονός του καραγκιοζοπαίχτη και τι τύχη έχουν αυτές οι φιγούρες σε μια εποχή που τρέχει με ιλιγγιώδη ταχύτητα και σύντομα αυτή η διασκέδαση θεωρείται ξεπερασμένη;

Αυτοί είναι ελάχιστοι μόνο από τους χαρακτήρες που παρελαύνουν στις σελίδες του τρυφερού αυτού μυθιστορήματος, μιας και στα πόδια τους μπλέκεται ένας μυστηριώδης επαίτης με πράσινα μάτια, οι δύο περίφημες κουτσομπόλες των Αναφιώτικων, η Μαρίκα η «βρόμα» και η Κατίνα η καμπούρα, η αγαπησιάρα υπηρέτρια Γερασιμούλα, που κατάφερε να μαζέψει χρήματα για να γυρίσει στην Κεφαλονιά να δει τους δικούς το καλοκαίρι του φονικού σεισμού των Επτανήσων, η μάντισσα Λευκούλα και πολλοί άλλοι.

Τι καλογραμμένες ιστορίες και πόσο αρμονικά μπαίνουν η μία μέσα στην άλλη! Δε χάθηκα στιγμή, δε βαρέθηκα λεπτό μα πάνω απ’ όλα δεν ήθελα να σταματήσω να διαβάζω αυτό το κείμενο. Η συγγραφέας έχει κάνει πολύ προσεγμένη μελέτη και την έχει αποδώσει σωστά και ακριβώς όπου και όπως θα έπρεπε. Στην πορεία της ιστορίας οι αλλαγές στα μέτρα ζύγισης (οκά και κιλό), η υποτίμηση της δραχμής, η αστυφιλία και οι νέες ανάγκες για κατοικία, οι πολιτικές αλλαγές στις κυβερνήσεις, η πρόοδος του πολιτισμού, η μετάβαση σε μια νέα, διαστημική εποχή, οι ανασκαφές για την Αρχαία Αγορά, το κόστος αγοράς ενδυμάτων και τροφίμων, είναι στοιχεία που περνάνε υποδόρια ανάμεσα στις γραμμές είτε μέσω εφημερίδων είτε με τα λόγια κάποιων από τους χαρακτήρες. Φυσικά το χιούμορ της συγγραφέως σπάει κόκαλα και είναι το απαραίτητο συστατικό για να ξαλαφρώσει κατά τόπους ο αναγνώστης: «…αντί να αφήσει τη γυναίκα σπίτι και να βγει να γλεντήσει, χώνεται μέσα στα βιβλία και χαζεύει. Τι σε νοιάζει, μωρέ, τι κάνουν αυτοί εκεί μέσα, και χθες τους ήξερες;» (σελ. 289).

Πρόκειται για ένα άρτια δομημένο σκηνικό μέσα στο οποίο κινούνται άνθρωποι της διπλανής πόρτας, αληθινοί, γνήσιοι, αυθεντικοί, χαρακτήρες που δε χάνουν ούτε μια στιγμή τα ιδεώδη τους, παραμένουν πιστοί στον βασικό τρόπο σκέψης τους και σε αρκετές περιπτώσεις η ιστορία τους ολοκληρώνεται με ευρηματικά πρωτότυπους τρόπους, που μου έδειξαν το μέγεθος της ψυχής τους, την ανθρωπιά τους και την ολοκληρωμένη προσωπικότητά τους. Επιπλέον, η κυρία Μαγουλά μου έγραψε τον ακριβέστερο ορισμό της αγάπης: «Η αγάπη θέλει χρόνο, πρέπει να ζήσεις, να μάθεις τον άλλο και να χαίρεσαι όχι για τα κοινά που θα ανακαλύπτεις αλλά για τις διαφορές που ηθελημένα θα μοιράζεσαι μαζί σου» (σελ. 232).

Η γραφή μυρίζει αγιόκλημα και βασιλικό, με μετέφερε από τις αυλές των Αναφιώτικων στα σαλόνια της Πλάκας κι από κει στην τάφρο του ηλεκτρικού στο Θησείο και στην πλατεία Φιλομούσου Εταιρείας, από τη Βαρβάκειο αγορά στο Μινιόν και τον Κ. Μαρούση κι από το Σύνταγμα στα Χαυτεία. Ένα κείμενο μελετημένο, δοσμένο με προσοχή και στην παραμικρή λεπτομέρεια, δουλεμένο, άμεσο και συγκινητικό. Η μόνη μου ένσταση αφορά την επέκταση του κειμένου και στη δεκαετία του 1960, μιας και μέχρι εκείνο το σημείο οι ιστορίες ήταν σφιχτοδεμένες, η πλοκή ήταν αρμονικά συνυφασμένη με τα πραγματολογικά στοιχεία μα πάνω απ’ όλα το φινάλε κάποιων περιστατικών ήταν τόσο έντονο που χρειαζόταν κάτι ακόμη πιο δυνατό για να μην πάρει ο αναγνώστης ανάσα ως το τέλος. Δυστυχώς όμως οι χαρακτήρες που προχώρησαν παραπέρα έπρεπε να δοκιμαστούν στις μυλόπετρες της προόδου και της εξέλιξης και αυτό θα φαινόταν μόνο με την παράθεση περισσότερων ιστορικών στοιχείων εις βάρος της μυθοπλασίας και με επιλεκτική σκιαγράφηση των εναπομείναντων χαρακτήρων. Δηλαδή ενώ το μεγαλύτερο μέρος του μυθιστορήματος είχε την αμέριστη προσοχή μου εξαρχής και η πλοκή ήταν άψογα συνυφασμένη, στις τελευταίες σελίδες ένιωσα την ένταση να χαλαρώνει αρκετά και να δίνεται μεν το κατάλληλο φινάλε για όλους με επιπτώσεις στην ύφανση της υπόθεσης δε, χωρίς αυτό να σημαίνει πως χάλασε η μαγεία της ατμόσφαιρας.

«Το πιο μακρύ ταξίδι» δείχνει «…πόσο μεγάλος είναι αλήθεια ο κόσμος και πόσο μικρή η ζωή μας» (σελ. 433) και το συνιστώ με όλη μου την καρδιά σε όσους θέλουν μια καλογραμμένη συντροφιά να τους ψιθυρίζει το βράδυ τα όνειρά τους και να τους αφηγείται τη ζωή τους. Λιτά, ουσιαστικά, τρυφερά.

Βιβλίο Άγιοι και δαίμονες-Εις ταν Πόλιν
Συγγραφέας Γιάννης Καλπούζος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Μου άρεσε:
– η γλώσσα που χρησιμοποιήθηκε (εν έτει 2015 ο συγγραφέας, άνθρωπος μορφωμένος, ψαγμένος, επιστήμονας, γράφει στην καθαρεύουσα, στην ντοπιολαλιά των περισσότερων Πολιτών του 1801 και στην απλή δημοτική των απλών ανθρώπων). Αρώματα, εικόνες, χαρακτήρες, κουλτούρα, καθημερινότητα, όλα περνάνε μέσα από αυτήν την πένα. Η Πόλη είναι δίπλα μου όπως ήταν τότε, πριν τις γέφυρες, πριν την Ευρώπη, με τη βρώμα της, τη δυσωδία της, τις αγορές της, τον σουλτάνο της, τις ωμότητές της, τη βία, την κουτοφραγκιά, τον Καραγκιόζη (τον αυθεντικό, που αντί για χέρι κάτι άλλο είχε μακρύ).
– το ιστορικό υπόβαθρο. Οι πυρκαγιές που ξεσπούσαν είτε τυχαία είτε λόγω σαμποτάζ και συχνά αφανίζονταν ολόκληρες συνοικίες μιας και τα μέσα κατάσβεσης ήταν ελλιπή. Η πανούκλα και οι συνέπειές της, το πώς την αντιμετώπιζαν, το πώς καταλάγιασε. Ο αντίκτυπος των επαναστάσεων στην Ελλάδα στη συμπεριφορά των Τούρκων απέναντι στους Ρωμιούς. Οι καταστροφικές συνέπειες της ήττας του Ιερού Λόχου. Η τελετουργία μύησης, τα μυστικά, η αγωνία και οι περιπέτειες των μελών της Φιλικής Εταιρείας. Η Εφημερίς και οι άλλες εφημερίδες που διάβαζαν ο κόσμος τότε (όσοι ήξεραν ανάγνωση κι είχαν κάποια θέση σημαντική κι ενδιαφέρονταν για τα δρώμενα στην Ευρώπη) και οι επιρροές που ασκούσαν στους αναγνώστες. Οι μεγάλες καταστροφές που ξέσπασαν στην Πόλη κατά των Ρωμιών με την κήρυξη της Επανάστασης του 21. Ο απαγχονισμός του Πατριάρχη. Κρυπτοχριστιανοί στον Πόντο. Οι σφαγές της Χίου. Έχουμε εδώ έναν τόσο ψαγμένο και μελετημένο θησαυρό ιδιωματισμών, κουλτούρας, συμπεριφορών, απόψεων, χαρακτήρων, περιπετειών, γνωμών συνυφασμένων άσπαστα και αρμονικότατα με το ιστορικό περιβάλλον (και της Πόλης αλλά και του απόηχου που έφτανε από την Ελλάδα 20 μέρες μετά από κάθε γεγονός) που δεν έχω διαβάσει σε κανένα άλλο ιστορικό μυθιστόρημα.

Δε μου άρεσε:
-η γλώσσα. Με κούρασε πάρα πολύ. Ντοπιολαλιά, άψογα δομημένη και δοσμένη αλλά ας μην ξεχνάμε ότι μιλάμε για ένα βιβλίο 776 σελίδων. Ο μέσος αναγνώστης θέλει κάτι να του τραβήξει την προσοχή με όμορφο τρόπο. Οι Πολίτικοι ιδιωματισμοί, οι μείξεις τούρκικων, εβραϊκών και καθαρεύουσας, όσο ενδιαφέροντα είναι από άποψη γραφής, στυλ και ύφους άλλο τόσο φοβάμαι ότι θα ξενίσουν τον περισσότερο κόσμο. Υπάρχουν πλήθος επεξηγήσεων, ακόμη και λεξικό στο τέλος του βιβλίου, αλλ’ αυτό ακριβώς εμένα με αποσπούσε από τη ροή της αφήγησης. Εξαιρετική και μελετημένη δουλειά, το ξανατονίζω, αλλά μάλλον όχι για το ευρύ κοινό. Εμένα πάντα με γοήτευε η Πόλη και το ιστορικό μυθιστόρημα πάντα με τραβούσε, οπότε κατάφερα να τελειώσω αυτό το βιβλίο. Αλλιώς φοβάμαι ότι ίσως δεν το τελείωνα ποτέ.

-η υπόθεση: -προσοχή, SPOILERS- αν σβήσεις όλη τη δουλειά του συγγραφέα και κρατήσεις σκέτη την πλοκή έχεις τον Τζανή από το 1801 έως το 1832, που αποφασίζει να γίνει μυροπώλης, μπλέκεται με μια παντρεμένη, τον καρφώνουν και το σκάει προς Τραπεζούντα, το πλοίο βουλιάζει, καταφεύγει στα γύρω χωριά, ξεκινά μια νέα ζωή, κάτι στραβώνει και τελικά καταλήγει φυλακή στην Πόλη. Μετά από χίλια βάσανα και κακουχίες (που εξιστορούνται ένα ένα) καταφέρνει να δραπετεύσει και να ξεκινήσει μια νέα ζωή στα περίχωρα της Πόλης. Μετά το ξέσπασμα της Επανάστασης καταφέρνει με χίλιους δυο τρόπους να γλυτώσει από τις σφαγές και καταφεύγει στη Χίο, λίγο πριν από τη σφαγή από τους Τούρκους. Πολεμά και μάχεται κι όταν όλα ηρεμούν επιστρέφει στην Πόλη και καταγίνεται πάλι με τ’ αρώματα! Κι όταν φουντώνει για τα καλά η Επανάσταση κι ανακατεύεται ο Ιμπραήμ ξαναφεύγει να συμμετάσχει στην απελευθέρωση της Ελλάδας και πολεμά γενναία στο Μανιάκι στο πλάι του Παπαφλέσσα. Ο Ιμπραήμ τον αιχμαλωτίζει, τον στέλνει στην Αίγυπτο για να φτιάχνει αρώματα στην αυλή του, κάνει συμμαχίες και καταφέρνει να εξαγοράσει την ελευθερία του για να γυρίσει στην Πόλη. Λίίίγο παρατραβηγμένη υπόθεση, ίσα ίσα για να χωρέσουμε όσα γίνεται περισσότερα πράγματα που βρήκαμε. Ναι, μου αρέσει που πετάγονται πολλές αλήθειες για τις διχόνοιες που μάστιζαν από τότε τον ελληνικό λαό και βλέπουμε την Επανάσταση με άλλο μάτι από αυτό που ξέρουμε από τα σχολικά βιβλία αλλά φτάνει! Πώς περνάγανε την ώρα τους στο καράβι, περιγραφές των πάντων, από καράβια μέχρι σαράγια, όλα τα οφίκια των Τούρκων αξιωματούχων περνούν από μπροστά μας, απίστευτες σκηνές στις φυλακές που το Εξπρές του Μεσονυχτίου ωχριά (ειλικρινά δεν καταλαβαίνω το γιατί, πολύ άγριες σκηνές και για μένα ανούσιες, θα κρατήσουν ξάγρυπνους πολλούς αναγνώστες), αναλυτικότατα η κατάσταση στη Χίο πριν και μετά τη Σφαγή, αίματα, κομμένα κεφάλια, σκαιότητες και βιαιότητες των Τούρκων και πάρα πολλά άλλα. Όσο εξαιρετική δουλειά έγινε στο ψάξιμο και την έρευνα άλλο τόσο κούρασε η απόδοσή τους στο κείμενο.

Βιβλίο Ιμαρέτ: Στη σκιά του ρολογιού
Συγγραφέας Γιάννης Καλπούζος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Συνήθειες, ήθη και έθιμα χρόνων που επιζούν στην Άρτα από τότε. Αρμονική συγκατοίκηση Ελλήνων, Τούρκων και Εβραίων. Ναι, όλοι περιμέναμε την προσάρτηση των εδαφών στην Ελλάδα αλλά κανείς δε σκέφτηκε τους Τούρκους που γεννήθηκαν και έζησαν εκεί, αυτοί τι θα απογίνουν; (δεν εννοεί ο συγγραφέας τους κατακτητές αλλά τις οικογένειες που ήρθαν να εγκατασταθούν στα εδάφη αργότερα και σιγά σιγά έγιναν ένα με τος Έλληνες γείτονές τους). Το σεληνιακό ημερολόγιο που ακολουθούν οι Τούρκοι, το ηλιακό ημερολόγιο που ακολουθούν οι Έλληνες, το ρολόι να σημαίνει τις τουρκικές ώρες, τις οποίες οι Έλληνες προσαρμόζανε στη δική τους ώρα. Ένας μικρόκοσμος που παρ’ ολ’ αυτά δεν παύει να δοκιμάζεται από τις αποφάσεις των Μεγάλων Δυνάμεων και τις συνέπειές τους: ληστές, Αλβανοί κλπ.

Λαϊκοί θρύλοι και δοξασίες της περιοχής, αρχαιολογικά στοιχεία και μύθοι, παροιμίες, τα έθιμα του γάμου, ο τρόπος λειτουργίας των ελληνικών και τουρκικών σχολείων και πώς προσαρμόζανε τις διακοπές τους τα χριστιανόπουλα και τα τουρκόπουλα για να παίζουν μαζί. Οι Τούρκοι αναλφάβητοι αλλά να προσπαθούν για το καλύτερο των παιδιών τους. Και γύρω τους τσιφλίκια, ίμορος, φορολογίες και εισπράκτορες, αυθαιρεσίες και αδικία. Το κείμενο μας πάει ακόμη και στην Πόλη με μοναδικές περιγραφές που με συγκίνησαν βαθύτατα, μιας και εικόνες από αυτήν την πόλη έχω ακόμη στο μυαλό μου και θα έχω για πολύ καιρό ακόμη. Και μέσα σε όλα αυτά και γύρω από αυτά μια πανδαισία χαρακτήρων και προσώπων, αιτίων και αιτιατών.

Ο Νετζίπ και ο Λιόντος. Ο Νετζίπ, με τον αδερφό του Ντογάν που κατατάσσεται στον τουρκικό στρατό και προασπίζεται με σθένος και ζέση καθετί οθωμανικό, φτάνοντας σε σημείο να στραφεί εναντίον της ίδιας του της οικογένειας. Ο Νετζίπ με τις αδερφές του, και με τον καραγκιοζοπαίχτη αδερφό που γύρισε όλον τον κόσμο δίνοντας παραστάσεις Καραγκιόζη και στο τέλος έκλεψε τη σύζυγο του χειρότερου ανθρώπου στο χωριό, αίτιο σκωμμάτων και παιδικών σκανταλιών και από τον Νετζίπ και από τον Λιόντο! Ο Νετζίπ με τον σοφό παππού που με τους θρύλους και τις παραδόσεις που αφηγείται στα δυο παιδιά μας δίνει μια νοσταλγική και όμορφη εικόνα του χτες της Άρτας και που με το ένστικτό του και τη σοφία που τον διακατείχε προέβλεπε τις τελευταίες ανάσες του γίγαντα, της οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Ο Λιόντος, γιος υφασματέμπορου, που γεννήθηκε την ημέρα της δολοφονίας του πατέρα του και αυτό το γεγονός τον κατατρύχει μέχρι το τέλος του βιβλίου όπου αποκαλύπτεται η τραγική αλήθεια και επιβεβαιώνονται κάποιες υποψίες, χάρη σε μια θαυματουργή εικόνα. Ο Λιόντος στηρίζει τη μητέρα του στο μαγαζί τους, ψάχνει να βρει δουλειά για να στηρίξει την οικογένειά του και το βιος του για να μην το πάρουν οι τοκογλύφοι, κατατάσσεται κρυφά στον ελληνικό στρατό, όμως η βία και ο παραλογισμός και η αναλγησία του ελληνικού κράτους που δεν μπορεί να συντηρήσει σωστά τους στρατιώτες ή να τους περιποιηθεί έστω όταν τραυματιστούν, η εμφύλια διαμάχη για τις τιμές και όχι για την ουσία, τον αναγκάζουν να γυρίσει πάλι κρυφά στην Άρτα. Χωρίς σε τίποτα να αλλάξει η φιλία του με τον Νετζίπ. Η φιλία των δυο παιδιών ποτέ δεν κλονίζεται, ποτέ δε φανατίζονται, πάντα με σκέψη και σύνεση αντιμετωπίζουν τα γεγονότα.

Κι όλα αυτά είναι λίγα σε σχέση με το κείμενο του μυθιστορήματος. Ένα σωρό γεγονότα, μύθοι, δοξασίες, περιπέτειες, δευτεραγωνιστές, φτιάχνουν έναν καμβά απίστευτο, ένα μεστό και πλούσιο μυθιστόρημα που πραγματικά το σέβεσαι και το αγαπάς. Η αγάπη του συγγραφέα για τον τόπο του, η μελέτη του, η πένα του, βγάζουν ένα έργο μοναδικό και από τα καλύτερα ιστορικά μυθιστορήματα που έχουν κουρνιάσει στα χέρια μου. Επιπλέον η αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο εναλλάξ υπό Λιόντου και Νετζίπ είναι ένα καλοδεμένο παζλ που επεξηγεί τυχόν σκοτεινά σημεία της προηγούμενης αφήγησης. Και φυσικά οι σκηνές αποχωρισμού των τουρκικών οικογενειών όταν προσαρτήθηκε η Άρτα στην Ελλάδα ήταν από τις πιο συγκινητικές. Σημαντικό επίσης είναι το γεγονός ότι η νέα αυτή έκδοση από τον Ψυχογιό έχει αναρτήσει τις σημειώσεις στην ίδια σελίδα και δε χρειάζεται ο αναγνώστης να προστρέχει στο τέλος του βιβλίου.

“Ιμαρέτ”: φιλανθρωπικό ίδρυμα που λειτουργούσε και ως πτωχοκομείο και ορφανοτροφείο.

“Ένα ιμαρέτ είναι η γη. Το ιμαρέτ του Θεού. Κι εμείς οι φτωχοί, τα ορφανά και οι ταξιδιώτες της ζωής, που μας φιλοξενεί. Μας τρέφει, ανοίγει την αγκαλιά του, μας δέχεται και μας επιτρέπει να απολαύσουμε και να χαρούμε τη ζωή. Κι εμείς θαρρούμε πως το διαφεντεύουμε. Το μοιράσαμε…κι ύστερα ορμήσαμε ο ένας στον τόπο του άλλου, χωρίς να νογάμε ότι δεν ανήκει σε κανέναν. Μας άφησε ο Θεός αυτό το ιμαρέτ να το διαχειριστούμε κι εμείς αρπάζουμε, κλέβουμε, αδικούμε, εκμεταλλευόμαστε, διεκδικούμε όλο και περισσότερα, μέχρι την ώρα που θα επιστρέψουμε το τομάρι μας εκεί που ανήκει, στο χώμα. Και θ’ αξίζει τότε με όσο ενός βοδιού ή ενός προβάτου, τίποτε παραπάνω” (σελ. 114-115).

Βιβλίο Όταν παίζαμε για τη νίκη, Καραγκιόζη μου
Συγγραφέας Γιώτα Κ. Αλεξάνδρου
Εικονογράφος Αχιλλέας Ραζής
Κατηγορία Παιδικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ελληνοεκδοτική
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το κείμενο είναι από τα λυρικότερα, συγκινητικότερα και δυνατότερα σε συναίσθημα κείμενα για παιδιά που έχω διαβάσει ως τώρα. Μπλέκονται αρμονικά ο σκληρός ρεαλισμός του πολέμου και η τρυφερή λογοτεχνικότητα των παρομοιώσεων και των μεταφορών, η καθημερινή ζωή και τα βιώματα του Καραγκιόζη. Πώς γίνεται και τα δάκρυα λύπης από τα όσα διαδραματίζονται στο βιβλίο («Και η σημαία ανθίζει στα μπαλκόνια και στις καρδιές μας») να μετατρέπονται σε χαράς και να χαράζει ελαφρά τ’ αχείλι όταν μιλάνε οι φιγούρες («Φέρτε μου τις πιο βρόμικες κάλτσες σας, παιδιά, να τις ρίξουμε να πεθάνουν οι Ιταλοί από την μπόχα»); Πώς γίνεται να καταφέρει μια νεότερη ηλικιακά συγγραφέας όπως η Γιώτα Αλεξάνδρου να αποδώσει με τόση ένταση και παραστατικότητα κι ακρίβεια τις στιγμές χαρμολύπης που πέρασε ο τόπος μας το 1940; Ο Λευτέρης μιλάει σε πρώτο πρόσωπο και παραθέτει αυτούσια κάθε λεπτομέρεια της ζωής του στα σκοτεινά εκείνα χρόνια ενώ δεν ξεχνά να κάνει παραλληλισμούς με τα κείμενα του Καραγκιόζη, τον οποίο δε σταμάτησε να παίζει στο πλάι του πατέρα του για να διασκεδάζουν και να ξεχνιούνται φίλοι και γείτονες. Ο πατέρας είναι η κυρίαρχη φιγούρα της οικογένειας και παίρνει πάνω του τον πρωταγωνιστικό ρόλο. Τα παιδιά του τα λέει Κολλητηράκια, λείπει στο μέτωπο, νοσταλγεί το σπιτικό του και επιθυμεί τη νίκη και τελικά, μετά την εισβολή των Γερμανών, επιστρέφει σπίτι εντελώς διαφορετικός: «Στο πρόσωπό του βλέπω τις χαράδρες της Πίνδου. Στα μάτια του τη φωτιά και τον κάματο». Τουλάχιστον εκείνος επέστρεψε, αδύνατος αλλά γερός. Η ιστορία ολοκληρώνεται με την Απελευθέρωση το 1944 και σταματάει εκεί, κατόπιν επιθυμίας του αφηγητή: «Μετά όμως… Δεν θέλω να θυμάμαι».

Η εικονογράφηση του Αχιλλέα Ραζή στέκεται επάξια στα υψηλά επίπεδα του κειμένου με την ποικιλία των οπτικών γωνιών, τις διαφορετικές προοπτικές, τα υπέροχα χρώματα που εναλλάσσονται με πιο σκούρα όταν έχουμε αφήγηση των δύσκολων καιρών, με το αρμονικό συγκέρασμα πρωτότυπης εικόνας και αποτύπωσης φιγούρων του Καραγκιόζη και με την πιστή εικαστική αναπαράσταση ιστορικών φωτογραφιών-ντοκουμέντα, όπως η αποχώρηση του τελευταίου Γερμανού στρατιώτη, η κηδεία του Κωστή Παλαμά κ. ά.

Αυτή η συναρπαστική και διδακτική ιστορία απευθύνεται σε παιδιά από 8 ετών και πάνω, στα οποία μαθαίνει με τον πιο άμεσο και παραστατικό τρόπο τα δύσκολα χρόνια της Κατοχής, της πείνας, της αβιταμίνωσης ενώ το κέφι και η ανεμελιά του Καραγκιόζη ήταν το καλύτερο «αντικαταθλιπτικό» φάρμακο. Το βιβλίο είναι μια εκδοτική κίνηση αξιέπαινη, όχι μόνο για τη σύλληψη της κεντρικής ιδέας αλλά (κυρίως) για το άρτιο τελικό αποτέλεσμα. Εκτός από το εξαίρετο κείμενο, που τόσο γλαφυρά ζωντανεύει τις δύσκολες εποχές της Ελλάδας τότε, συγκίνηση μου προκάλεσε ο πρόλογος της λατρεμένης μου Αγγελικής Βαρελλά, που με το προσωπικό της στυλ καταθέτει τις δικές της πληγωμένες αναμνήσεις από την 28η Οκτωβρίου 1940 ενώ ο καραγκιοζοπαίχτης Άθως Δανέλλης μου έδωσε μια οπτική γωνία που δεν είχα υπολογίσει ως τώρα: πώς έπαιζαν, πώς δούλευαν οι άνθρωποι του Θεάτρου Σκιών στον ελληνοϊταλικό πόλεμο και στην Κατοχή, τι ζητούσε ο κόσμος να παίξουν; Το κείμενο αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα αν σκεφτεί κανείς πως ο κύριος Δανέλλης είναι μαθητής του αξεπέραστου Μάνθου Αθηναίου, με τον οποίο είχαν πάμπολλες συζητήσεις, αποσπάσματα των οποίων παραθέτει αυτόθι. Το βιβλίο συνοδεύεται από Πηγές, Γλωσσάρι, Βιβλιογραφία, Χρονολόγιο των γεγονότων και αφιέρωμα στις Τέχνες στα χρόνια του Πολέμου και της Κατοχής. Επίσης περιέχεται QR Code για όσους θέλουν ν’ ακούσουν την αφήγηση του βιβλίου από τον καραγκιοζοπαίχτη Άθω Δανέλλη.

«Όταν παίζαμε για τη νίκη, Καραγκιόζη μου» ήμαστε ένα, αγαπούσαμε ο ένας τον άλλον, ψάχναμε τρόπο ν’ αλαφρύνουμε τις ψυχές από την αγωνία και την πείνα. Και χάρη στην πένα της Γιώτας Αλεξάνδρου και τον σημαντικό χρωστήρα του Αχιλλέα Ραζή τα παιδιά ζουν από κοντά όλα τα γεγονότα, κατανοούν τον ρόλο ενός ξεχασμένου αλλά όχι αλησμόνητου Θεάτρου Σκιών σε μεγάλο μέρος της πρόσφατης Ιστορίας και αρχίζουν να σκέφτονται και ν’ αναρωτιούνται για ένα σημαντικό κομμάτι του παρελθόντος όλων μας. Γιατί: «Διαβατάρικες σκιές στο σεντόνι της ζωής είμαστε», όπως έλεγε κι ο πατέρας του Λευτέρη και πρέπει να τις αγκαλιάζουμε άφοβα, για να συμφιλιωθούμε με το παρελθόν μας και ν’ αγαπήσουμε το παρόν μας!

Βιβλίο Το χελιδόνι του βορρά
Συγγραφέας Ισμήνη Μπάρακλη
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Ισμήνη Μπάρακλη επιστρέφει με μια συγκινητική και συναρπαστική ιστορία που αναβιώνει τον Μακεδονικό Αγώνα από ανθρωπιστικής άποψης και είναι αφιερωμένη στον Καραγκιόζη, τον ξυπόλητο ήρωα των παιδικών μας χρόνων. Καταφέρνει να δημιουργήσει μια πολυεπίπεδη πλοκή και να φέρει στο φως ολοζώντανους χαρακτήρες που αλληλεπιδρούν και εργάζονται στη σκιά της Ιστορίας με τρόπο που με μάγεψε και με καθήλωσε. Με συνεχή πρωθύστερα και με έξυπνες λύσεις αφήγησης δημιουργεί μια ιστορία που ξεκινάει από τα Γιαννιτσά του 1907, φτάνει στη Θεσσαλονίκη του Δεύτερου Παγκόσμιου πολέμου, κάνει μια στάση στην Αθήνα του 1965 και καταλήγει στο σήμερα, με μια αναπάντεχη και λυτρωτική αποκάλυψη. Παρ’ όλο που γνωρίζουμε πρώτα τη Δάφνη και τον έρωτά της, τον Χρήστο, σύντομα οι ήρωες που αγκαλιάσαμε οπισθοχωρούν μπροστά στο μεγαλύτερο βάρος της αφήγησης που κρατούν στους ώμους τους ο Διονύσης και ο Δημητρός, μετέπειτα Νιόνιος και Μίμαρος, οι οποίοι δε ζουν απλώς μια δυνατή φιλία αλλά ο τρόπος που γνωρίστηκαν και μεγάλωσαν περιέχει κάποια μυστικά που καλύτερα θα ήταν να μείνουν κρυμμένα.

Θα ξεκινήσω λοιπόν κι εγώ με αυτές τις πολύ ενδιαφέρουσες προσωπικότητες, μιας και αποτελούν το όχημα της συγγραφέως να καταγράψει τις δικές της ανησυχίες γύρω από το νόημα της ζωής και τον ρόλο του θανάτου. Ψήγματα ανήσυχης σκέψης βρίσκουν τη φωνή τους μέσα κυρίως από τον Μίμαρο, δημιουργώντας ένα σημαντικό απάνθισμα φιλοσοφικών στοχασμών που δεν κουράζουν, αντίθετα, με τις σποραδικές τους εμφανίσεις και τη διαχρονική αλήθεια που αντιπροσωπεύουν δημιουργούν τις κατάλληλες συνθήκες για τον αναγνώστη να σκεφτεί, να αναρωτηθεί και να ξεκινήσει μια δική του εσωτερική αναζήτηση. Η συγγραφέας δεν παρασύρεται πουθενά, ξέρει πότε πρέπει να σταματήσει και με τι ποσότητα να μπολιάσει ένα έτσι κι αλλιώς ενδιαφέρον κείμενο, αν εξαιρέσει κανείς το τελευταίο κεφάλαιο της ιστορίας, όπου παραθέτει απλόχερα όσα δικά της στέρησε από τον αναγνώστη. Δε γίνεται να μην κοντοσταθείς σε αυτήν τη διαχρονική αλήθεια: «Στη ζωή, παιδί μου, είμαστε μουσαφιραίοι και τίποτε άλλο» (σελ. 36), ούτε να προσπεράσεις λαχανιασμένος από τις αναπάντεχες εξελίξεις αυτές τις προτάσεις: «…τίποτα άλλο δεν είναι ο άνθρωπος παρά τα συναισθήματα που γέννησε στους άλλους. Η σούμα τους. Γιατί δεν έχεις τίποτε άλλο να κρατήσεις στα χέρια την ώρα που αποχωρείς. Είσαι γυμνός. Κρατάς μόνο όσα ένιωσαν οι άλλοι εξαιτίας σου. Αυτά θα σε ζεστάνουν» (σελ. 303). Και θες, παρακαλάς, ν’ απαγκιστρωθείς από τις εξελίξεις για να μείνεις αγκαλιά με αυτές τις προτάσεις και να ξεκινήσεις τον δικό σου ανηφορικό Γολγοθά, να σκεφτείς, να αναλογιστείς…

Η ζωή του Μίμαρου, που μαθητεύει στον ξακουστό Χαρίλαο της Θεσσαλονίκης, είναι απόλυτα συνυφασμένη με τον Καραγκιόζη κι από ένα σημείο και μετά γίνονται ένα. Ο τρόπος σκέψης και ζωής της ταπεινής αυτής φιγούρας και ο τρόπος με τον οποίο στήνεται μια παράσταση, το πώς επηρεάζει τον κόσμο, η ατμόσφαιρα που δημιουργείται κάθε φορά σφυρηλατούν την αντίληψη και την κοσμοθεωρία του πατέρα της Δάφνης. Δεν έχουμε εγκυκλοπαιδικά στοιχεία που ίσως βάραιναν την αφήγηση, μιας και έχουμε ήδη φιλοσοφικές σκέψεις που κοσμούν την πλοκή κι έτσι βιώνουμε εκ των έσω την εμπειρία μιας παράστασης. Απόλυτα συνυφασμένη είναι η ζωή μας με τα καμώματα του Καραγκιόζη: «…μέσα από τη φωνή του μιλάει όλη η νοστιμάδα της ελληνικής φυλής» (σελ. 70). Και παρακάτω: «Ο Καραγκιόζης δε χωρά σε λέξεις. Είναι η ψυχούλα του καθενού που θα μπει στο μαγαζί για να ξεχάσει τον πόνο της, να διασκεδάσει. Ξέρεις τι βάρος είναι αυτό; Ασήκωτο. Και για να την ξαλαφρώσεις, πρέπει να πλερώσεις με ψυχή. Ίσο αντίτιμο» (σελ. 209). Έχουμε λοιπόν μια αναγνώριση της σημασίας του έργου των σκιοπαιχτών κι έναν συγκινητικό φόρο τιμής: «Βασανισμένοι άνθρωποι, πονεμένοι μέχρι το μεδούλι, να προσφέρουν απλόχερα το γέλιο. Με ποια δύναμη ψυχής» (σελ. 82);

Η περίοδος μάθησης του Δημητρού δίπλα στον έμπειρο καραγκιοζοπαίχτη Χαρίλαο στη Θεσσαλονίκη δίνει την ευκαιρία στη συγγραφέα να περάσει πίσω από το πανί και να νιώσει μέσα της κάθε απόσταγμα ψυχής που αφήνει η εμπειρία στα ροζιασμένα χέρια των υπέροχων αυτών ανθρώπων. Η ιστορία του θεάτρου σκιών περνάει μέσα από τις σκέψεις, τις απόψεις και όλο το είναι του Χαρίλαου κι από κει στον Δημητρό ή Μίμαρο. «Τούτη η τέχνη είναι για λίγους. Για εκλεκτούς. Θέλει σιωπή, για να τη νιώσεις να κυλάει μέσα σου. Μόνο έτσι» (σελ. 208). Τα ονόματα μαθητή και δασκάλου φυσικά παραπέμπουν στον Χαρίλαο Πετρόπουλο, πασίγνωστο καραγκιοζοπαίχτη της Θεσσαλονίκης και μαθητή του Μίμαρου και στον Δημήτρη Σαρδούνη που έγινε ευρύτερα γνωστός με αυτό το παρωνύμι, έναν από τους μεγαλύτερους καραγκιοζοπαίχτες και ουσιαστικά εφευρέτη αυτής της μορφής τέχνης, μιας και κατάφερε ν’ απαγκιστρώσει τον Καραγκιόζη από την τουρκική παράδοση και να του δώσει ελληνική νοοτροπία, να στήσει το σαράι και την καλύβα, να χρησιμοποιήσει ασετιλίνη κ. π. ά. Όλα όσα διαδραματίζονται στο μυθιστόρημα είναι προϊόν συναρπαστικής μυθοπλασίας και συγκροτούν ένα ολοζώντανο σκηνικό ανθρώπων και περιστατικών.

Ευρηματικός είναι ο τρόπος ένταξης των πρωταγωνιστών στο μυθιστόρημα και στη συνέχεια η γνωριμία τους, μιας και αντικαθρεφτίζει ακριβώς τις συνθήκες ζωής και αγώνα στη Μακεδονία της φωτιάς και του πολέμου. Κι όσο μεγαλώνουν, αντρώνονται και ακολουθούν το κάλεσμα της ζωής τους τόσο πιο περίτεχνα και όμορφα στήνεται γύρω τους ο καμβάς μιας ενδιαφέρουσας και εξελικτικής πορείας. Τα Γιαννιτσά και η Θεσσαλονίκη καλωσορίζουν τον αναγνώστη και του συστήνουν ανθρώπους που θα σημαδέψουν τους δύο άντρες και θα τους ωριμάσουν, την Εβραία Νίνα, την αντάρτισσα Πηνελόπη κ. ά. Με την ίδια πιστότητα καταγράφει η συγγραφέας και τα συναισθήματα ενός κομμουνιστή που τελικά διώκεται για τις ιδέες του και ξαποστέλλεται στη Γυάρο. Η πίκρα του ανθρώπου που ζητείται να προδώσει την ίδια του την πίστη είναι κι αυτή ανάγλυφη και βρέθηκα να παρακαλάω κρυφά να μην προδώσει την πίστη και τα ιδανικά του. Πώς ήταν η εξορία; «Από πέτρα, άλλο τίποτα, όρεξη να ‘χεις να σηκώνεις» (σελ. 96).

Ενδιάμεσα λοιπόν, όπως προείπα, παρακολουθούμε τη ζωή της κόρης του Δημητρού, της αρχιτέκτονος Δάφνης, που με αφορμή μια κηδεία το 1982 ξαναβλέπει τον έρωτα της ζωής της, τον Χρήστο, κι αρχίζει να θυμάται τα παιδικά της χρόνια κι όσα γεγονότα οδήγησαν σε μια αγάπη μεγάλη αλλά καταδικασμένη να σβήσει εν τη γενέσει της. Χωρισμένη με παιδί, αποφασίζει να πάει μαζί του πίσω στα Γιαννιτσά, όπου βρίσκει τα πάντα αλλαγμένα και με τη βοήθεια του Μίμαρου κάνει μια σημαντική αναδίφηση και συμπληρώνει όσα κομμάτια του παζλ της έλειπαν. Είναι κι εκείνη μια σημαντική προσωπικότητα, γεμάτη αντιθέσεις, που φτάνει πλέον να είναι ό,τι θέλησε κάποτε ν’ αποφύγει. Ο Χρήστος, που είδε ξανά δεκαπέντε χρόνια μετά, της ξυπνάει τον παλιό της εαυτό «… και τότε θύμωσε μαζί της. Με αυτό που είχε αρχίσει να γίνεται», γιατί «ως σπόρος αδούλωτης γενιάς ποτέ δε μυξόκλαιγε σε πληγές και απώλειες ενώ τώρα άρχισε να αφήνεται»! Πράγματι, το χελιδόνι αυτό ήταν: «…άνθρωπος της γενιάς της. Μιας γενιάς που εντασσόταν σε μια συγκεκριμένη ιστορική συγκυρία. Ήταν μια γενιά επανάστασης που σύντομα όμως έγινε η γενιά της αφθονίας της ύλης στο πλαίσιο μιας καρικατούρας πολιτισμού που βασίστηκε εξολοκλήρου εκεί. Σίγουρα όμως μιας γενιάς που είχε πλήρη άγνοια σχετικά με τον θάνατο, όπως είχε σχεδόν πλήρη άγνοια για οτιδήποτε έχει αληθινή σημασία. Της ύπαρξης που λάμπει μέσα από σένα και δε χάνεται ποτέ» (σελ. 336).

Αντίθετοι χαρακτήρες ο Χρήστος κι η Δάφνη, από εύπορη οικογένεια με λυμένα τα βιοποριστικά προβλήματα εκείνος, επαναστάτρια κατά της κοινωνικής αδικίας και αγωνίστρια εκείνη, υπάκουος στον πατέρα του αυτός, ελεύθερη και ανεξάρτητη αυτή. Είναι μια σχέση καταδικασμένη που πρόλαβε όμως να ρουφήξει όλους τους χυμούς που δικαιούνταν και η επανασύνδεσή τους πάνω από ένα φέρετρο θα κινήσει τους μοχλούς για κάτι που μόνο ένα έξυπνο μυαλό σαν της Ισμήνης Μπάρακλη μπορούσε να βρει. Κι εδώ λοιπόν έχουμε ενδιαφέρουσες και σύνθετες προσωπικότητες, διεισδυτική σκιαγράφηση χαρακτήρων, σωστή εμβάθυνση και έμπειρη ψυχολογική ματιά. Μου έκανε εντύπωση η σχέση του Χρήστου με τον πατέρα του: «Η πατρική φιγούρα για τον Χρήστο ήταν η απόμακρη σκιά των παιδικών του χρόνων που έσερνε μαζί της ρίγη φόβου. Εκείνος ο φόβος με τα χρόνια μεταλλάχθηκε σε θυμό και μετά ισορρόπησε σε μια αδιαφορία, ίσως μια φυσική αποδοκιμασία στο πρόσωπό του, που πάντα θα του θύμιζε τον αδύναμο εαυτό του που δεν κατάφερε ποτέ να συγκρουστεί μαζί του μετωπικά» (σελ. 27). Ναι, οι γονείς του Χρήστου είναι σα να ζητούν απελπισμένα ν’ ανασάνουν αφηγηματικά στο πλάι του παιδιού τους, μιας και έχουν σαφώς δευτερεύοντα ρόλο στο μυθιστόρημα, έχουν όμως ένα παρελθόν κι ένα παρόν, η μάνα διωγμένη από την Πόλη, γεμάτη μυρωδιές και μαγειρικό ταλέντο, αγάπη και ενδιαφέρον για τη Δάφνη, ο πατέρας μ’ ένα τραγικό μυστικό θανάτου: «Ετούτος έμοιαζε με έναν ιδιοφυή κόμπο που καμία δύναμη δεν μπορούσε να λύσει» (σελ. 30).

Το μυθιστόρημα είναι γεμάτο λυρισμό και λεκτική ομορφιά. Άψυχα και έμψυχα ζωντανεύουν απαράμιλλα και στρωτά, οι χαρακτήρες εξελίσσονται, τα γεγονότα καταγράφονται παραστατικά και στολίζονται με λέξεις και φράσεις διαλεγμένες προσεκτικά, αν και με άφθονες εκτεταμένες παραγράφους που θα μπορούσαν να είχαν κοπεί σε μικρότερα κομμάτια για να ξεκουράζουν το μάτι του αναγνώστη. Είναι πολύ δυνατή για παράδειγμα η αγάπη με την οποία περιβάλλει η συγγραφέας τα κατ’ επίφασιν άψυχα κτίσματα, τους δίνει πρωτόφαντη ζωή και ανάσα, η συμπεριφορά της Δάφνης μέσα σε αυτά πριν κατεδαφιστούν δείχνουν άνθρωπο με αγάπη, διαίσθηση και ανοιχτό μυαλό, όχι μια ψυχρή επαγγελματία. «Τα σπίτια έχουν ζωή, ανασαίνουν, τα ακούω κάθε φορά πριν μπει η μπουλντόζα. Κλαίνε, γελάνε, μιλούν ακατάπαυστα, να προλάβουν να πουν την ιστορία τους πριν τσακιστούν… Όσα είδαν, όσα άκουσαν, όσους γέννησαν κι άλλους τόσους που ξεπροβόδισαν» (σελ. 16-17). Αυτή η ποιητικότητα διαπνέει και όλο το μυθιστόρημα, με φροντισμένα καλολογικά στοιχεία, παρομοιώσεις και μεταφορές, να δίνουν μια υπέροχη διάσταση, αντίβαρο στον σκληρό ρεαλισμό της καθαυτής ιστορίας. «Τα χέρια του έτρεμαν, τα δάχτυλά του ίδιες μαρίδες έξω από το νερό» (σελ. 46). Ή: «Κι όταν σταμάτησε να ανασύρει τις μαλαματένιες χάντρες από το πολύτιμο κομπολόι της μνήμης της, κι έπαψαν τα χάχανα, εκείνη σοβάρεψε απότομα και σαν αν έχασε η συζήτηση μεμιάς το χαρούμενο χρώμα της» (σελ. 82). Και αλλού: «… γνώριζε να ρουφά τους κραδασμούς της ζωής και να τους μαλακώνει» (σελ. 94).

«Το χελιδόνι του βορρά» είναι ένα αρμονικό σύνολο συναρπαστικών περιπετειών, εσωτερικής αναζήτησης, καταγραφής ενός κόσμου σκιών που μεγάλωσε κι ευτυχώς μεγαλώνει ακόμη γενιές και γενιές θεατών και ολοκληρωμένων χαρακτήρων. Είναι ο Καραγκιόζης και ο Μίμαρος, η Δάφνη και ο Χρήστος, είναι η Ελλάδα μετά τον πόλεμο και η Ελλάδα της Αλλαγής, είναι όσα νιώθουμε μέσα μας και όσα δείχνουμε έξω, είναι η διαρκής αναζήτηση ενός καλύτερου εαυτού κι ενός πιο φωτεινού αύριο. Λυρικό, δυνατό, ρεαλιστικό κι αισιόδοξο, με ταξίδεψε και με συγκίνησε.