Βιβλίο Στη ροή του ποταμού Έβρου 
Συγγραφέας Κυριακή Καζακίδου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Λυχνάρι
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πρόκειται για ένα δυνατό, τεκμηριωμένο και πλούσιο σε γεγονότα και συναισθήματα ιστορικό μυθιστόρημα που καταγράφει την πορεία και τις εξελίξεις στις ζωές πέντε οικογενειών που ζουν κυρίως σε Αδριανούπολη, Μποσνοχώρι, Αλεξανδρούπολη και Φιλιππούπολη. Ολοζώντανες οι περιγραφές των πόλεων, λυρικές οι εικόνες του ποταμού Έβρου που ενώνει και χωρίζει, ρεαλιστικές οι καταγραφές των ανθρώπων, των εθίμων, των συνηθειών, ποικιλία γεγονότων: ο γιος που θέλει να πάει στο γυμνάσιο, ο άντρας που αφήνει τις σπουδές του για να ακολουθήσει μια γυναίκα που ερωτεύτηκε μακριά από τους δικούς του, γκρεμίζοντας έτσι τα όνειρα και τα σχέδιά τους για τη ζωή του, μυστικές αδελφότητες για το καλό του ελληνισμού, προδότες, ξερίζωμα. Μαζί με τον αγώνα των Μεγάλων Δυνάμεων να αρπάξουν ό,τι μπορούν από τον κατακερματισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, υπάρχει και η δυσκολότερη πάλη του ανθρώπου να σταθεί σ’ έναν τόπο: «Γιατί οι άνθρωποι αντιπαθούν τις συνήθειες; Μεγάλο πράγμα η βεβαιότητα, η σιγουριά. Να φροντίζεις το σπίτι σου, να πηγαίνεις στη δουλειά, να μεγαλώνεις τα παιδιά σου, να μεγαλώνεις και εσύ μαζί τους… Εμένα αυτός είναι ο κόσμος μου, ο μικρόκοσμός μου και τον αγαπώ», λέει χαρακτηριστικά η Μαρία Χρυσικού (σελ. 44).

Μέσα από το βιβλίο ξεπηδάνε σημαντικές στιγμές της ευρύτερης περιοχής, όπως η σημασία του γυμνασίου Αδριανούπολης στην επιμόρφωση των παιδιών, η συμβολή των φιλανθρωπικών και φιλεκπαιδευτικών σωματείων στη βελτίωση του μορφωτικού και βιοτικού επιπέδου (ας μην ξεχνάμε πως είμαστε σε εποχές και στιγμές ανθρώπινου μόχθου, με ελάχιστους να συνεχίζουν την εκπαίδευσή τους στο γυμνάσιο ή ακόμη παραπάνω, οπότε η εκπαίδευση και η μόρφωση είναι απαραίτητες όχι μόνο για την πνευματική ατομική ανάταση αλλά και για τη συλλογική διατήρηση της ταυτότητας, αφού Τούρκοι και Βούλγαροι καραδοκούν), οι πλούσιες δωρεές και χορηγίες του Μιχαλάκη Γκιουμουσγκερδάνη, του Γρηγορίου Μαρασλή και του Γεωργίου Ζαρίφη και άλλα. «Τη γλώσσα και την εθνική μας συνείδηση… Αυτά να προσέξουμε μη χάσουν τα παιδιά μας» (σελ. 66). Κι όλα αυτά με φόντο, στη μεν βόρεια Θράκη τις αποσχιστικές κινήσεις των Βουλγάρων από το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης και τη διάσπαση του χριστιανικού στοιχείου εν όψει της Εξαρχίας, γεγονότα δηλαδή που άναψαν το φιτίλι για τον μεταγενέστερο Μακεδονικό Αγώνα, στη δε νότια Θράκη τους επαναστατικούς πυρήνες που ξεσπάνε για απελευθέρωση των Ελλήνων από τον οθωμανικό ζυγό και αντίσταση κατά των Βούλγαρων κομιτατζήδων ενώ οι Νεότουρκοι ευαγγελίζονται ισονομία και ισοπολιτεία των εθνικών μειονοτήτων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, κάτι που αποδείχτηκε έωλο.

Η Εξαρχία, η αυτόνομη Ανατολική Ρωμυλία και η προσάρτηση στο πριγκιπάτο της Βουλγαρίας δεν ήταν καλοί οιωνοί για το μέλλον του ελληνικού και του χριστιανικού στοιχείου στην περιοχή. Οι τελευταίες σελίδες που αφορούν τις διαμάχες μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων για την τύχη ανατολικής και δυτικής Θράκης που κατέληξαν σε κατακερματισμό των εδαφών είναι ο τραγικός επίλογος της ευημερίας και της διαχρονικότητας του ελληνικού και όχι μόνο στοιχείου. Πικρή είναι η διαπίστωση της συγγραφέως, μέσω του παππού Αλέκου, για την τύχη της Φιλιππούπολης και της γύρω περιοχής με το πέρασμα των αιώνων: «Ένα πέρασμα ανθρώπων είναι αυτός ο τόπος, παιδί μου… χρόνια πολλά στην περιοχή μας υπάρχει ένα μωσαϊκό γλωσσών, θρησκειών, φυλών, πολιτισμών… η προσφυγιά δίνει και παίρνει… ένα πέρασμα ανθρώπων, παιδί μου, που διώχνονται από τα σπίτια τους, όπου ζούσαν επί αιώνες και κάποιος άλλος τα παίρνει, κάποιος ξεσπιτωμένος από άλλους τόπους… ξεριζωμένες ζωές πάει να γίνει η ιστορία αυτής της περιοχής» (σελ. 60-61).

Με συναρπαστικό και συμπυκνωμένο τρόπο καταγράφονται στο ακέραιο οι διπλωματικές και πολεμικές κινήσεις στη διεθνή σκακιέρα. Απανωτές εξελίξεις, προπαγάνδα, λεηλασίες, καταστρέφουν σταδιακά το ελληνικό στοιχείο της περιοχής. Και πόσο τραγικό ήταν να υποδέχονται οι Έλληνες της Αδριανούπολης τον ελληνικό στρατό τον Ιούλιο του 1920, νιώθοντας κι αυτοί Σμυρνιοί για λίγο! Πόσο συγκινητική ξεπήδησε έτσι η διαπίστωση πως αυτή η περιοχή έμεινε υπόδουλη στον οθωμανικό ζυγό κοντά 600 χρόνια, δύο αιώνες παραπάνω από τις υπόλοιπες ελληνικές περιοχές (την κατέλαβε το 1361 ο Μουράτ Α΄ κι έκανε την Αδριανούπολη πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας)! Η Συνθήκη των Σεβρών παραχώρησε την Ανατολική Θράκη στην Ελλάδα αλλά δύο χρόνια αργότερα τις χαρές αντικατέστησαν τα κλάματα και ο ξεριζωμός, με αποτέλεσμα να γεμίσει ο δρόμος προς τη Μακεδονία κάρα, μπόγους, απελπισία, σαν ακολουθία επιταφίου, όπως γράφει χαρακτηριστικά η συγγραφέας, κάτι που μέχρι και την ευαίσθητη ψυχή του Έρνεστ Χέμινγουαιη ταρακούνησε, όταν έστελνε από την καρδιά των γεγονότων ανταποκρίσεις για την Daily Star.

Το μυθιστόρημα δε δίνει βάρος μόνο στα ιστορικά γεγονότα. Τα μέλη των πέντε οικογενειών, οι φίλοι, οι γνωστοί, οι συνεργάτες, βρίσκουν τον χώρο και τον χρόνο να ξεδιπλώσουν τους δικούς τους προβληματισμούς, να σκεφτούν, να δράσουν, να προτείνουν, να αντιτεθούν, να λιγοψυχήσουν, να πάρουν θάρρος και δύναμη. Αποτυπώνονται έτσι ρεαλιστικές και μελετημένες ψυχογραφίες ανθρώπων που νιώθουν ανησυχίες, φόβους, ελπίδες, αγωνίες. Επομένως είναι αξιέπαινο που όλα αυτά γίνονται χωρίς το κείμενο να σταματάει να μου κεντρίζει το ενδιαφέρον ούτε στιγμή (παρ’ όλα τα τυπογραφικά λάθη η αφήγηση έρεε χωρίς να κομπιάζει ούτε να γίνεται στριφνή σε κανένα σημείο) και χωρίς να μακρηγορούν οι ήρωες εις βάρος της εξέλιξης της πλοκής. Είναι δύσκολο να έχεις τόσα πολλά ιστορικά γεγονότα, τόσους διαφορετικούς λαούς και αντίστοιχα κίνητρα, τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα γεμάτο γεγονότα και μέσα σε αυτά να περιγράψεις τόσους πολλούς χαρακτήρες. Η πρώτη συγγραφική προσπάθεια της κυρίας Καζακίδου δείχνει πως ξέρει να γράφει όμορφα και να χειρίζεται σωστά την πλοκή της, δίχως να αποπροσανατολίζεται.

«Ποιοι είναι σύμμαχοί μας και ποιοι εχθροί μας δεν το κανονίζουμε εμείς, άλλοι το αποφασίζουν, εμείς την ανθρωπιά μας μη χάσουμε» (σελ. 157). Αυτός είναι ο βασικός άξονας γύρω από τον οποίο ξετυλίγονται πολλές περιπέτειες στο ιστορικό μυθιστόρημα της κυρίας Καζακίδου και η αφορμή για πολλές δοκιμασίες που θα αλλάξουν τη νοοτροπία αρκετών χαρακτήρων, άλλων προς το καλύτερο και άλλων προς το πιο δύσκολο. Το μυθιστόρημα είναι ένα συναρπαστικό κείμενο γεμάτο ιστορικά γεγονότα και ανθρώπινες αντιδράσεις, συνθήκες και ξεριζωμό, φτώχεια και ευμάρεια, αγωνία και αισιοδοξία, που φωτίζει επαρκώς όλες τις πλευρές των γεγονότων που οδήγησαν στη διάσπαση της Θράκης με τέτοιο τρόπο που με κράτησε ως την τελευταία του λέξη. Το βιβλίο συνοδεύεται από κατατοπιστικό πρόλογο, χάρτη, βιβλιογραφία, γλωσσάρι και υποσημειώσεις (σύντομες στην ίδια σελίδα, εκτενέστερες στο τέλος του βιβλίου), για όποιον θέλει να μελετήσει περισσότερο τα γεγονότα και τις ιστορικές στιγμές.

Βιβλίο Γινάτι: ο σοφός της λίμνης
Συγγραφέας Γιάννης Καλπούζος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο κύριος Γιάννης Καλπούζος με το γνωστό του αξεπέραστο στυλ και ύφος χτίζει άλλη μια συναρπαστική ιστορία με ολοζώντανους χαρακτήρες και με ρεαλιστική απεικόνιση περιοχών, εποχών, τόπων, ανθρώπων, κουλτούρας και γλώσσας. Ολοκληρωμένοι πρωταγωνιστές και δευτεραγωνιστές ματώνονται, παλεύουν, καταδίδουν, ερωτεύονται, προδίδουν, εξαπατούν, απάγουν, βιάζουν, στρατεύονται, απογοητεύονται, ζουν από κοντά τα γεγονότα της δεκαετίας 1917-1927, με τα πάμπολλα εθνικά και τοπικά κοινωνικά περιστατικά.

Ο συγγραφέας για άλλη μια φορά παραθέτει άφθονες λεπτομέρειες για την ετυμολογία λέξεων, ιστορικές εξελίξεις πασίγνωστες όπως οι συνέπειες του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου επί της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, το βορειοηπειρωτικό ζήτημα, η ζωή και το έργο του Γιοσέφ Ελιγιά, η εκστρατεία της Καλλίπολης και της Μικράς Ασίας αλλά και άγνωστες όπως η Δημοκρατία της Πίνδου, οι περιοδείες των θιάσων στην Ήπειρο, η ληστοκρατία με τις απαγωγές για λύτρα και χιλιάδες άλλα μικρά και μεγάλα που ξεπηδούν κυρίως μέσα από τις σελίδες της εφημερίδας «Ήπειρος» αλλά και από στόμα σε στόμα. Είναι ο οικείος και σε μένα αγαπημένος τρόπος γραφής του κυρίου Καλπούζου που δίνει την απαραίτητη αληθοφάνεια και στήνει λες πάνω σε χάρτη τα όσα διαδραματίζονται στην ιστορία του. Στο «Γινάτι» οι λεπτομέρειες και οι παραθέσεις είναι ακριβώς όσες χρειάζονται για να αποδώσουν τον ρεαλισμό που απαιτείται ώστε να ζωντανέψουν στα μάτια του αναγνώστη οι πόλεις της Ηπείρου την εποχή που διαδραματίζεται το μυθιστόρημα.

Ο απαγορευμένος έρωτας που αποτελεί την κεντρική ιδέα του βιβλίου δεν είναι χάρτινος ούτε πατάει σε κλισέ λογοτεχνικά μονοπάτια. Σχηματίζεται, δημιουργείται, ανάβει, καίει, καταστρέφει και ακολουθεί το δικό του δρόμο με τις απαραίτητες παράπλευρες απώλειες. Αγνοούνται τα στερεότυπα που εύκολα κάποιος θα ακολουθούσε αναμασώντας έτσι μια τετριμμένη ιστορία και προτιμώνται οι ρεαλιστικές εξελίξεις που δίνουν δύναμη και ένταση αλλά και διαρκείς εκπλήξεις. Μακάρι να μπορούσα να εκφράσω ακριβώς τις σκέψεις μου επί του εκπληκτικού χειρισμού του θέματος αυτού όμως θα αποκάλυπτα πράγματα και δεν πρέπει, θέλω ο αναγνώστης να νιώσει βαθιά μέσα του την ιστορία του Ζώτου και της Θωμαής με τον δικό του τρόπο και ρυθμό ανάγνωσης. Μιλώντας ευρύτερα παρ’ όλ’ αυτά, θα σημειώσω πως αυτοί οι δύο άνθρωποι θα έρθουν απρόσμενα κοντά χάρη στην αντρειοσύνη της Χαβαής, το πείσμα της και το ανοιχτό μυαλό της. Ο έρωτας θ’ ανθίσει και θα βλαστήσει, υπάρχουν όμως γεγονότα όπως αυτά της Σμύρνης του 1922 και συνεπακόλουθα της ανταλλαγής των πληθυσμών αλλά και μυστικά του Ζώτου που θα βάλουν σε πολύ μεγάλη δοκιμασία τον δεσμό των δύο πρωταγωνιστών. Οι ανατροπές είναι συνεχείς και καταγράφουν με άφθαστη αληθοφάνεια τις απαντοχές ενός έρωτα που γεννήθηκε για να ζήσει, επειδή όμως συμβαίνει μεταξύ ανθρώπων τα πάντα μπορούν να συμβούν. Έξυπνοι χειρισμοί, λογική και συνάφεια σε δράσεις κι αντιδράσεις και φυσικά μυστήριο και αγωνία, μιας και ο συγγραφέας αφήνει κενά στην εξιστόρηση ώστε να τα συμπληρώσει αργότερα, όταν πρέπει, στο σημείο που πρέπει. Δολοφονίες, απαγωγές, προδοσίες και εξαπατήσεις είναι κάποια επιπλέον εμπόδια που θα δημιουργήσουν νέες απρόσμενες καταστάσεις.

Εκτός από τον Ζώτο και τη Χαβαή έχουμε τον παπα-Λέρα, μια προσωπικότητα που ακροβατεί ανάμεσα στη φυσιογνωμία του Αρτέμη Μάτσα και του Δήμου Σταρένιου, έναν χαρακτήρα που εκμεταλλεύεται τη θέση του και την ιδιότητά του για να κατασκοπεύει, να ρουφιανεύει, να εκμεταλλεύεται σεξουαλικά τις γυναίκες και να παίζει επικίνδυνο διπλό ή και τριπλό παιχνίδι σε περιπτώσεις εγκλημάτων. Έχουμε τον Βιργίλη, έναν άνθρωπο που μια δουλεύει και μια σκορπάει απλόχερα το χαρτζιλίκι του. Πάει κυριολεκτικά όπου φυσάει ο άνεμος, αρκεί να βρει παράδες, ανακατεύεται μέχρι και με τους ρουμανόβλαχους, είναι ένα καλό φιλικό αποκούμπι για τον Ζώτο και μέσα από αυτόν ζούμε πολλές ιστορικές εξελίξεις της περιοχής. Υπάρχει και η παντρεμένη Σαραλίν, μια αγαπημένη μου προσωπικότητα, που καίγεται για τον Ζώτο και θα κάνει στην κυριολεξία τα πάντα για να τον κερδίσει ολοκληρωτικά. Είναι μια γυναίκα-αράχνη που εξελίσσεται σε μια προοδευτική για την εποχή φυσιογνωμία, μη ορρωδούσα προ ουδενός. Επίσης οφείλω να αναφέρω τον σιόρ Δονάτο, τον λεμβούχο, τον σοφό της λίμνης, που έχει το δικό του μυστηριώδες παρελθόν και πρέπει να περάσουν πολλές σελίδες και πολλά γεγονότα με τον Ζώτο για να ανοίξει την καρδιά του και ο αναγνώστης να διαπιστώσει με έκπληξη πως αποτελεί νευραλγικό σημείο στον καμβά του μυθιστορήματος κι όχι έναν δορυφόρο γύρω από τα δρώμενα.

Όλα αυτά τα πρόσωπα συναναστρέφονται, δρουν, περπατάνε, ζουν στα στενά και στους δρόμους των Ιωαννίνων. Εκατομμύρια πληροφορίες γι’ αυτήν την πόλη παρατίθενται, σε βαθμό εμμονής: περιγραφές σκηνών με πάρα πολλές πληροφορίες για τα γύρω οδόσημα, τοπωνύμια, χαρακτηριστικά γνωρίσματα του τόπου, εξέλιξη του βιοτικού επιπέδου της πόλης από τις λάμπες πετρελαίου στον ηλεκτρισμό, από τους καρόδρομους στους αμαξιτούς, ποια καφενεία άνοιξαν και έκλεισαν, ποιες προτομές στήθηκαν πού, ποιες μουσικές εκδηλώσεις γίνονταν, ποια μπουλούκια έρχονταν να παίξουν, πώς προέκυψαν κάποια κύρια ονόματα, το παρελθόν και το παρόν των Ιωαννίνων και άλλα είναι κυριολεκτικά όλα εδώ, μέσα από τις κλιματικές αλλαγές και τη σειρά των εποχών,  με τη συγγραφική επιλογή να παρατίθενται τα γεγονότα ακόμη και ημερομηνιακά.

Δε βρήκα πουθενά την έκφραση «την άλλη μέρα» ή «μια βδομάδα μετά» κ. τ. ό., μόνο ακριβείς ημερομηνίες, ακόμη και κοντινές μεταξύ τους, κάτι που δημιούργησε ένα ιδιότυπο και για μένα γοητευτικά ρεαλιστικό ημερολόγιο, γιατί είμαι σίγουρος πως αν δεν έχει κάποιος τη στόφα, την πείρα και την τέχνη του συγκεκριμένου συγγραφέα θα παραθέσει ένα ξερό, στεγνό σωρό από ημερομηνίες και γεγονότα, με αποτέλεσμα την πλήξη και την ανία. Εδώ όμως έχουμε μια δυνατή πένα κι έναν άνθρωπο που συμβιώνει με τις λέξεις, γνωρίζοντάς τες σε βάθος και τοποθετώντας τες έτσι όπου δει. Όλα τα πραγματολογικά στοιχεία δίνονται ντυμένα με καλλιέπεια και αγκαλιασμένα με ποικίλα καλολογικά στοιχεία, που δίνουν μια πρωτόγνωρη δύναμη στον γραπτό λόγο και μου έκανε εντύπωση που μπορέσαμε να ταξιδέψουμε δέκα ολόκληρα χρόνια με τις αντίστοιχες εναλλαγές του τοπίου και του καιρού χωρίς να επαναληφθεί ούτε μια μεταφορά ή παρομοίωση ή να δοθεί έμφαση στις ίδιες αλλαγές (δέντρα, βροχή, χιόνι κλπ.) με τις ίδιες λέξεις. Οι παρομοιώσεις και οι μεταφορές, τα καλολογικά στοιχεία, το ζωντάνεμα τοπίων άψυχων με πρωτοφανείς εκφράσεις είναι θετικότατα στοιχεία που δίνουν αξεπέραστη ζωντάνια στο κείμενο και νέο νόημα στον ρομαντισμό: «Τούτη τη λεκάνη, εξόν απ’ τις εκατόν εξήντα πηγές, τη γιόμισαν και τα δάκρυα των ανθρώπων. Άμα τη θωρείς με τέτοια μάτια, αλλιώς μπήγεις τα κουπιά. Γιατί δεν τα βυθίζεις στο νερό αλλά στις ψυχές που έκλαψαν στις όχθες της και τη στοίχειωσαν με τις χαμένες τους ελπίδες. Ορφανά όνειρα έχει για νερά» (σελ. 46). Και τέλος: «Αλλά και οι παλιές έγνοιες του καθενός δε χάνονται. Μόνο σβήνονται απ’ το τεφτέρι όποιου πεθαίνει. Καθότι υπάρχουν λογαριασμοί που μεταπηδούν σε αλλωνών κατάστιχα με χίλιους τρόπους» (σελ. 532).

Φυσικά ο συγγραφέας δε γίνεται να μην αναστενάξει κι εδώ για τα δεινά του ελληνισμού και να μην τονίσει τα κακά χαρακτηριστικά της γενιάς μας. Μέσα από ένα άκρως συγκινητικό κομμάτι κατάφερε να δώσει σε πέντε αράδες όλα τα χαρακτηριστικά του ελληνισμού: «Είμαστε σαν τους αρχαίους ή τους Βυζαντινούς ή εκείνους του 1821; Όχι. Όλα εξελίσσονται και διαφοροποιούνται στο διάβα των εποχών, ο πολιτισμός, οι θρησκείες, τα ήθη, οι συμπεριφορές, ακόμα κι οι απλές συνήθειες… Θα μου πεις τίποτε δε στέκεται σταθερό ή αναλλοίωτο; Μένει η μαγιά, ό,τι συνθέτει τη διαχρονικότητα του Ελληνισμού και το δέσιμο μαζί του. Έλληνας είναι όποιος λαχταρά να ανήκει στο ράμμα του Ελληνισμού. Να νιώθει κομμάτι της Ιστορίας και της συνέχειάς του. Να αγαπά την ελληνική γλώσσα και να προσπαθεί να μπει στην ψυχή της… η Ελλάδα υπάρχει άμα πασχίζουμε να υπάρχει. Έλληνας είναι αυτός που θέλει να είναι Έλληνας» (σελ. 512-513).

Ακόμη κι αυτό το ιστορικό γεγονός της άτακτης υποχώρησης του ελληνικού στρατού στη Μικρά Ασία το 1922, κατά τη διάρκεια του οποίου πραγματοποιήθηκαν βιαιότητες και ασχημονίες, που έχει δώσει αφορμή για εκατομμύρια αιματοβαμμένες λογοτεχνικές σελίδες, εδώ παίζει τον δικό του ιδιαίτερο ρόλο, μιας και ο στρατευμένος ήρωας (δεν θα τον κατονομάσω για τους γνωστούς λόγους άστοχης αποκάλυψης καίριων σημείων της πλοκής) γίνεται μάρτυρας σε ένα περιστατικό, του οποίου τις συνέπειες κάποιοι θα εκμεταλλευτούν για να προκαλέσουν έριδες και αντιδικίες. Παραδέχομαι με μεγάλη μου λύπη πως αυτές τις σελίδες, που βρίθουν ιστορικών αναφορών, τις προσπέρασα χωρίς δεύτερη σκέψη, ακριβώς γιατί κατέγραφαν κάτι για το οποίο έχω διαβάσει πάρα πολλές φορές. Ε λοιπόν αυτή η αλαζονία μου τιμωρήθηκε, μιας και το ανωτέρω συμβάν εμφανίστηκε να παίζει όπως προέγραψα σημαντικό ρόλο στην εξιστόρηση κι έτσι αναγκάστηκα με την ουρά στα σκέλια να επιστρέψω σε αυτές τις σελίδες. Άλλο ένα λοιπόν χαρακτηριστικό γνώρισμα μιας καλής πένας: κομβικές εξελίξεις σε σημεία αφήγησης-κλειδιά!

Εκτός λοιπόν από τους ρεαλιστικούς χαρακτήρες, που ζουν κάτι πρωτόγνωρα δυνατό κι εξελίσσονται αληθοφανέστατα, εκτός από τα πραγματολογικά στοιχεία που στήνουν ένα τρισδιάστατο σκηνικό, υπάρχουν κι αυτές οι δεύτερες αναγνώσεις που πάνε το περιεχόμενο του κειμένου ακόμη πιο βαθιά για όσους θέλουν να ψάξουν περισσότερο κι έχουν την τύχη να εμπιστευτούν τη γραφή του κυρίου Καλπούζου. Ωραίες οι ανατροπές λοιπόν, άψογο το κλείσιμο κάθε ιστορίας, των οποίων οι ήρωες όσο κι αν φαίνεται πως αποσύρονται κάποια στιγμή, επιστρέφουν δριμύτεροι για να παίξουν το γκραν φινάλε τους, αφήνοντάς με άφωνο να παρακολουθώ τα γεγονότα, όμως ένα σωστό κείμενο οφείλει να δώσει και τροφή για σκέψη, να γεννήσει ερωτήματα ή νέες ιδέες, να προκαλέσει διέγερση νου και αντιλήψεων.

Έτσι κι εδώ, μέσα στον αρμονικό κυκεώνα που μας χάρισε ο συγγραφέας, υπάρχουν χιλιάδες σοφίες και διαχρονικές αλήθειες που εκφράζονται με λέξεις και δημιουργούν πρωτόφαντη δύναμη και τονίζουν αήθειες που ίσως να μην είχαν ποτέ σχηματιστεί κατ’ αυτόν τον τρόπο στο μυαλό μου. Κεντρικό ρόλο σε αυτές τις ιδέες παίζει φυσικά το γινάτι του τίτλου, που επεξηγείται όχι μόνο ως πείσμα αλλά και ως έρωτας και φιλότιμο! Υπάρχει λοιπόν η τρισυπόστατη ύπαρξη μιας έννοιας που κυριολεκτικά διαφεντεύει τα πάντα μέσα στο μυθιστόρημα και ο τρόπος που παρουσιάζεται και αναλύεται, στηριγμένος σε παραδείγματα δραματικά και τραγικά, είναι τόσο εύληπτος και συναρπαστικός που κατά καιρούς με ωθούσε να κλείσω το βιβλίο και να σκεφτώ. Πείσμα λοιπόν, έρωτας και φιλότιμο, κυρίαρχες έννοιες της ανθρωπότητας που κινούν στην κυριολεξία βουνά κι ανάλογα την ποσότητά τους επηρεάζουν τη λήψη αποφάσεων και φυσικά τις δράσεις και τις αντιδράσεις. Δεν υπάρχει δηλαδή μόνο ως κακό γινάτι, το πείσμα, που πραγματικά κάνει το μεγαλύτερο κακό, αλλά και ως έρωτας, με εξίσου μεγάλη ορμή, όμως αυτή είναι παραγωγική (πρωτίστως, γιατί ο έρωτας τυφλώνει κιόλας) και ως φιλότιμο, άκρως δημιουργικό συναίσθημα, χωρίς κακοσήμαντη χροιά (από φιλότιμο θα καλυτερέψω τη ζωή μου, από φιλότιμο θα θελήσω να πάω μπροστά γνωρίζοντας καλά τις συνέπειες της απραξίας ή της εγκληματικής συμπεριφοράς). Κι όλα αυτά όχι μέσα από φιλοσοφικές παραθέσεις ρητών ή προτάσεων που σχηματίζουν τον χαρακτήρα ενός ανθρώπου αλλά στέρεα τεκμηριωμένα μέσα από γεγονότα!

«Κακό γινάτι είναι να επιδιώκεις να υποτάξεις τον άλλον με οποιονδήποτε τρόπο. Να έχεις το πάνω χέρι στον έρωτα, στη δουλειά, στην οικογένεια, στη συντροφιά, στη συζήτηση… Στο κακό γινάτι συγκαταλέγεται η αχαλίνωτος και κατ’ επανάληψη οργή, η υπερβολική ζήλια, η ξεροκεφαλιά, ο φανατισμός, η εκδίκηση, να βάνεις μπροστά το εγώ, να περηφανεύεσαι πως είσαι όμορφος κι οι άλλοι άσχημοι, να κοκορεύεσαι για τα πλούτη σου δίχως να στοχάζεσαι ότι πολλοί δεν έχουν τίποτε. Κακό γινάτι κι ο πόλεμος, πιότερο σε όσους τους μεταλαμπαδεύεται το μίσος και καλούνται να σκοτώσουν… Λοιπόν, υπάρχει και καλό γινάτι, το γόνιμο πείσμα. Όταν λες θα σταθώ στα πόδια μου, θα σηκώσω ξανά το κεφάλι… Καλό πείσμα και να παλεύεις να μη σε νικήσει η αρρώστια, να μη σε σέρνουν οι άλλοι, να μην υποχωρείς σε ό,τι σε καταδυναστεύει, να μην επιτρέπεις να φυτρώνει εντός το κακό γινάτι. Καλό γινάτι λογίζεται και το πείσμα ν’ ανακαλύψεις την αιτία της ύπαρξής σου, να πλουταίνεις τον νου σου, να αναρωτιέσαι και να παρατηρείς για κάθε τι έξω σου και έσω σου, να μη δέχεσαι να σου τσαλαπατούν το φιλότιμο και την αξιοπρέπεια. Υφίστανται χίλιων λογιών γινάτια. Ξεύρεις ποιο είναι το μυστικό; Να χωρίσεις το γινάτι στα δύο. Να πετάξεις το κακό κομμάτι, να το νικήσεις και να μη σε νικά, και να κρατήσεις το καλό. Να γενεί γη και άτι. Να καλπάζει λεύτερα ο λογισμός σου απά στη γης» (σελ. 461-463).

Διαβάζοντας κανείς τον τίτλο συμπεραίνει πως το μυθιστόρημα θα περιστρέφεται γύρω από έναν άνθρωπο που η ζωή τον έκανε σοφό, που ωρίμασε μέσα από τα λάθη του και τώρα προσπαθεί να σώσει όσους διακρίνει εκείνος πως αξίζουν χρησιμοποιώντας αμπελοφιλοσοφίες ή παρεμβαίνοτνας συχνά, εις βάρος της πλοκής και της εξιστόρησης. Εδώ όμως έχουμε να κάνουμε με τον κύριο Καλπούζο κι έτσι κάθε τέτοιος (ευσεβής; ) πόθος σβήνεται ήδη από τις πρώτες σελίδες. Ο σιόρ Δονάτος δεν είναι πρωταγωνιστής, αντίθετα λείπει για αρκετό χρονικό διάστημα στην Αθήνα κι έτσι δίνεται άφθονος χώρος στους άλλους χαρακτήρες και κυρίως στον Ζώτο να προχωρήσουν την υπόθεση του βιβλίου, με τα ανθρώπινα λάθη τους, τις αδυναμίες τους κλπ. Ο σιόρ Δονάτος έχει κι αυτός τα δικά του μυστικά που συνδέονται άμεσα με τις ζωές όλων μέσα από μια ευρηματική ιδέα ενώ τα όσα εκστομίζει είναι τόσο μα τόσο αληθινά και αποδεδειγμένα!

Το «Γινάτι» είναι ένα εξαίρετο ιστορικό μυθιστόρημα, με πρωτότυπους και αληθινούς χαρακτήρες, γεμάτο από καινοφανείς δραματουργικές εξελίξεις, γραφή άκρως προσωπική και ίσως δύσκολη ή κουραστική για κάποιους, με ιδιολέκτους και εναρμονισμένη παράθεση πολλών πραγματιστικών λεπτομερειών κατά την αφήγηση και με πάμπολλα νοήματα και δεύτερες σκέψεις για όσους θέλουν να εντρυφήσουν λίγο περισσότερο σ’ ένα μυθιστόρημα. Πρόκειται για ένα ταξίδι στη λίμνη των Ιωαννίνων και ταυτόχρονα στα βάθη της ανθρώπινα ατελούς ψυχής όλων μας.

Βιβλίο Χαράζει στην Καλλίπολη
Τίτλος πρωτοτύπου Uzun Beyaz Bulut-Gelibolu
Συγγραφέας Buket Uzuner
Μεταφραστής Αθανάσιος Ζαράγκαλης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Βίκυ φτάνει στην Καλλίπολη με σκοπό να βρει τον προπάπππο της, Άλιστερ Τζον Ταίηλορ. Στο χωριό Έτζεγιαγλασί η μορφή του Γκαζή Αλητζάν αγγίζει τα όρια του μύθου: πολέμησε στην Καλλίπολη, επέζησε, επέστρεψε στο χωριό του, παντρεύτηκε και ακόμη και μετά από χρόνια μετά τον θάνατό του το χωριό τον μνημονεύει. Τελευταίος επιζών από την οικογένειά του στο χωριό η αδερφή του, θεια-Λευκή, υπερ-αιωνόβια πλέον, η οποία και κρατά στα χέρια της τη λύση για την εξαφάνιση του Άλιστερ Τζον Ταίηλορ.

Πράγματι σε ένα γύρισμα της τύχης, πάνω στην πιο κρίσιμη στιγμή της απόβασης των Αυστραλών και των Νεοζηλανδών στην Καλλίπολη το 1915 (προσπερνάω το γεγονός που αναφέρει η συγγραφέας ότι το τάγμα των Νεοζηλανδών τυλίχτηκε σε σύννεφο και εξαφανίστηκε -μέχρι και σήμερα θεωρούνται χαμένοι-, κάποιες πρώτες πληροφορίες για τη μάχη αυτή τις βρήκα εδώ αλλά για την εξαφάνισή τους, αν και υπάρχει σαν μύθος (;) ερμηνεία του δεν βρήκα πουθενά)), ο Νεοζηλανδός Ταίηλορ χάνει το δρόμο του μες στη μάχη και πέφτει πάνω στον ετοιμοθάνατο Αλή Οσμάν μπέη. Νέοι άνθρωποι και οι δύο, με οράματα και σχέδια για το μέλλον, πικραμένοι από το άδικο του πολέμου και την απομάκρυνσή τους από τις οικογένειές τους, ανταλλάσσουν κάποιες απόψεις! Όπως γράφει και ο ίδιος στην τελευταία του επιστολή προς το σπίτι του: «Δε θα πεθάνω σε αυτόν τον πόλεμο! Αρνούμαι να πεθάνω. Αυτός ο πόλεμος δεν είναι δικός μου! Όμως, από την άλλη, δεν έχω και καμιά επιθυμία να ζήσω…Δε θέλω ούτε να πεθάνω ούτε και να ζήσω» (σελ. 181). Έτσι λοιπόν του δίνεται η μοναδική ευκαιρία να αλλάξει οριστικά και ριζικά τη ζωή του.

Η Βίκυ και η θεια-Λευκή συζητούν για το πόσο άλλαξε η Τουρκία στους αιώνες, για τις διαφορές που επιβλήθηκαν από τον δαιμόνιο και ικανότατο Κεμάλ Ατατούρκ για τη βελτίωση της Τουρκίας ως χώρας και ως έθνους. Παρατηρήσεις ανθρωπιστικές, κοινωνικές, πολιτισμικές, χωρίς να καταντούν δοκίμιο ή να κουράζουν με μακρυγορίες και τάχα μου διδάγματα. Το βιβλίο κλείνει με την περιγραφή της επετείου που γίνεται ακόμη και σήμερα στο συγκεκριμένο σημείο προς τιμήν όσων Νεοζηλανδών και Αυστραλών στρατιωτών χάθηκαν σε εκείνη τη μάχη.

Τέλος έχω κάποιες ελάχιστες αντιρρήσεις ως προς τη μετάφραση. Για παράδειγμα, στην περίπτωση ενός απογόνου του Αλητζάν αποδόθηκε το όνομά του ως Συννεφούλης! Θα μπορούσε κάλλιστα να μείνει αμετάφραστο με την τουρκική ονομασία και να μεταφραστεί μια φορά σε υποσημείωση. Χάνει σε αξία. Κάποιες εκφράσεις του στυλ «μωρέ», «άντε» κλπ. δεν ξέρω πώς αλλιώς θα τις μετέφραζα είναι η αλήθεια, άλλωστε η τουρκική είναι ποιητική γλώσσα και δύσκολα μεταφράζεται σωστά σε όλες τις διαστάσεις της.

Η συγγραφέας γράφει σωστά, ορθά, χωρίς υποκρισίες και χαϊδέματα. Εκφράζει τις απόψεις της, στηλιτεύει όπου χρειάζεται, υποστηρίζει και επαινεί. Το βιβλίο το προτείνω για όσους θέλουν να διαβάσουν κάτι διαφορετικό από τα γνωστά μυθιστορήματα και θέλουν να σκεφτούν λίγο παραπάνω στην τόσο κοντινή μας και όμως άγνωστη στις πραγματικές της διαστάσεις χώρα, την Τουρκία.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Νά τος λοιπόν και πάλι ο Ατατούρκ, όπως και στους ανδριάντες, στις προτομές και στις φωτογραφίες που αντικρίζει παντού ο ξένος από την πρώτη κιόλας ημέρα της άφιξής του στην Τουρκία. Κι αν ακόμη οι δυτικοί διδάσκονται στα σχολεία τους πως επρόκειτο μάλλον για δικτάτορα που είχε επιβληθεί διά της βίας, με το να τον αντικρίζουν παντού, από τις στάσεις των ταξί μέχρι τα τουριστικά γραφεία, τα κουρεία, ακόμη και τα ίντερνετ καφέ- καταλήγουν στο συμπέρασμα πως στη χώρα αυτή αποτελεί θρύλο. Η αφοσίωση μιας ολόκληρης χώρας στο πρόσωπό του είναι κάτι το ολότελα ξένο σε έναν δυτικό κι όταν προσπαθεί να βρει ισοδύναμο στη δική του χώρα καταλήγει, στην καλυτέρα των περιπτώσεων, σ’ έναν καλλιτέχνη της μουσικής ή σ’ έναν αστέρα του κινηματογράφου- πολύ ρηχή κουλτούρα που ενώ στην εφηβεία συμβάλλει στο να έχει κάποιος πρότυπο, αργότερα, στην ενηλικίωση, τον αφήνει έκθετο, χωρίς πρότυπο πια. Με αυτές τις βάσεις, λοιπόν, δεν είναι ν’ απορεί κανείς που οι δυτικοί δεν μπορούν ούτε στο ελάχιστο να συναισθανθούν τον ενθουσιασμό των Τούρκων για ένα νεκρό, για τις αξίες που αντιπροσωπεύει τελικά ένας νεκρός. Κρίμα, γιατί το συναίσθημα αυτό έχει ιδιαίτερη αξία και δεν μπορούν να το αναπληρώσουν ούτε οι θεραπείες, ούτε η γιόγκα, ούτε τα ροζ χαπάκια…» (σελ. 23-24).

«Οι Τούρκοι φροντίζουν την αξιοπρέπειά τους. Αυτό που τους κάνει ισχυρούς είναι ότι ποτέ δεν είχαν αποικίες. Το μεγαλύτερο κεφάλαιο των Τούρκων είναι το πείσμα, η προσπάθεια και η φιλοδοξία. Οι Τούρκοι δεν αντέχουν να είναι άνθρωποι δεύτερης κατηγορίας. Το νικηφόρο πνεύμα του Απελευθερωτικού Αγώνα προέκυψε από την παθιασμένη καρδιά αυτού του έθνους. Αυτή η φλόγα δε θα τους αφήσει ποτέ να ησυχάσουν» (σελ. 270).

«Και είμαστε ασύγκριτοι και σ’ ένα άλλο πράγμα: να μετατρέπουμε τους μικρούς θυμούς μας σε μεγάλα μίση και τις μικρές ελπίδες μας σε τεράστια οράματα. Στην ουσία όλοι οι πολιτισμοί που βρέχονται από αυτήν την καταπληκτική θάλασσα που λέγεται Μεσόγειος είναι λίγο πολύ έτσι αλλά μου φαίνεται πως εμείς οι Τούρκοι είμαστε οι πιο θερμόαιμοι. Βεβαίως στο δικό μας πολιτισμό το να είναι κανείς θερμόαιμος δε θεωρείται μειονέκτημα αλλά πλεονέκτημα. Η ψυχή μας παραμένει αιωνίως παιδική, παθιάζεται με το παραμικρό και αρνείται να μεγαλώσει. Τι να κάνουμε, έτσι είμαστε…λίγο Βαλκάνιοι, λίγο Καυκάσιοι, αλλά κυρίως Μεσόγειοι» (σελ. 305-306).

«Νισάφι πια με αυτό το μασκαριλίκι! Ένας τρελός έριξε μια πέτρα στο πηγάδι και χίλιοι γνωστικοί προσπαθείτε να τη βγάλετε!» (σελ. 330).

«Ίσως αυτή η μελαγχολία για την οποία μιλάς να μοιάζει κάπως με τη δική μας κρίση ταυτότητας…Έχουμε το σώμα μας στα ανατολικά της Μεσογείου, το ένα μάγουλο στην Ευρώπη, το άλλο στην Ασία, τα μπράτσα μας στον Καύκασο και τα Βαλκάνια και τα πόδια μας στη Μέση Ανατολή» (σελ. 337).

Βιβλίο Έρωτας ως την άκρη του κόσμου
Τίτλος πρωτοτύπου Nightingale
Συγγραφέας Fiona McIntosh
Μεταφραστής Έφη Καλλιφατίδη
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ωκεανίδα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Κλερ Νάιτινγκέιλ, αφοσιωμένη στο καθήκον της ως Αγγλίδα νοσοκόμα, γνωρίζει τον Αυστραλό αξιωματικό του ιππικού Τζέιμι Ρεν και ο έρωτάς τους είναι κεραυνοβόλος και αμοιβαίος. Ο πόλεμος και οι συμπτώσεις θα τους χωρίσουν, οι παρεξηγήσεις θα γεμίσουν τις ζωές τους και όσο πλησιάζει η 1^η Απριλίου μετά τον πόλεμο, η ημερομηνία που είχαν συνεννοηθεί να βρεθούν στο Λονδίνο αν επιζήσουν, τόσο κορυφώνεται η αγωνία για την κατάληξη αυτής της ιστορίας.

Ρομαντικό, τρυφερό, με πολύ ωραίες σκηνές και περιγραφές χαρακτήρων. Αρκετά καλογραμμένο, γεμάτο περιστατικά από το μέτωπο της Καλλίπολης, την Κωνσταντινούπολη και την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Οι πρωταγωνιστές τριγυρίζονται από σημαντικούς για την πλοκή συμπρωταγωνιστές, όλοι τους καλοσχηματισμένοι. Μου άρεσε η αναζήτηση της Κλερ στην Κωνσταντινούπολη, όπου βρέθηκε για να παραδώσει στον πατέρα του Τούρκου στρατιώτη που φίλιωσε με τον Τζέιμι Ρεν, το προσευχητάρι του γιου του.  Η γνωριμία της Κλερ με τον κύριο Σαχίν θα ανατρέψει τα πιστεύω της και θα κλονίσει τη δύναμη της αγάπης της.

Η ικανότητα της συγγραφέως να ξεδιπλώνει όμορφα την πλοκή, η τέχνη της να ντύνει το κείμενο με καλολογικά στοιχεία και να παρουσιάζει σε ίσες ποσότητες δράση, συναίσθημα και εσωτερικές σκέψεις, η εξαιρετική γραφή, γεμάτη ρεαλισμό και ειδύλλιο, αλήθειες και αγωνία, γλυτώνουν το κείμενο από το φτηνό ρομάντσο και το ανάγουν σε αξιοπρεπές γυναικείο μυθιστόρημα που σίγουρα θα παρασύρει τις αναγνώστριες μακριά από την καθημερινότητά τους. Άλλη μια σημαντική επιλογή των εκδόσεων Ωκεανίδα.