Βιβλίο Η θεία Μπέμπα 
Συγγραφέας Ισμήνη Μπάρακλη
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Ισμήνη Μπάρακλη στο νέο της μυθιστόρημα αλλάζει εντελώς τρόπο αφήγησης από τα προηγούμενα κείμενά της και ζωντανεύει με επιτυχία μια γυναίκα που έχει περάσει δύσκολα στη ζωή της αλλά κατάφερε να στεριώσει και ν’ αγαπηθεί από μια αριστοκρατική οικογένεια. Πρωτοπρόσωπη αφήγηση, σχεδόν προφορική, με αστεϊσμούς, ιδιαίτερο λεξιλόγιο, διακριτική μίξη καθαρεύουσας και δημοτικής, με διεισδυτικές παρατηρήσεις και διαχρονικές απόψεις, απρόσμενες παρομοιώσεις («Με αυτά και με εκείνα, σακί φαρμάκι αναχώρησε ο δικηγόρος για το Άργος, σαν να είχε χάσει πέντε δίκες σερί…», σελ. 83) στολίζουν ένα κείμενο γεμάτο αναμνήσεις. Το μυθιστόρημα δεν εκτείνεται παραπάνω απ’ όσο πρέπει ούτε ξεφεύγει από τον αρχικό του στόχο, όλα τα γεγονότα που βιώνουν οι Ροδόπουλοι είτε αυτοπροσώπως είτε μέσω αφηγήσεων, τα διαρκή πρωθύστερα, τα κουτσομπολιά, τα σκανδαλάκια, τα μυστικά δίνονται για λίγο και παραχωρούν τη θέση τους σε επόμενα γεγονότα, διαμορφώνοντας όμως σωστά και παραστατικά την ατμόσφαιρα του μεσοπολέμου, το κέφι και την ευθυμία που επικρατούσε στους αριστοκρατικούς κύκλους της εποχής. Η θεία Μπέμπα είναι εσωτερική στην οικία Ροδόπουλου, μέλος του υψηλού προσωπικού του αρχοντικού, με τον Αντώνη τον σοφέρ και την Ελένη, βοηθητική, στο πλάι της. Είναι χήρα, με έναν γιο στα καράβια και τον άλλο φοιτητή στην Αθήνα. Όλα τα βλέπει και όλα τα σχολιάζει, όχι με κακία όμως ούτε με ζήλια, σέβεται τα αφεντικά της και το ψωμί που τρώει από τα χέρια τους, μεγαλώνει τα παιδιά τους σα δικά της κι αντίστοιχα δέχεται αγνή αγάπη και ειλικρίνεια.

Οι Ροδόπουλοι είναι «γλεντζέδες, χουβαρντάδες και καλόκαρδοι», σημαντικά μέλη της ναυπλιακής κοινωνίας: ο πατέρας Βασίλης είναι εισαγωγέας με εμπορικό κατάστημα, δίκαιος και σφιχτοχέρης, η σύζυγος Ελπινίκη, μια αρχικά νωθρή και βλακώδης γυναίκα (ήταν κάποτε συλλέκτρια καπέλων αλλά ο νεογέννητος γιος της τα πέρναγε για καθοίκια κι έτσι η συλλογή μειώθηκε αισθητά) που δε νοιάζεται παρά μόνο για την εμφάνισή της και δεν κάνει τίποτε απολύτως, σε τέτοιο σημείο που, όταν αποφάσισε μια μέρα να μαγειρεύει μόνο εκείνη, όλοι τρέχανε καλού κακού στην πίσω αυλή που είχε βρύση και άφθονα νερά στις σκάφες κι έχουν αποκτήσει τη Νανά και την Αρίστη, που μεγάλωσαν με δασκάλες πιάνου και γαλλικών, και τον Ντίνο, ένα άτακτο παιδί αλλά δεν του ξεφεύγει τίποτα, πανέξυπνο και ευρηματικό. Σχεδόν όλο το μυθιστόρημα είναι ένα καλογραμμένο σύνολο από μικρές και μεγάλες κωμικοτραγικές ιστορίες που φωτίζουν πρόσωπα και πράγματα, χαρίζουν άφθονο γέλιο αλλά και συγκίνηση. Ιστορίες από τους μάστορες της Άρτας, από την αυλή του Όθωνα, από τον καλό κόσμο της Αθήνας και του Ναυπλίου, χοροδιδάσκαλοι που ξεμυαλίζουν, πίνακες ζωγραφικής που αναστατώνουν, ποδοσφαιριστές και ατυχείς έρωτες, ιστορίες που μας ταξιδεύουν πότε μπρος και πότε πίσω, με μια γλώσσα που πάει ροδάνι, σφάζει και ξομπλιάζει ταυτόχρονα. Μέσα σ’ όλα φυσικά και γνωρίζουμε την ίδια τη θεία Μπέμπα, τη δική της ζωή, πώς παντρεύτηκε από προξενιό, πώς μεγάλωσε, τι όνειρα έθαψε, πώς της φέρθηκαν οι γονείς της, πώς τους στάθηκε, πώς τράβηξε το ενδιαφέρον της ο φαρμακοποιός, σχηματίζοντας έτσι έναν χαρακτήρα που έχει μάθει κι έχει πάθει, γνωρίζει, κατανοεί και βλέπει πάντα το καλό μες στο κακό, πως μες στους βάλτους ανθίζουν τα πιο όμορφα λουλούδια. Οδοντόπαστα Κολυνός, γάλα Άλπεις, λικέρ και πίπερμαν, σοκολατάκια από του Φλόκα, ραδιόφωνα Φίλιπς, αχ, ωραία ζωή…

Στο άτυπο δεύτερο μέρος ξεσπάει ο πόλεμος κι οι ισορροπίες ανατρέπονται. Τα γέλια και τα αστεία αραιώνουν, έρχονται οι δύσκολες στιγμές που σίγουρα θα βιώσει μια τέτοια οικογένεια, αφού άλλοι πάνε στον πόλεμο, άλλες γίνονται νοσοκόμες, υπάρχει αγωνία για το αύριο, κάποιοι παίρνουν επιτέλους τη ζωή στα χέρια τους. Και έρχεται η Κατοχή. «Αλλάζει ο πόνος τους ανθρώπους, Φωτάκη μου, τους κάνει πιο όμορφους, πέφτουν τα πρώτα φύλλα του εγωισμού κι αρχίζει να σιγοφαίνεται στο βάθος ο ανθός» (σελ. 170). Η συγγραφέας είναι κατηγορηματική: «Μόνο που τώρα δεν υπήρχαν αρχοντικά, ευγενείς και υποτελείς. Υπήρχαν μόνο αυτοί που ακόμη άντεχαν τον εκβιασμό της μαύρης αγοράς και εκείνοι που δεν άντεχαν. Η κοινωνία είχε χωριστεί σε αυτές τις δύο κατηγορίες, εκμηδενίζοντας διαφορές, πολυπλοκότητες και χάσματα αιώνων» (σελ. 222).  Τι κρύβει όμως το ημερολόγιο της θείας Βαρβάρας και πώς μπορεί να ξαναφέρει ελπίδα και αγαλλίαση στο σπίτι των Ροδόπουλων; «Έρχεται κάποια στιγμή που πρέπει να πάρεις θέση στη ζωή, Μπέμπα. Αυτή η στιγμή είναι εδώ για όλους μας και δε ρωτά ηλικίες Συνειδήσεις μόνο. Κανένας δεν πρέπει να κάτσει με σταυρωμένα χέρια» (σελ. 204). Κι έτσι η θεία Μπέμπα παίρνει τη ζωή στα χέρια της, αλλάζει στάση και κάνει τα πρώτα δικά της βήματα στη ζωή, οπλισμένη με μυστικά και τρομερή δύναμη. Οι συνέπειες των επιλογών της θα φανούν χρόνια αργότερα, σε ένα συγκινητικό τέλος που ακόμη μου φέρνει δάκρυα στα μάτια όποτε το θυμάμαι.

«Η θεία Μπέμπα» δεν είναι άλλη μια ιστορία οικογένειας που βιώνει τις δύσκολες στιγμές της Κατοχής με ό,τι αυτό συνεπάγεται στους δεσμούς και στον ψυχισμό της αλλά η ιστορία μιας γυναίκας που μια ολόκληρη ζωή υπηρετεί τους άλλους και διαπιστώνει πως ήρθε η ώρα να ζήσει τη δική της τη ζωή, ακόμη και μες στον πόλεμο. Η Μπέμπα παίρνει αποφάσεις, κάνει κινήσεις, πάντα με σύνεση και μέτρο και βρίσκει τον εαυτό της. Ήταν ήδη μεγάλη σε ηλικία αλλά η ωριμότητα δε συμβαδίζει με την ενηλικίωση κι η θεία Μπέμπα ωρίμασε όταν έφτασε η σωστή ώρα. Απολαυστική γραφή, συγκινητικές ανθρώπινες διαπροσωπικές σχέσεις, μέτρο και όριο στην έκταση της πλοκής, μ’ ένα φινάλε που θα λυγίσει και τους πιο σκληρούς αναγνώστες. «Η θεία Μπέμπα» είναι ένα μυθιστόρημα διένεξης ανάμεσα στη Μαρία Ιορδανίδου και τον Γιάννη Ξανθούλη, όσο τους κοιτάει κρυφογελώντας ο Κώστας Ταχτσής γεμάτο τρυφερές ιστορίες, ενδιαφέροντα πρόσωπα και τρυφερά μηνύματα.

Βιβλίο Το μυστικό της πεταλούδας
Συγγραφέας Ισμήνη Μπάρακλη
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ένα συγκινητικό, ανθρώπινο μυθιστόρημα, γεμάτο τραγική ειρωνεία από την αρχή ως το τέλος. Ένα κείμενο για τα τερτίπια της μοίρας αλλά και για τη δύναμη και την απαντοχή της ανθρώπινης ψυχής όταν συναντιέται με το μοιραίο. Η αφήγηση ρέει σε ενεστώτα διαρκείας, δημιουργώντας έτσι έναν ασφυκτικό κλοιό, από τον οποίο δεν μπόρεσα να ξεφύγω. Κάθε ανάσα που έπαιρνα ήταν και μια παράγραφος που έχωνε το μαχαίρι ακόμη πιο βαθιά. Περιγράφοντας είτε τις εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες στο καπνεργοστάσιο είτε τις απάνθρωπες συμπεριφορές των πλουσίων στο αρχοντικό, η γυναίκα-σύμβολο, η γυναίκα-ηρωίδα πηγάζει και αναδύεται σα διαχρονική φιγούρα, ατσαλώνοντας τον εαυτό της απέναντι στα δύσκολα για να ανταπεξέλθει ώστε να κάνει περήφανους τους γονιούς της και να κάνει έναν καλό, ήρεμο γάμο. Οι συνθήκες λοιπόν ήταν απάνθρωπες και η συγγραφέας δε διστάζει να τις παρουσιάσει ωμές, αληθινές, βίαιες, με ρεαλιστική γραφή που με σόκαρε. Πάνω από όλα όμως ο τρόπος που διάλεξε να κλιμακώσει την αφήγηση και να συνδέσει φαινομενικά άσχετους μεταξύ τους ανθρώπους ήταν εξαιρετικός. Ειδικά στο σημείο-καμπή του μυθιστορήματος όπου ξαφνικά, από μια ασήμαντη λεπτομέρεια, γίνεται η μεγάλη έκρηξη και αποκαλύπτεται ο λόγος που πρέπει να…., εκεί διάβαζα και δάκρυζα.

Αυτή ακριβώς η ποικιλία και το μέγεθος των συναισθημάτων ατόνησε σχεδόν αμέσως μετά την αποκάλυψη, κάτι που με στενοχώρησε. Από εκείνο το σημείο και μετά, που έγινε η επιλογή, έχουμε μια σωρεία περιγραφών για δευτεραγωνιστές που συμπορεύονται με τους πρωταγωνιστές, χωρίς να είναι αυτό απαραίτητο ενώ μας απασχολούν οι συνέπειες των πράξεων του ενός απέναντι στους άλλους για αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα. Μου φάνηκε υπερβολικά χαλαρή και άτονη η συνέχεια της ιστορίας, με αποτέλεσμα να αρχίσω να προσπερνώ σελίδες ως την ανακουφιστική για τους χαρακτήρες λύτρωση του τέλους.

Σκοπός της συγγραφέως, όπως αναγράφει στη Σημείωση στις τελευταίες σελίδες, είναι μεταξύ άλλων να δείξει τη δύναμη και τη σημασία της μεταμέλειας στη ζωή μας. Να κάνεις δηλαδή κάτι κακό και να μετανοήσεις βαθιά, επίπονα και ουσιαστικά γι’ αυτό. Αυτό είναι ένα σημείο που εμένα με βρίσκει αντίθετο. Παρ’ όλο που το κείμενο είναι καλογραμμένο, γεμάτο συναισθήματα και εικόνες, ανατριχιαστικά αληθινές αποτυπώσεις των στιγμών στην επαρχία από τον Εμφύλιο και εντεύθεν, η λύση της καταφυγής στον μοναχισμό δε μου αρέσει, προτιμώ κάτι διαφορετικό, ειδικά στα μυθιστορήματα (και δυστυχώς τελευταία έχω διαβάσει τουλάχιστον 4 βιβλία με μοναχούς και μοναστήρια).

«Το μυστικό της πεταλούδας» με συγκίνησε βαθιά, με σόκαρε και με λύτρωσε, είναι γραμμένο με ανθρωπιά και αγάπη απέναντι στον «χοϊκό» άνθρωπο και τον Πανόπτη Θεό, φωτογραφίζει χωρίς σκιές και φωτίζει αμερόληπτα κάθε πήχη της ανθρώπινης ψυχής και σκέψης.

Βιβλίο Σμύρνη: κυνήγι μαγισσών
Συγγραφέας Ισμήνη Μπάρακλη
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Ισμήνη Μπάρακλη, μετά το πρώτο της από τις εκδόσεις Ψυχογιός μυθιστόρημα («Το χελιδόνι του βορρά»). που είχε ως επίκεντρο τη μεταμέλεια και τη δύναμη της πίστης, επιστρέφει κάτω από την ίδια εκδοτική στέγη για να εξηγήσει πώς ένα κυνήγι μαγισσών μπορεί να στερήσει την ψυχή από την ουσία της ζωής, διαλέγοντας μια ιστορία που ξεκινάει από το ταραγμένο 1922 και φτάνει ως το λυτρωτικό 1993. Με την ίδια μεστή γραφή, την ίδια απαράμιλλη αφηγηματική δεινότητα και το γνώριμο συγγραφικό στυλ, με ταξίδεψε, με συγκίνησε, με άφησε άφωνο με την ανατροπή της κεντρικής ιδέας. Η ιστορία εκτυλίσσεται στα γνωστά αστικά σπίτια που έχω διαβάσει και σε άλλα μυθιστορήματα λίγο πριν πέσουν η φωτιά και το τσεκούρι που ξερίζωσαν κάθε στοιχείο ελληνικού πολιτισμού και Ιστορίας από την ανατολική λωρίδα γης που αντικρίζουν τα νησιά μας κάθε πρωί. Σε αυτό το μυθιστόρημα όμως υπάρχει ένας κρυφός συνεκτικός δεσμός που συνδέει τους δυο απομακρυσμένους τόπους που ανέφερα πριν αλλά και την περιοχή της Κυλλήνης. Επιπλέον, αυτό το κείμενο περιέχει τις πιο ανατριχιαστικές σκηνές αίματος, βιασμών και λεηλασιών που έχω διαβάσει μέχρι σήμερα. Αποτελείται από σελίδες ξέχειλες από το προσωπικό ύφος της Ισμήνης Μπάρακλη, η οποία έκανε αναπόσπαστο δικό της κομμάτι αυτήν τη μελανή σελίδα.

Ο ρεαλισμός της συγγραφέως σε συνδυασμό με την τραγικότητα των γεγονότων εκείνης της εποχής γέμισαν πολλές σελίδες αφιερωμένες στην επέλαση των Τσετών στα χωριά της Σμύρνης και μάλιστα οι δηώσεις και οι σφαγές έλαβαν χώρα πολύ κοντά σε ένα γαμήλιο γλέντι με το οποίο ξεκινάει το βιβλίο. Η συγγραφέας δε διστάζει να βάψει το νυφικό κόκκινο, να ποτίσει τα κεράσματα χώμα και λάσπη, να τσαλαπατήσει τα μουσικά όργανα, να βρωμίσει τα στέφανα και να μαγαρίσει τις νυφικές κονίστρες των αθώων κοριτσιών που συμμετείχαν στο γλέντι. Η γλαφυρότητα και η αληθοφάνεια των γεγονότων, η ωμότητα των πράξεων, είναι χαρακτηριστικά που αποτελούν ένα από τα ατού του μυθιστορήματος. Και μάλιστα, ενώ η Καλομοίρα και η Αργυρώ είναι στο επίκεντρο των γεγονότων και μαθαίνει ο αναγνώστης σταδιακά τι συνέβη στις ζωές τους, οι τύχες των υπολοίπων αποκαλύπτονται σε σωστά σχεδιασμένα σημεία της αφήγησης, κλείνοντας τμηματικά αυτό το σκουρόχρωμο υφαντό της ιστορίας.

Ο πυρήνας του βιβλίου δεν άργησε να μου θυμίσει την ίδια ανατροπή που υπήρχε και στην τηλεοπτική σειρά «Αντίζηλες», με πρωταγωνίστρια την Έλενα Ναθαναήλ (προβλήθηκε από την ΕΤ2 το 1989) και οι συνέπειες αυτής της πράξης ήταν ανυπολόγιστες για όλους όσους γνωρίζει ο αναγνώστης στην πορεία της αφήγησης. Μια κίνηση που την κρίσιμη στιγμή φαίνεται σωτήρια αλλά σε βάθος χρόνου συνοδεύεται από τύψεις και ενοχές, γιατί άλλαξαν ριζικά οι τύχες των ανθρώπων που συναναστρέφονται τις ηρωίδες του βιβλίου. Ένα υπέροχο ψυχογράφημα ξεδιπλώθηκε σε αυτό το μυθιστόρημα, με τον ρεαλισμό και την αληθοφάνεια που χαρακτηρίζει την Ισμήνη Μπάρακλη σε κάθε της βιβλίο. Η μόνη ένστασή μου αφορά την επιλογή του τίτλου, που αναγκαστικά λειτουργεί συνειρμικά με τις «Μάγισσες της Σμύρνης» της Μάρας Μεϊμαρίδη, που κυκλοφόρησε το 2002 και ως υπόθεση δεν έχει καμία σχέση το ένα με το άλλο.

Το νέο μυθιστόρημα της Ισμήνης Μπάρακλη είναι ένα σκληρό, ρεαλιστικό κείμενο με μια μεγάλη ανατροπή, στολισμένο με μεταφορές και καλολογικά στοιχεία, που εισδύει βαθιά στην ανθρώπινη ψυχή και ξεδιπλώνει αντικειμενικά τα λάθη και τις αδυναμίες των χαρακτήρων. Το αίμα και η σφαγή, η αδικία, η κακιά ώρα εναλλάσσονται με τη λύτρωση της ψυχής, με την προσπάθεια της Ειρήνης, του τελευταίου κρίκου, να βάλει τα πράγματα σε μια σειρά και μέσα από αυτό να βελτιωθεί και η ίδια, με το αέναο κυνήγι μαγισσών της ανθρώπινης ψυχής.  Ένα σκληρό ταξίδι, χωρισμένο σαν άλλη αρχαία τραγωδία σε πρελούδιο, πράξεις και θεαματικό, λυτρωτικό φινάλε.

Βιβλίο Το χελιδόνι του βορρά
Συγγραφέας Ισμήνη Μπάρακλη
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Ισμήνη Μπάρακλη επιστρέφει με μια συγκινητική και συναρπαστική ιστορία που αναβιώνει τον Μακεδονικό Αγώνα από ανθρωπιστικής άποψης και είναι αφιερωμένη στον Καραγκιόζη, τον ξυπόλητο ήρωα των παιδικών μας χρόνων. Καταφέρνει να δημιουργήσει μια πολυεπίπεδη πλοκή και να φέρει στο φως ολοζώντανους χαρακτήρες που αλληλεπιδρούν και εργάζονται στη σκιά της Ιστορίας με τρόπο που με μάγεψε και με καθήλωσε. Με συνεχή πρωθύστερα και με έξυπνες λύσεις αφήγησης δημιουργεί μια ιστορία που ξεκινάει από τα Γιαννιτσά του 1907, φτάνει στη Θεσσαλονίκη του Δεύτερου Παγκόσμιου πολέμου, κάνει μια στάση στην Αθήνα του 1965 και καταλήγει στο σήμερα, με μια αναπάντεχη και λυτρωτική αποκάλυψη. Παρ’ όλο που γνωρίζουμε πρώτα τη Δάφνη και τον έρωτά της, τον Χρήστο, σύντομα οι ήρωες που αγκαλιάσαμε οπισθοχωρούν μπροστά στο μεγαλύτερο βάρος της αφήγησης που κρατούν στους ώμους τους ο Διονύσης και ο Δημητρός, μετέπειτα Νιόνιος και Μίμαρος, οι οποίοι δε ζουν απλώς μια δυνατή φιλία αλλά ο τρόπος που γνωρίστηκαν και μεγάλωσαν περιέχει κάποια μυστικά που καλύτερα θα ήταν να μείνουν κρυμμένα.

Θα ξεκινήσω λοιπόν κι εγώ με αυτές τις πολύ ενδιαφέρουσες προσωπικότητες, μιας και αποτελούν το όχημα της συγγραφέως να καταγράψει τις δικές της ανησυχίες γύρω από το νόημα της ζωής και τον ρόλο του θανάτου. Ψήγματα ανήσυχης σκέψης βρίσκουν τη φωνή τους μέσα κυρίως από τον Μίμαρο, δημιουργώντας ένα σημαντικό απάνθισμα φιλοσοφικών στοχασμών που δεν κουράζουν, αντίθετα, με τις σποραδικές τους εμφανίσεις και τη διαχρονική αλήθεια που αντιπροσωπεύουν δημιουργούν τις κατάλληλες συνθήκες για τον αναγνώστη να σκεφτεί, να αναρωτηθεί και να ξεκινήσει μια δική του εσωτερική αναζήτηση. Η συγγραφέας δεν παρασύρεται πουθενά, ξέρει πότε πρέπει να σταματήσει και με τι ποσότητα να μπολιάσει ένα έτσι κι αλλιώς ενδιαφέρον κείμενο, αν εξαιρέσει κανείς το τελευταίο κεφάλαιο της ιστορίας, όπου παραθέτει απλόχερα όσα δικά της στέρησε από τον αναγνώστη. Δε γίνεται να μην κοντοσταθείς σε αυτήν τη διαχρονική αλήθεια: «Στη ζωή, παιδί μου, είμαστε μουσαφιραίοι και τίποτε άλλο» (σελ. 36), ούτε να προσπεράσεις λαχανιασμένος από τις αναπάντεχες εξελίξεις αυτές τις προτάσεις: «…τίποτα άλλο δεν είναι ο άνθρωπος παρά τα συναισθήματα που γέννησε στους άλλους. Η σούμα τους. Γιατί δεν έχεις τίποτε άλλο να κρατήσεις στα χέρια την ώρα που αποχωρείς. Είσαι γυμνός. Κρατάς μόνο όσα ένιωσαν οι άλλοι εξαιτίας σου. Αυτά θα σε ζεστάνουν» (σελ. 303). Και θες, παρακαλάς, ν’ απαγκιστρωθείς από τις εξελίξεις για να μείνεις αγκαλιά με αυτές τις προτάσεις και να ξεκινήσεις τον δικό σου ανηφορικό Γολγοθά, να σκεφτείς, να αναλογιστείς…

Η ζωή του Μίμαρου, που μαθητεύει στον ξακουστό Χαρίλαο της Θεσσαλονίκης, είναι απόλυτα συνυφασμένη με τον Καραγκιόζη κι από ένα σημείο και μετά γίνονται ένα. Ο τρόπος σκέψης και ζωής της ταπεινής αυτής φιγούρας και ο τρόπος με τον οποίο στήνεται μια παράσταση, το πώς επηρεάζει τον κόσμο, η ατμόσφαιρα που δημιουργείται κάθε φορά σφυρηλατούν την αντίληψη και την κοσμοθεωρία του πατέρα της Δάφνης. Δεν έχουμε εγκυκλοπαιδικά στοιχεία που ίσως βάραιναν την αφήγηση, μιας και έχουμε ήδη φιλοσοφικές σκέψεις που κοσμούν την πλοκή κι έτσι βιώνουμε εκ των έσω την εμπειρία μιας παράστασης. Απόλυτα συνυφασμένη είναι η ζωή μας με τα καμώματα του Καραγκιόζη: «…μέσα από τη φωνή του μιλάει όλη η νοστιμάδα της ελληνικής φυλής» (σελ. 70). Και παρακάτω: «Ο Καραγκιόζης δε χωρά σε λέξεις. Είναι η ψυχούλα του καθενού που θα μπει στο μαγαζί για να ξεχάσει τον πόνο της, να διασκεδάσει. Ξέρεις τι βάρος είναι αυτό; Ασήκωτο. Και για να την ξαλαφρώσεις, πρέπει να πλερώσεις με ψυχή. Ίσο αντίτιμο» (σελ. 209). Έχουμε λοιπόν μια αναγνώριση της σημασίας του έργου των σκιοπαιχτών κι έναν συγκινητικό φόρο τιμής: «Βασανισμένοι άνθρωποι, πονεμένοι μέχρι το μεδούλι, να προσφέρουν απλόχερα το γέλιο. Με ποια δύναμη ψυχής» (σελ. 82);

Η περίοδος μάθησης του Δημητρού δίπλα στον έμπειρο καραγκιοζοπαίχτη Χαρίλαο στη Θεσσαλονίκη δίνει την ευκαιρία στη συγγραφέα να περάσει πίσω από το πανί και να νιώσει μέσα της κάθε απόσταγμα ψυχής που αφήνει η εμπειρία στα ροζιασμένα χέρια των υπέροχων αυτών ανθρώπων. Η ιστορία του θεάτρου σκιών περνάει μέσα από τις σκέψεις, τις απόψεις και όλο το είναι του Χαρίλαου κι από κει στον Δημητρό ή Μίμαρο. «Τούτη η τέχνη είναι για λίγους. Για εκλεκτούς. Θέλει σιωπή, για να τη νιώσεις να κυλάει μέσα σου. Μόνο έτσι» (σελ. 208). Τα ονόματα μαθητή και δασκάλου φυσικά παραπέμπουν στον Χαρίλαο Πετρόπουλο, πασίγνωστο καραγκιοζοπαίχτη της Θεσσαλονίκης και μαθητή του Μίμαρου και στον Δημήτρη Σαρδούνη που έγινε ευρύτερα γνωστός με αυτό το παρωνύμι, έναν από τους μεγαλύτερους καραγκιοζοπαίχτες και ουσιαστικά εφευρέτη αυτής της μορφής τέχνης, μιας και κατάφερε ν’ απαγκιστρώσει τον Καραγκιόζη από την τουρκική παράδοση και να του δώσει ελληνική νοοτροπία, να στήσει το σαράι και την καλύβα, να χρησιμοποιήσει ασετιλίνη κ. π. ά. Όλα όσα διαδραματίζονται στο μυθιστόρημα είναι προϊόν συναρπαστικής μυθοπλασίας και συγκροτούν ένα ολοζώντανο σκηνικό ανθρώπων και περιστατικών.

Ευρηματικός είναι ο τρόπος ένταξης των πρωταγωνιστών στο μυθιστόρημα και στη συνέχεια η γνωριμία τους, μιας και αντικαθρεφτίζει ακριβώς τις συνθήκες ζωής και αγώνα στη Μακεδονία της φωτιάς και του πολέμου. Κι όσο μεγαλώνουν, αντρώνονται και ακολουθούν το κάλεσμα της ζωής τους τόσο πιο περίτεχνα και όμορφα στήνεται γύρω τους ο καμβάς μιας ενδιαφέρουσας και εξελικτικής πορείας. Τα Γιαννιτσά και η Θεσσαλονίκη καλωσορίζουν τον αναγνώστη και του συστήνουν ανθρώπους που θα σημαδέψουν τους δύο άντρες και θα τους ωριμάσουν, την Εβραία Νίνα, την αντάρτισσα Πηνελόπη κ. ά. Με την ίδια πιστότητα καταγράφει η συγγραφέας και τα συναισθήματα ενός κομμουνιστή που τελικά διώκεται για τις ιδέες του και ξαποστέλλεται στη Γυάρο. Η πίκρα του ανθρώπου που ζητείται να προδώσει την ίδια του την πίστη είναι κι αυτή ανάγλυφη και βρέθηκα να παρακαλάω κρυφά να μην προδώσει την πίστη και τα ιδανικά του. Πώς ήταν η εξορία; «Από πέτρα, άλλο τίποτα, όρεξη να ‘χεις να σηκώνεις» (σελ. 96).

Ενδιάμεσα λοιπόν, όπως προείπα, παρακολουθούμε τη ζωή της κόρης του Δημητρού, της αρχιτέκτονος Δάφνης, που με αφορμή μια κηδεία το 1982 ξαναβλέπει τον έρωτα της ζωής της, τον Χρήστο, κι αρχίζει να θυμάται τα παιδικά της χρόνια κι όσα γεγονότα οδήγησαν σε μια αγάπη μεγάλη αλλά καταδικασμένη να σβήσει εν τη γενέσει της. Χωρισμένη με παιδί, αποφασίζει να πάει μαζί του πίσω στα Γιαννιτσά, όπου βρίσκει τα πάντα αλλαγμένα και με τη βοήθεια του Μίμαρου κάνει μια σημαντική αναδίφηση και συμπληρώνει όσα κομμάτια του παζλ της έλειπαν. Είναι κι εκείνη μια σημαντική προσωπικότητα, γεμάτη αντιθέσεις, που φτάνει πλέον να είναι ό,τι θέλησε κάποτε ν’ αποφύγει. Ο Χρήστος, που είδε ξανά δεκαπέντε χρόνια μετά, της ξυπνάει τον παλιό της εαυτό «… και τότε θύμωσε μαζί της. Με αυτό που είχε αρχίσει να γίνεται», γιατί «ως σπόρος αδούλωτης γενιάς ποτέ δε μυξόκλαιγε σε πληγές και απώλειες ενώ τώρα άρχισε να αφήνεται»! Πράγματι, το χελιδόνι αυτό ήταν: «…άνθρωπος της γενιάς της. Μιας γενιάς που εντασσόταν σε μια συγκεκριμένη ιστορική συγκυρία. Ήταν μια γενιά επανάστασης που σύντομα όμως έγινε η γενιά της αφθονίας της ύλης στο πλαίσιο μιας καρικατούρας πολιτισμού που βασίστηκε εξολοκλήρου εκεί. Σίγουρα όμως μιας γενιάς που είχε πλήρη άγνοια σχετικά με τον θάνατο, όπως είχε σχεδόν πλήρη άγνοια για οτιδήποτε έχει αληθινή σημασία. Της ύπαρξης που λάμπει μέσα από σένα και δε χάνεται ποτέ» (σελ. 336).

Αντίθετοι χαρακτήρες ο Χρήστος κι η Δάφνη, από εύπορη οικογένεια με λυμένα τα βιοποριστικά προβλήματα εκείνος, επαναστάτρια κατά της κοινωνικής αδικίας και αγωνίστρια εκείνη, υπάκουος στον πατέρα του αυτός, ελεύθερη και ανεξάρτητη αυτή. Είναι μια σχέση καταδικασμένη που πρόλαβε όμως να ρουφήξει όλους τους χυμούς που δικαιούνταν και η επανασύνδεσή τους πάνω από ένα φέρετρο θα κινήσει τους μοχλούς για κάτι που μόνο ένα έξυπνο μυαλό σαν της Ισμήνης Μπάρακλη μπορούσε να βρει. Κι εδώ λοιπόν έχουμε ενδιαφέρουσες και σύνθετες προσωπικότητες, διεισδυτική σκιαγράφηση χαρακτήρων, σωστή εμβάθυνση και έμπειρη ψυχολογική ματιά. Μου έκανε εντύπωση η σχέση του Χρήστου με τον πατέρα του: «Η πατρική φιγούρα για τον Χρήστο ήταν η απόμακρη σκιά των παιδικών του χρόνων που έσερνε μαζί της ρίγη φόβου. Εκείνος ο φόβος με τα χρόνια μεταλλάχθηκε σε θυμό και μετά ισορρόπησε σε μια αδιαφορία, ίσως μια φυσική αποδοκιμασία στο πρόσωπό του, που πάντα θα του θύμιζε τον αδύναμο εαυτό του που δεν κατάφερε ποτέ να συγκρουστεί μαζί του μετωπικά» (σελ. 27). Ναι, οι γονείς του Χρήστου είναι σα να ζητούν απελπισμένα ν’ ανασάνουν αφηγηματικά στο πλάι του παιδιού τους, μιας και έχουν σαφώς δευτερεύοντα ρόλο στο μυθιστόρημα, έχουν όμως ένα παρελθόν κι ένα παρόν, η μάνα διωγμένη από την Πόλη, γεμάτη μυρωδιές και μαγειρικό ταλέντο, αγάπη και ενδιαφέρον για τη Δάφνη, ο πατέρας μ’ ένα τραγικό μυστικό θανάτου: «Ετούτος έμοιαζε με έναν ιδιοφυή κόμπο που καμία δύναμη δεν μπορούσε να λύσει» (σελ. 30).

Το μυθιστόρημα είναι γεμάτο λυρισμό και λεκτική ομορφιά. Άψυχα και έμψυχα ζωντανεύουν απαράμιλλα και στρωτά, οι χαρακτήρες εξελίσσονται, τα γεγονότα καταγράφονται παραστατικά και στολίζονται με λέξεις και φράσεις διαλεγμένες προσεκτικά, αν και με άφθονες εκτεταμένες παραγράφους που θα μπορούσαν να είχαν κοπεί σε μικρότερα κομμάτια για να ξεκουράζουν το μάτι του αναγνώστη. Είναι πολύ δυνατή για παράδειγμα η αγάπη με την οποία περιβάλλει η συγγραφέας τα κατ’ επίφασιν άψυχα κτίσματα, τους δίνει πρωτόφαντη ζωή και ανάσα, η συμπεριφορά της Δάφνης μέσα σε αυτά πριν κατεδαφιστούν δείχνουν άνθρωπο με αγάπη, διαίσθηση και ανοιχτό μυαλό, όχι μια ψυχρή επαγγελματία. «Τα σπίτια έχουν ζωή, ανασαίνουν, τα ακούω κάθε φορά πριν μπει η μπουλντόζα. Κλαίνε, γελάνε, μιλούν ακατάπαυστα, να προλάβουν να πουν την ιστορία τους πριν τσακιστούν… Όσα είδαν, όσα άκουσαν, όσους γέννησαν κι άλλους τόσους που ξεπροβόδισαν» (σελ. 16-17). Αυτή η ποιητικότητα διαπνέει και όλο το μυθιστόρημα, με φροντισμένα καλολογικά στοιχεία, παρομοιώσεις και μεταφορές, να δίνουν μια υπέροχη διάσταση, αντίβαρο στον σκληρό ρεαλισμό της καθαυτής ιστορίας. «Τα χέρια του έτρεμαν, τα δάχτυλά του ίδιες μαρίδες έξω από το νερό» (σελ. 46). Ή: «Κι όταν σταμάτησε να ανασύρει τις μαλαματένιες χάντρες από το πολύτιμο κομπολόι της μνήμης της, κι έπαψαν τα χάχανα, εκείνη σοβάρεψε απότομα και σαν αν έχασε η συζήτηση μεμιάς το χαρούμενο χρώμα της» (σελ. 82). Και αλλού: «… γνώριζε να ρουφά τους κραδασμούς της ζωής και να τους μαλακώνει» (σελ. 94).

«Το χελιδόνι του βορρά» είναι ένα αρμονικό σύνολο συναρπαστικών περιπετειών, εσωτερικής αναζήτησης, καταγραφής ενός κόσμου σκιών που μεγάλωσε κι ευτυχώς μεγαλώνει ακόμη γενιές και γενιές θεατών και ολοκληρωμένων χαρακτήρων. Είναι ο Καραγκιόζης και ο Μίμαρος, η Δάφνη και ο Χρήστος, είναι η Ελλάδα μετά τον πόλεμο και η Ελλάδα της Αλλαγής, είναι όσα νιώθουμε μέσα μας και όσα δείχνουμε έξω, είναι η διαρκής αναζήτηση ενός καλύτερου εαυτού κι ενός πιο φωτεινού αύριο. Λυρικό, δυνατό, ρεαλιστικό κι αισιόδοξο, με ταξίδεψε και με συγκίνησε.