Βιβλίο Τρωική ραψωδία 
Συγγραφέας Μιχάλης Σπέγγος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Επίμετρο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το νέο μυθιστόρημα του Μιχάλη Σπέγγου αφορά την ιστορία του Τρωικού πολέμου που όλοι έχουμε γνωρίσει στα σχολικά μας χρόνια είτε μέσα από το πρωτότυπο κείμενο είτε από μεταφράσεις. Αυτήν τη φορά τα γεγονότα είναι δοσμένα αλλιώς, διαφορετικά, μυθιστορηματικά μεν αλλά απολύτως τεκμηριωμένα και αληθοφανή, μακριά από την αχλύ του μύθου. Μάλιστα, στην εισαγωγή, τα όρια μεταξύ φαντασίας και πραγματικότητας καταργούνται, οι χαρακτήρες υπερβαίνουν το στενό χωροχρονικό πλαίσιο και βρίσκονται στο πλάι μας, αφηγούμενοι τα γεγονότα ως γνώστες φιλοσοφικών, ιστορικών και κοινωνικών αντιλήψεων που θα εμπλουτίσουν την αφήγηση με άλλη ματιά, παραδίδοντας έτσι ένα κείμενο για τον Τρωικό πόλεμο και ταυτόχρονα το κείμενο του ίδιου του Τρωικού πολέμου.

Στην εισαγωγή, ο ίδιος ο Τηλέμαχος ξεκινάει την αφήγηση με μια σύντομη αναδρομή στην κοινωνική διαστρωμάτωση της εποχής του Χαλκού, μιας περιόδου που αφορά το έργο της Ιλιάδας, δίνοντας έμφαση στο ηρωικό ιδεώδες που κυβερνούσε τότε τον ελληνικό χώρο. «Η αξιοπρέπεια ταυτίζεται κυρίως με την ανδρεία, η ομόνοια επιβάλλεται από τον φόβο, τον φόβο τον δημιουργεί η δύναμη, τη δύναμη η φήμη, τη φήμη τα πολεμικά κατορθώματα. Γιατί όλα έτσι ορίζονται από τη μοίρα και τους θεούς» (σελ. 13). Η πόλη-κράτος είναι ο ελέω θεών βασιλιάς, χωρίς τον βασιλιά δεν υπάρχει. Ο βασιλιάς είναι ο αρχηγός του στρατού, διευθύνει εκστρατείες, συνάπτει συμμαχίες, απονέμει δικαιοσύνη κλπ. Συμβουλεύεται βεβαίως τη συνέλευση των γερόντων, ίσως ακολουθήσει κάποιες υποδείξεις, αν δεν το κάνει όμως δε θα του φέρει και κανένας αντίρρηση. Οι Έλληνες βασιλείς της εποχής ήταν όλοι απόγονοι θεών κι έτσι συνδέονταν μεταξύ τους με συγγένεια. Οι θεοί έχουν μοιράσει τον κόσμο στα παιδιά τους με εντολή να κυβερνήσουν, οπότε για να βασιλεύσει κάποιος έχει δικαίωμα κληρονομικό, αν όμως θέλει άλλον κατοικημένο τόπο βασιλεύει μέσω του γάμου και όχι κατακτώντας, γιατί αυτό θα ήταν ενάντιο στη θέληση των θεών! Ο συγγραφέας παραθέτει εξίσου ενδιαφέρουσες στρατιωτικές και στρατολογικές πληροφορίες γύρω από τον τρόπο και τα όπλα των μαχών, τα κίνητρα για έναν πόλεμο και τις συνέπειες σε νικητές και ηττημένους, γιατί προτιμώνταν οι μονομαχίες και πολλά άλλα.

Το καθαυτό μυθιστόρημα ξεδιπλώνεται από τον Έλενο, δίδυμο αδελφό της Κασσάνδρας και γιο του Πριάμου και της Εκάβης. Μαθαίνουμε μέσα από μικρά και συναρπαστικά γεγονότα το παρελθόν της Τροίας, πώς και πότε χτίστηκε, πώς αναπτύχθηκε, πώς καθιερώθηκε ως πρωτεύουσα συμμαχίας και ως ισχυρή στρατιωτική δύναμη, όλα εκείνα δηλαδή που είναι απαραίτητα για να πλαισιώσουν την καθαυτή αφήγηση του Τρωικού πολέμου ώστε να κατανοήσουμε τον ρόλο της πόλης και των ηγετών της, τη θέση της και το γενικότερο πλαίσιο βάσει του οποίου αναπτύχθηκαν τα κίνητρα, οι αφορμές, τα αίτια για τον πόλεμο και από τα δύο στρατόπεδα. Ο ίδιος ο αφηγητής παραδέχεται πως θα προσπαθήσει να είναι αντικειμενικός σε κρίσεις και περιγραφές και τα καταφέρνει, γιατί υπάρχουν ελάχιστες στιγμές που παρασύρεται από το συναίσθημα. Η εξιστόρηση είναι οξυδερκής, αντικειμενική και γεμάτη από γεγονότα που ελάχιστοι αναγνώστες θα ανακαλύψουν ότι γνώριζαν.

Το βιβλίο περιέχει συναρπαστικές σκηνές, τεκμηριωμένες αντιλήψεις και πληροφορίες, μικρά κεφάλαια, καλομελετημένα αίτια και αιτιατά, ολοζώντανους χαρακτήρες, μίξη εγκυκλοπαιδικών γνώσεων με μυθιστορηματική αφήγηση κι έτσι ο Τρωικός πόλεμος ζωντανεύει πιο συναρπαστικά από ποτέ! Οδυσσέας, Μενέλαος, Αγαμέμνονας, Αχιλλέας, Πάτροκλος, Διομήδης, Αίας, Νέστορας, Φιλοκτήτης από τη μια κι από την άλλη Πάρης, Πρίαμος, Έκτορας, Ανδρομάχη, Εκάβη, Διήφοβος, Σαρπηδόνας, Λαοκόων, Αινείας, Τήλεφος, ολοζώντανοι και ολοκληρωμένοι, σχεδόν τρισδιάστατοι, χαρακτήρες, με παρελθόν, με προσωπικότητα, με κίνητρα, με αντιλήψεις, όλα τους μικρά κομμάτια ενός παζλ που οδηγεί σταδιακά και αναπόφευκτα στον παγκόσμιο, για τα μέτρα της εποχής, πόλεμο. Μάλιστα είναι τόσο σπαρακτικές, διεισδυτικές και λυρικές οι περιγραφές του Έλενου που κουμπώνουν πάνω σε κάθε πόλεμο μέχρι και την εποχή μας. Οι σφαγές αμάχων, η ηθική και σωματική εξόντωση, η αγωνία για την επόμενη μέρα, οι μάχες, ο θάνατος, η βία, το αίμα είναι περιστατικά που βιώνουν όλοι οι λαοί που δέχονται επιθέσεις μέχρι και στη σημερινή μας εποχή, οπότε μέσα από το κείμενο ξεπηδάει εμμέσως η ανάγκη για ειρήνευση, για ηρεμία, για ομόνοια μεταξύ των ανθρώπων, ώστε να πάψουν να βιώνουν όλα αυτά τα δεινά που περιγράφονται στο μυθιστόρημα.

Η »Τρωική ραψωδία» του Μιχάλη Σπέγγου είναι ένα συναρπαστικό και λεπτομερές μυθιστόρημα που ανασυστήνει γεγονότα οικεία ή άγνωστα σχετικά με τον Τρωικό πόλεμο και τα παρουσιάζει όπως έγιναν, χωρίς τις παρεμβάσεις των θεών, χωρίς την παραμυθένια εκδοχή. Τα όσα έγιναν αυτά καθαυτά, τα αίτια και τα αιτιατά, οι συνέπειες, το κόστος, οι απώλειες, οι αλληλοεπιδράσεις, δράση και αντίδραση, φθόνος και τίσις, ύβρις και νέμεσις δοσμένα με ενάργεια, παραστατικότητα και εμβριθή μελέτη, χωρίς όμως ούτε στιγμή να μειώνεται το ενδιαφέρον ή να κουράζει η ανάγνωσή τους. «Άνθρωποι μπροστά από την εποχή τους αλλά και άνθρωποι δέσμιοι του καιρού τους» συμπρωταγωνιστούν σε μια από τις συναρπαστικότερες αφηγήσεις που έχω διαβάσει γύρω από τον Τρωικό πόλεμο.

Βιβλίο Κίρκη 
Τίτλος πρωτοτύπου Circe
Συγγραφέας Madeline Miller
Μεταφραστής Κλαίρη Παπαμιχαήλ
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Κίρκη ήταν νύμφη, κόρη του Ήλιου και της Πέρσης, μιας από τις Ωκεανίδες. Βασίλισσα στο νησί της Αίας, όπου μεταμόρφωνε τους εχθρούς της σε ζώα με τη χρήση μαγικών φίλτρων, μιας και ήξερε για τα βότανα και τις φαρμακευτικές τους ιδιότητες. Έπαιξε σημαντικό ρόλο στην Οδύσσεια του Ομήρου, όπου μεταμόρφωσε κάποιους από τους συντρόφους του βασιλιά της Ιθάκης. Ο Οδυσσέας, χρησιμοποιώντας το μώλυ που του έδωσε ο Ερμής, γλύτωσε από τα μάγια της κι η Κίρκη τον ερωτεύτηκε. Οι ναύτες έμειναν έναν χρόνο στο νησί μόνο που κάποια στιγμή οι Μοίρες είχαν προγράψει πως ο Οδυσσέας έπρεπε να γυρίσει σπίτι. Ο Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς και ο Ησίοδος διαφωνούν ως προς τους απογόνους που απέκτησε η Κίρκη από τον Οδυσσέα. Ο Τηλέγονος είναι ο επικρατέστερος, σύμφωνα με τον Ησίοδο και η μοίρα του δένεται τραγικά με αυτήν του Οδυσσέα.

Το μυθιστόρημα, με πρωτοπρόσωπη αφήγηση, μας συστήνει λοιπόν αυτήν τη θεότητα, που μεγαλώνει σ’ ένα περιβάλλον ουσιαστικά πνευμάτων και μας αφηγείται την καθημερινότητά της σ’ έναν κόσμο με θεούς, Ναϊάδες και νύμφες, όπου ο Ήλιος και ο Ωκεανός τρώγανε μαζί συχνά σαν ξαδέλφια που ήταν, στα βάθη της θάλασσας και πάνω στη γη. Ονομάστηκε Κίρκη, γεράκι δηλαδή, από τα κίτρινα μάτια της και τον ψιλό ήχο που έβγαζε όταν έκλαιγε. Κεφάλαιο προς κεφάλαιο αναπτύσσεται μια ενδιαφέρουσα και πολύπλευρη προσωπικότητα, μέσω της οποίας μαθαίνουμε «από πρώτο χέρι» την ατμόσφαιρα που επικρατούσε στα παλάτια θεών, θεοτήτων και ημίθεων ενώ διάφορα πραγματολογικά στοιχεία ξεπηδούν για να προσδώσουν αληθοφάνεια, όπως τα πρώτα βήματα της μέτρησης της ημέρας: «… υπήρχαν ορισμένοι άνθρωποι που λέγονταν αστρονόμοι κι η δουλειά τους ήταν να καταγράφουν πότε ανέτειλε και πότε έδυε… αλλά μερικές φορές ο πατέρας μου χασομερούσε πότε εδώ και πότε εκεί, αναστατώνοντας τους υπολογισμούς τους» (σελ. 21). Η αφήγηση είναι αείροη («Η βρεφική μου ηλικία ήταν ζήτημα λίγων ωρών, η νηπιακή μου κράτησε λίγα λεπτά περισσότερο», σελ. 14), συμπυκνωμένη («Οι μέρες των θεών κυλάνε σαν το νερό του καταρράκτη και δεν είχα μάθει ακόμη το ανθρώπινο κόλπο να τις μετράω», σελ. 17) και η εξέλιξη της ηρωίδας είναι απόλυτα συνυφασμένη με τα εξωτερικά της ερεθίσματα.

Η σχέση της με τα αδέλφια της, Πέρση, Αιήτη και Πασιφάη, η αγάπη της μητέρας της για τον πατέρα της, ο έρωτάς της για τον Γλαύκο, η στάση των γονιών απέναντί της που δεν ήταν και η καλύτερη, με τον Ήλιο να την αποκαλεί πάνω στον θυμό του «ξέθωρη και λειψή», που δε βρίσκει σύζυγο για κείνη ακόμη κι αν τον πληρώσει είναι τα πρώτα πετραδάκια που χτίζουν την προσωπικότητά της. Τα κουτσομπολιά στο παλάτι, οι  σκευωρίες, ο ατίθασος έρωτας, οι αναρίθμητοι απόγονοι, και ταυτόχρονα ο φόβος για τον πόνο και ο τρόμος από την ανυπακοή σε άγραφες άνωθεν εντολές είναι το φόντο μέσα στο πλαίσιο του οποίου δρουν οι ήρωες του μυθιστορήματος. Η Κίρκη έχει πολλά να μάθει που θα σφυρηλατήσουν τον χαρακτήρα της και μέσα από τις εμπειρίες της, τις γνωριμίες, τις απορίες, τα μαθήματα ζωής ταξίδεψα κι εγώ στους άγραφους νόμους μεταξύ των θεών και των Τιτάνων. Συναρπαστικές λεπτομέρειες, ανθρώπινες κατά βάθος αντιδράσεις, καλοδουλεμένες πληροφορίες, προσεγμένο λεξιλόγιο και απόλυτος σεβασμός στη μυθολογία είναι στοιχεία που με κράτησαν από το πρώτο ακόμη κεφάλαιο, ειδικά από τη στιγμή που η Κίρκη πρωταγωνίστησε σε σημαντικές στιγμές της μυθολογίας ενώ ταυτόχρονα αρκετές λεπτομέρειες που ίσως ο περισσότερος κόσμος να γνωρίζει αναφέρονταν περιληπτικά, κυρίως μέσα από τον παντογνώστη Ερμή σε κατοπινές συζητήσεις ή μέσω άλλων συμπρωταγωνιστών, με αποτέλεσμα να υπάρχει μια ολοκληρωμένη τοιχογραφία ως προς τα γεγονότα και ένα καθόλου κουραστικό κείμενο που δεν αναλώνεται σε περιττές λεπτομέρειες εις βάρος της καθαυτής δράσης.

Η Κίρκη από αποπαίδι μεταμορφώνεται σε γυναίκα με γνώσεις, κι ας τη θεωρούν ανυπάκουη και ψευτοπερήφανη. Ανακαλύπτει τα βότανα που κανείς δε δέχεται τις θαυματουργές τους ιδιότητες και όσα κάνουν τα αποδίδουν στο αμετάβλητο της μοίρας, κάτι που τη φέρνει σε ρήξη με τον πατέρα της. Τελικά πικραμένη διαπιστώνει: «Κάθε στιγμή της γαλήνης μου ήταν ένα ψέμα, την είχα μονάχα επειδή έτσι γούσταραν οι θεοί. Δεν είχαν σημασία οι πράξεις, όσον καιρό κι αν ζούσα ήταν ικανοί από ένα καπρίτσιο α απλώσουν το χέρι τους και να με κάνουν ό,τι ήθελαν» (σελ. 314). Και στο τέλος, γίνεται μητέρα, κάτι που αφήνει αρκετό περιθώριο στη συγγραφέα να δείξει με λυρισμό και καλοδουλεμένες εικόνες τον πόνο και την αγωνία της θεάς που ξέρει και της μάνας που δε θέλει.

Τελικά την οδηγούν σε μια ανεπιθύμητη εξορία στο νησί της Αίας, όπου αφοσιώθηκε στα βοτάνια της. Η μαγεία είναι σκληρή δουλειά, «πρέπει να πετάξεις τα λάθη σου και να ξαναρχίσεις»! Εξασκήθηκε στις οφθαλμαπάτες, δοκίμασε, πειραματίστηκε, υπέταξε τα ζώα του νησιού, μια λιονταρίνα ήταν η μόνιμη σύντροφός της. Αυτό το κεντρικό σημείο του βιβλίου θα μπορούσε να είναι μια μονότονη αφήγηση αλλά διάφορα γεγονότα, όπως οι επισκέψεις του Ερμή που προχωράνε τις εξελίξεις του μύθου μέσα από τις σύντομες αφηγήσεις του, το αναγκαστικό ταξίδι στην Κρήτη του Μίνωα (πόσο συναρπαστικά γραμμένο είναι το πέρασμα από τα βράχια της Σκύλλας και πόση ανατριχίλα μου χάρισε η γέννηση του Μινώταυρου!), ακόμη και οι εμφανίσεις της Μήδειας (από τους πιο καλοδουλεμένους χαρακτήρες του μυθιστορήματος) και του Ιάσονα, γεμίζουν με ενδιαφέρουσες σκηνές το μυθιστόρημα ως την άφιξη του Οδυσσέα.

Μέσα από το κείμενο παρουσιάζονται με ενάργεια όλη η νοοτροπία, οι αντιλήψεις, η στάση ζωής της αρχαιότητας. Ερωτήματα όπως κατά πόσο απασχολούσαν τους θεούς οι ζωές των θνητών δίνονται σχεδόν χωρίς συναίσθημα: «Απ’ όλους τους θνητούς της γης, ελάχιστους έχουν ποτέ ακουστά οι θεοί. Σκεφτείτε το λογικά. Μέχρι να μάθουμε τα ονόματά τους, πεθαίνουν» (σελ. 142). Γιατί οι διαφορές τους είναι τεράστιες: «Έτσι αποκτούσαν δόξα οι θνητοί, συλλογίστηκα. Με την εξάσκηση και την εργατικότητα, φροντίζοντας τις δεξιότητές τους σαν τους κήπους, μέχρι να λάμψουν κάτω από τον ήλιο. Οι θεοί όμως είναι φτιαγμένοι από ιχώρ και νέκταρ, τα πρωτεία τους ξεχειλίζουν ήδη από τα ακροδάχτυλά τους. Αποκτούν, λοιπόν, τη φήμη τους αποδεικνύοντας τι μπορούν να καταστρέψουν: ξεκληρίζουν πόλεις, ξεκινάνε πολέμους, γεννάνε πανούκλες και τέρατα. Όλος εκείνος ο καπνός κι η γευστικότητα που υψώνονται από τους βωμούς μας αφήνουν πίσω τους μονάχα στάχτη» (σελ. 187). Η αλήθεια του Τρωικού πολέμου δίνεται με δυο φράσεις: «-Για ποιο λόγο πολεμήσατε; -Κάτσε να δω αν θυμάμαι… Για εκδίκηση. Πόθο. Ύβρη. Απληστία. Εξουσία. Τι ξέχασα; Α ναι, τη ματαιοδοξία και το πικάρισμα» (σελ. 274). Κι αμέσως το υπέροχο χιούμορ της συγγραφέως που εξισορροπεί την πικρία: «Ακούγεται σαν μια συνηθισμένη μέρα των θεών» (όπ. π.).

Κι ερχόμαστε στην άφιξη του Οδυσσέα, που αποδίδεται και αυτή με λυρισμό αλλά και ρεαλισμό: «Είχα δει πώς μπορούσε να ξεφλουδίζει τις αλήθειες από τους ανθρώπους σαν να ήταν κελύφη από όστρακα, πώς διάβαζε τις καρδιές με μια ματιά και μια καίρια κουβέντα» (σελ. 269). Στη συνέχεια: «Υπήρχαν πολλοί που έκλειναν τα μάτια τους και έκλωθαν φαντασιώσεις για τη δύναμη που θα ήθελαν να έχουν. Εκείνος όμως είχε χαρτογραφήσει και επιθεωρήσει τον εαυτό του, σημειώνοντας με απόλυτη ακρίβεια κάθε πετραδάκι και λοφίσκο. Υπολόγιζε τα χαρίσματά του μέχρι κεραίας» (σελ. 306). Ο Οδυσσέας και η Κίρκη έζησαν μαζί έναν χρόνο αλλά αυτή η σχέση ούτε μιαρή φάνηκε στα μάτια μου ούτε ρομαντική, ακριβώς χάρη στη ματιά της συγγραφέως που ξέρει να τοποθετεί τους ήρωές της σ’ ένα ειδυλλιακό περιβάλλον χωρίς να χάνει όμως τις πραγματικές διαστάσεις των περιστατικών. Έτσι κι εδώ, η Κίρκη πατάει γερά στα πόδια της: «Όλες εκείνες οι νύχτες στο κρεβάτι μου ήταν απλώς η σοφία του ταξιδευτή. Όταν βρίσκεσαι στην Αίγυπτο, λατρεύεις την Ίσιδα, στην Ανατολία, σφάζεις ένα αρνί για την Κυβέλη. Δεν είναι ανόμημα κατά της Αθηνάς που έχεις στην πατρίδα σου» (σελ. 304). Και συγκινήθηκα με την πικρή διαπίστωση: «Συνειδητοποίησα ότι η οικογενειακή ζωή μαζί μου έμοιαζε πιο πολύ με πρόβα» (σελ. 305), μιας και ο Οδυσσέας έπρεπε να γυρίσει σπίτι και να συνεχίσει τη ζωή του με την Πηνελόπη.

Όλα αυτά λοιπόν δίνονται με σωστές και μετρημένες παρομοιώσεις και μεταφορές που στολίζουν ακόμη περισσότερο το κείμενο: «Αυτή η γελαστή αλογόμυγα των θεών, ο Ερμής» (σελ. 126) που «μάζευε τα κουτσομπολιά όπως οι ποδόγυροι τη λάσπη» (σελ. 133) ή «Το φεγγάρι είχε συρρικνωθεί σε ένα θραύσμα έξω από το παράθυρο» (σελ. 307) και τέλος «Τα μάτια του ήταν καστανά, γεμάτα ζεστασιά σαν την καλοκαιρινή γη» (σελ. 315) είναι μερικά μόνο από τα στολίδια του βιβλίου. Το μυθιστόρημα όμως, όσο πλησίαζε προς το τέλος, μου φάνηκε συγκριτικά αδύναμο, με την Κίρκη να γενννά τον Τηλέγονο από το σμίξιμό της με τον Οδυσσέα και με διάφορα γεγονότα που δεν ήξερα ως προς τον θάνατο του βασιλιά της Ιθάκης και τα βήματα που ακολούθησε ο Τηλέμαχος με την Πηνελόπη μετά από αυτό. Οι τελευταίες εξελίξεις δεν είχαν τον ίδιο βαθμό έντασης με το υπόλοιπο κείμενο, χωρίς αυτό να σημαίνει πως έτσι εξαλείφεται η θετικότατη ματιά μου απέναντί του.

Το μυθιστόρημα δεν είναι μόνο η ιστορία της Κίρκης και η περιγραφή των κοινωνικών ισορροπιών της εποχής αλλά και σε ένα δεύτερο επίπεδο μια σαφής κατάδειξη των ζητημάτων που συνεχίζουν να απασχολούν τους ανθρώπους ακόμη και ως την εποχή μας: έπαρση και τιμωρία, ανισότητες και αδικίες (οι προνομιούχοι κατά των αδυνάτων), μοτίβα δράσεων που επιφέρουν την αντίδραση, εγωισμός και μισαλλοδοξία, ο φόβος για τη δύναμη του Θεού σε όποια μορφή κι αν είναι (κι αυτό αν κάποιος το χειριστεί καλά μπορεί να χειραγωγήσει πολύ κόσμο) ή, ακόμη χειρότερα, το γεγονός πως ό,τι κι αν κάνουμε δεν ξεφεύγουμε από τη μοίρα που Εκείνος δημιουργεί, η προνομιακή θέση του άντρα στην κοινωνία («τους γιους δεν τους τιμωρούσαν», σελ. 250), υπάρχουν ακόμη ανάμεσά μας δημιουργώντας έριδες, προστριβές, αγωνία, ακόμη και θάνατο. Η «Κίρκη» είναι ένα λυρικό μυθιστόρημα για μια λιγότερο γνωστή θεότητα της ελληνικής μυθολογίας, γεμάτο τεκμηριωμένη ατμόσφαιρα, συναρπαστικές πληροφορίες, ρεαλισμό και άφθαστη αληθοφάνεια, που συγκροτούν ένα κείμενο με ανατροπές και εκπλήξεις, αφιερωμένο στην αδυναμία του ανθρώπου να ξεφύγει από τη μοίρα και στη μάνα που θα κάνει τα πάντα για να προστατέψει το παιδί της.

Βιβλίο Τα τραγούδια των βασιλέων
Τίτλος πρωτοτύπου The songs of the kings
Συγγραφέας Barry Unsworth
Μεταφραστής Μαρία Γεωργουσοπούλου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Νεφέλη (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Κι όμως…. Κάποια στιγμή παρασύρεσαι. Διαβάζεις για τον Αγαμέμνονα, έναν άνθρωπο που υπέκυψε σε μια μοίρα προγραμμένη από άλλους. Για τον Οδυσσέα που δυσκολευόταν να βρει τις κατάλληλες λέξεις αλλά το μυαλό του ήταν ξυράφι. Για τον γερο-παραλυμένο Νέστορα, που πλέον είχε χάσει τα λογικά του κι είχε ξεμωραθεί αλλά λόγω κύρους οι υπόλοιποι αναγκάζονταν να τον αφήνουν να παρευρίσκεται στις συνεδριάσεις κι ας έλεγε μόνο για κυνήγια αγριογούρουνου και περασμένες πολεμικές δόξες. Για τον γιγάντιο και πανέμορφο Αχιλλέα, τον τόσο σίγουρο για τον εαυτό του, ψηλό, βροντώδη και τόσο ωραίο και τον εραστή του, τον Πάτροκλο που αχνοφαίνεται στο βάθος της σκιάς του ήρωα. Για τον Ραψωδό (που δεν κατονομάζεται, άλλη μια συμβολή στον μύθο που περιβάλλει την πραγματική ταυτότητα του Ομήρου) που τον κρατούν οι στρατιώτες κοντά τους για να περιγράφει τοπία, μύθους και πρόσωπα και να ξεχνιούνται από την αναδουλειά στην Αυλίδα. Για τον Κάλχα και τον Ποίμενο, τον μάντη και τον ανήλικο βοηθό του (τον οποίο ο Κάλχας επιθυμούσε και σαρκικά), εκ των οποίων ο μάντης ερχόταν πάντα σε δύσκολη θέση και εφεύρισκε τεχνάσματα για να μην πει την αλήθεια των δυσοίωνων ονείρων του Αγαμέμνονα και τον σφάξει από θυμό, κι ας έβλεπε όντως την πραγματική όψη των καταστάσεων αλλά οι περιστάσεις και οι συνθήκες τον δυσκόλευαν να πει την αλήθεια.

Με έναν μοναδικό διάλογο παρακολουθούμε ανήμποροι τη σκευωρία που στήνεται με αποδιοπομπαίο τράγο την Ιφιγένεια και τη θυσία της για να εξευμενιστούν οι θεοί και να κοπάσει ο άνεμος, ώστε οι Έλληνες να ξεκινήσουν για την Τροία. Και το πιο συγκινητικό κομμάτι του μυθιστορήματος, η περιγραφή των Μυκηνών και του παλατιού του Αγαμέμνονα, η καθημερινότητα της Ιφιγένειας και της κολλητής της δούλας, της Σισιπύλης. Πώς παρασύρθηκε τάχα από την πρόταση γάμου του Αχιλλέα για να ετοιμαστεί για την Αυλίδα, ποιες οι σκέψεις και τα συναισθήματά της, ποια η γνώμη της Σισιπύλης. Και φτάνουμε στο τέλος και στη θυσία του κριαριού την τελευταία στιγμή αντί της Ιφιγένειας. Αλλά η θυσία ενός αθώου για χάρη ενός πολέμου δεν ήταν πια επιθυμητό να κοσμεί τις ραψωδίες που εξυμνούν τους βασιλείς, όπως γράφει και στο τέλος ο συγγραφέας. Ανθρώπινο, συγκινητικό, δυστυχώς κάπου-κάπου με σημερινό λεξιλόγιο ιδιαίτερα στους διαλόγους (μπολσεβίκοι αποκαλούνται κάποιοι, έλεος, αρχαία μυθολογία διαβάζουμε). Αλλά η ανθρώπινη διάσταση των πρωταγωνιστών, κάποιες κρυμμένες πτυχές του χαρακτήρα τους, ο μεγάλος βαθμός αληθοφάνειας, η σωρεία των γεγονότων, η καθημερινή ζωή (ντύσιμο, ιδιωτικός και δημόσιος βίος χωρίς πολλές λεπτομέρειες, ίσα για να φτιαχτεί η ατμόσφαιρα) το αίτιο και το αιτιατό της πλοκής είναι από τα καλά χαρακτηριστικά του μυθιστορήματος. Για ρίξτε του μια ματιά!

ΥΓ. Η φωτογραφία είναι από το προφίλ της Άννας Ρούσσου στο facebook.

Βιβλίο Το τραγούδι του Αχιλλέα
Τίτλος πρωτοτύπου The song of Achilles
Συγγραφέας Madeline Miller
Μεταφραστής Αναστασία Καλλιοντζή
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Την ιστορία μάς την αφηγείται ο Πάτροκλος. Μας εξιστορεί όλη του τη ζωή γύρω από τον Αχιλλέα, τον μοναδικό άνθρωπο που αγάπησε βαθιά και ανιδιοτελώς στη ζωή του. Η συγγραφέας μας δείχνει πώς μεγάλωσαν μαζί, πώς ανατράφηκαν, πώς τους εκπαίδευσε ο Χείρων στο Πήλιο, πώς κρύφτηκαν στη Σκύρο όταν ο Πάρης απήγαγε την Ελένη και τους ψάχνανε για να πολεμήσουν, πώς τους ανακάλυψε ο Οδυσσέας, πώς πήγαν στην Αυλίδα, πώς θυσιάστηκε η Ιφιγένεια και φύσηξε ούριος άνεμος και πώς κατέληξαν στην Τροία και τι συνέβη εκεί. Χωρίς να γίνεται άλλος ένας Όμηρος, η Miller περιγράφει τα πιο κρίσιμα και σημαντικά περιστατικά της πολιορκίας της Τροίας, δίνοντας μια ανθρώπινη, αληθινή, τρισδιάστατη εικόνα, μας βάζει μέσα στα πράγματα και αναπαριστά μπροστά μας την καθημερινότητα στο στρατόπεδο των Ελλήνων κυρίως.

Έχω να σταθώ σε πολλά επιμέρους κομμάτια που ομολογώ ότι είτε δε θυμόμουν είτε τα θυμόμουν αλλιώς. Πρώτα πρώτα ο Αχιλλέας και ο Πάτροκλος ήταν εραστές, τελεία, ούτε φίλοι καρδιακοί, ούτε φίλοι με υποφώσκοντα ερωτισμό, ούτε τίποτα, ήταν ένα από τα πιο επιφανή ερωτικά ζευγάρια της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας (;). Παρ’ όλο που έχουμε ερωτικές σκηνές, παρ’ όλο που έχουμε ρομαντισμό, παρ’ όλο που ο Πάτροκλος έχει αποφασίσει τι θέλει σε μια εποχή που οι άντρες πήγαιναν με άντρες και με γυναίκες (κάθε συναναστροφή για τους δικούς της λόγους), το περιβάλλον και η ατμόσφαιρα και τα συναισθήματα και η νοοτροπία και οι σκέψεις είναι πολύ ωραία δοσμένα, χωρίς να λες ότι διαβάζεις ένα άρλεκιν ή ότι η συγγραφέας θέλει να προκαλέσει γι’ αυτό παίρνει και τον μύθο και του αλλάζει τα φώτα. Καμία σχέση.

Μου άρεσε πολύ η περιγραφή του Χείρωνα και της Θέτιδος. Οι Κένταυροι και οι θεοί ήταν πλάσματα του μύθου κατ’ εξοχήν και εδώ τους βλέπουμε μπροστά μας, αληθινούς και ανθρώπινους (όσο αυτό γίνεται). Οι περιγραφές αυτών των δύο σημαντικών προσώπων ξεπερνούν κάθε φαντασία και αποδίδονται με αληθοφανέστατο τρόπο. Μου έκανε εντύπωση η Θέτις, η οποία δεν πήγαινε με τίποτα τον Πάτροκλο, όχι γιατί ήταν εραστής του αγοριού της αλλά γιατί ήταν κατώτερός του. Και πράγματι, ο Πάτροκλος παραδέχεται ότι δεν ήταν κάτι το ιδιαίτερο ούτε από μόρφωση, ούτε από εμφάνιση, ούτε από τίποτα. Κι όμως ο Αχιλλέας τον ήθελε ερωτικά κι αυτό η Θέτις δεν το δέχτηκε ποτέ.

Σοκαρίστηκα όταν στην Αυλίδα όντως η Ιφιγένεια θυσιάστηκε μπροστά στα μάτια των Ελλήνων. Περίμενα να δω ότι κάποια συννεφιά έπεσε, κάτι κοσμοϊστορικό και η Ιφιγένεια εξαφανίστηκε από τα μάτια τους, όμως όχι, η Ιφιγένεια θυσιάστηκε κανονικά και με το νόμο, πιτσιλώντας μάλιστα τον Αχιλλέα με άφθονο αίμα! Άλλη λεπτομέρεια που δε θυμόμουν ήταν ότι στον Τρωικό πολέμησαν και οι Αμαζόνες και μάλιστα η Πενθεσίλεια σκοτώθηκε από το χέρι του Αχιλλέα! Αυτό που δε θυμόμουν με τίποτα ήταν η εμφάνιση του Πύρρου, του γιου του Αχιλλέα με τη Διηδάμεια, την πριγκίπισσα της Σκύρου, όπου είχε κρυφτεί ο Αχιλλέας για να μην πάει στην εκστρατεία κατά του Πριάμου. Ο Πύρρος δείχνει κακομαθημένος, αυτάρκης, κομπορρήμων, αλαζόνας, καμία σχέση με τον πατέρα του δηλαδή. Και εμφανίζεται στην Τροία στο πλευρό των Ελλήνων μόλις σκοτώνεται ο πατέρας του, λέγοντας μάλιστα ότι η Τροία θα καταληφθεί μόνο μετά τη δική του συμμετοχή. Επίσης δεν είχα φανταστεί ποτέ ότι η Βρυσηίς θα μπορούσε να είναι ελεύθερη κι ωραία μες στο στρατόπεδο των Ελλήνων και να τους βοηθάει στο μαγείρεμα, στη θεραπεία των τραυμάτων τους κλπ., πάντα την είχα στο μυαλό μου ως μια απλή σκλάβα χωρίς ταυτότητα!

Θα συμφωνήσω απόλυτα με την παρουσία-απουσία της Ελένης. Η συγγραφέας υποστηρίζει ότι η Ελένη δεν είναι και τόσο πραγματικό πρόσωπο στα μάτια της και στην αντίληψή της, οπότε εμφανίζεται μία και μόνη φορά κι αυτή με πέπλο, την ημέρα που καλούνται όλοι οι επιφανείς άντρες της τότε γνωστής Ελλάδος για να την παντρευτούν. Ο κάθε ήρωας της αρχαίας Ελλάδος περιγράφεται όπως δει: ο Αγαμέμνων ισχυρογνώμων βλάκας, ο Οδυσσέας παμπόνηρος και διαλλακτικός, ο Νέστωρ ραμολί που ακολουθεί το στράτευμα από πείσμα και μόνο να μην παραδώσει ακόμη το θρόνο του, ο Αίας γιγαντόσωμος, ο Διομήδης άχρωμος, ο Μενέλαος κερατούκλης, ο Κάλχας λάθος της φύσης. Αν και σπάνια γράφω για τον μεταφραστή των βιβλίων που διαβάζω, θα αναφέρω κατ’ εξαίρεσιν την κυρία Αναστασία Καλλιοντζή, διακεκριμένη μυθιστοριογράφο και βαθύ πνεύμα της σημερινής μας εποχής, η οποία έκανε μια επιμελημένη και προσεκτική μετάφραση, με ωραίες εκφράσεις, προσεγμένο λεξιλόγιο και μια νότα αρχαιοελληνισμού χωρίς να καταντά το κείμενο διδακτορική διατριβή (ποτέ δε σκέφτηκα ότι ο Κάλχας κλίνεται αρχαιοπρεπώς και στη γενική είναι του Κάλχαντα!).

Δύο μικρές ενστάσεις έχω παρ’ όλ’ αυτά: στα τελευταία κεφάλαια, παρ’ όλο που δίνεται συνεχής ροή αφήγησης γεγονότων, με έναν έξυπνο τρόπο μαθαίνουμε ότι πέρασαν κιόλας δέκα χρόνια, όμως σχεδόν αμέσως μαθαίνουμε ότι πέρασαν μόλις εννιά και αρκετές σελίδες παρακάτω πάλι έχουμε πρώτα αναφορά στα εννιά χρόνια και μετά στα δέκα. Για ξαναρίξτε μια ματιά, εκτός κι αν μου διέφυγε εμένα κάτι. Επίσης, παρ’ όλο που περιγράφονται πολλά σημαντικά περιστατικά, μετά τον θάνατο του Πατρόκλου, του Αχιλλέα και του Έκτορα, ο Δούρειος Ίππος και η τελική νίκη των Ελλήνων ξεπετάγονται μέσα σε πολύ λίγες σελίδες κι ίσως να είναι δίκαιο γιατί ήδη η ιστορία παρατράβηξε, έχω την αίσθηση όμως ότι η πένα της συγγραφέως δε θα κούραζε τον αναγνώστη.

Επικροτώ την ανατροπή της πλοκής βάσει της ερμηνείας των χρησμών: ο Αχιλλέας έμαθε ότι η Τροία θα παρθεί όταν πεθάνει ο Άριστος των Αχαιών κι αφού σκοτωθεί ο Έκτωρ. Οπότε, ως άριστος Αχαιών ων και ερωτευμένος με τον Πάτροκλο καθυστερεί το χαμό του Έκτορα, έλα όμως που τα γεγονότα με τη Βρυσηίδα και τη Χρυσηίδα τον πεισμώνουν, οπότε ο Πάτροκλος, με αληθινή αγάπη και ανυστεροβουλία παίρνει τη θέση του. Και είναι τέτοιος ο ρόλος του μέσα στον μύθο που αυτός αποδεικνύεται ο άριστος των Αχαιών κι όχι ο Αχιλλέας, κάτι που παραδέχεται επιτέλους και η Θέτις! Το τέλος του κειμένου είναι πολύ ρομαντικό, η ιστορία ολοκληρώνεται, ο κύκλος κλείνει, οι έχθρες παραμερίζονται και ο Πάτροκλος με τον Αχιλλέα συνεχίζουν να είναι για πάντα μαζί, ακόμη και στον κάτω κόσμο. Το συνιστώ ανεπιφύλακτα, αν θέλετε να γνωρίσετε μια άλλη περιπέτεια αγάπης με ένα σοβαρό, ρομαντικό και ιστορικά τεκμηριωμένο υπόβαθρο.

ΥΓ. Τον Φεβρουάριο του 2022 κυκλοφόρησε η επετειακή έκδοση του μυθιστορήματος, που περιλαμβάνει επιπλέον ιδιόχειρη

επιστολή της συγγραφέως προς το ελληνικό αναγνωστικό κοινό, πρόλογο στον οποίο αναφέρονται άγνωστες πτυχές του συναρπαστικού εκδοτικού και συγγραφικού ταξιδιού που έζησε η συγγραφέας γράφοντάς το (τα εμπόδια που συναντούσε, οι συμπτώσεις που την έφεραν κοντά στο ομηρικό έπος, πώς ξεκίνησε να μελετάει τη σχέση Αχιλλέα και Πάτροκλου και πώς έφτασε ως την ιδέα ενός μυθιστορήματος, οι φόβοι της ακαδημαϊκής κοινότητας που επιμένουν στη «διαφύλαξη των παραδόσεων στις κλασικές σπουδές» ακόμη και με απροκάλυπτη επιθετικότητα, τον απόηχο και τον αντίκτυπο του βιβλίου στον απλό αναγνώστη και όχι μόνο κ. ά.). Επίσης περιέχονται οδηγός ανάγνωσης για το μυθιστόρημα, το μυθολογικό υπόβαθρο γύρω από την ιστορία του Αχιλλέα  και διάφορα θέματα για συζήτηση που πηγάζουν από αυτό, καθώς και το αφήγημα «Γαλάτεια». Σε αυτό το συναρπαστικό κείμενο, μια γυναίκα που κάποτε ήταν πέτρα νοσηλεύεται σ’ ένα ίδρυμα και δέχεται την επίσκεψη του συζύγου της που εκφράζει με κάθε τρόπο την αγάπη του για κείνη. Έτσι, με αριστοτεχνικό τρόπο αναμιγνύεται η πραγματική ιστορία της Γαλάτειας και της κόρης της, Πάφου, με το ρεαλιστικό σήμερα. Στο τέλος του βιβλίου παρατίθεται το πρώτο κεφάλαιο του εξίσου αγαπημένου μυθιστορήματος «Κίρκη» και λίγα λόγια γι’ αυτό από τη Δανάη Ιμπραχήμ.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«[Ο Χείρων] Έτσι όπως καθόταν στη ροδόχρωμη σπηλιά του, λες να του είχε έρθει καμιά αναλαμπή για το μέλλον;…πικρή συνήθεια, μια σειρά από αγόρια που πήγαιναν κοντά του για να μάθουν μουσική και ιατρική, για να καταλήξουν στο τέλος να μετατραπούν σε φονικές μηχανές» (σελ. 247).

«Μπορείς να χρησιμοποιήσεις ένα δόρυ σαν μπαστούνι για το περπάτημα, όμως αυτό δεν αλλάζει τη φύση του» (σελ. 270).

«..κι απ’ την άλλη ο Αγαμέμνων, με το πρόσωπο σφιγμένο σαν τη χούφτα του τσιγκούνη, να μας αγριοκοιτάζει όλους» (σελ. 362).

Βιβλίο Η σπηλιά του Φιλοκτήτη
Συγγραφέας Ζαφειρία Κοτζαμάνογλου
Κατηγορία Εφηβικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μιχάλης Σιδέρης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η κυρία Ζαφειρία Κοτζαμάνογλου κατάφερε να μου μεταλαμπαδεύσει την αγάπη της για το παρελθόν του νησιού της Λήμνου και να ενώσει ταιριαστά τον μύθο, την προϊστορία και τη φαντασία. Η γραφή είναι παραστατική και ζωηρή, αρκετά ρεαλιστική και προσεγμένη. Αν κεντρική ιδέα δεν ήταν η ζωή του Φιλοκτήτη, θα μπορούσε απλώς να στήσει ένα προσεγμένο αληθοφανές πλαίσιο, μέσα στο οποίο θα εκτυλισσόταν με ενάργεια και παραστατικότητα η ζωή ενός εφήβου, με τις δυσκολίες στο σχολείο του, τα ερωτικά του σκιρτήματα, τις προστριβές με τους γονείς κλπ. Κατάφερε όμως να προχωρήσει την ιστορία της ένα βήμα παραπέρα και να δοκιμαστεί με επιτυχία πάνω στις κοινωνικές δομές που διέπουν μια σχέση αναγκαστικής συμβίωσης, μιας και ο Γεράσιμος με τον Φιλοκτήτη είναι ένα καλό παράδειγμα για έναν συγγραφέα ως προς το πώς να καταφέρει να κερδίσει τον αναγνώστη και να κρατήσει το ενδιαφέρον του αμείωτο εφόσον μιλάμε για ένα κατά βάση στατικό φόντο.

Πράγματι, τι συναρπαστικό θα μπορούσε να συμβεί σε μια ερημική παραλία μεταξύ δύο αγνώστων εκτός από το να αφηγηθούν τη ζωή τους και να επιβιώσουν; Με αφορμή λοιπόν τη ζωή του Φιλοκτήτη, ενός ανθρώπου παρατημένου και ουσιαστικά προδομένου από τους ίδιους τους συμπατριώτες του, η συγγραφέας καταγράφει με απλό και συναρπαστικό τρόπο τα αίτια και τις αφορμές του Τρωικού πολέμου, αποδίδει με αληθοφάνεια τις συνθήκες στην Αυλίδα που οδήγησαν στη θυσία της Ιφιγένειας και χαρίζει συγκίνηση και τρυφερότητα όταν αναφέρεται στην καθημερινότητα του Φιλοκτήτη πριν εμπλακεί στον πόλεμο (οικογενειακές στιγμές ευτυχίας, η γυναίκα που τον αγαπούσε κλπ.). Συγκεκριμένα και συνοπτικά περιστατικά και όχι μακροσκελείς αφηγήσεις προστίθενται κατά τόπους στην πορεία της ιστορίας ανάμεσα σε καβγάδες και φιλονικίες του Γεράσιμου και του Φιλοκτήτη, πριν ή μετά τη συμφιλίωσή τους, κατά τη διάρκεια της νυχτερινής κατάκλισης κ.ο.κ.

Πέρα από τα ιστορικά γεγονότα και τα αίτια του Τρωικού πολέμου, υπάρχει διεισδυτική και μελετημένη εντρύφηση στην ανθρώπινη ψυχολογία. Μικρά και μεγάλα γεγονότα σφυρηλατούν τις διαπροσωπικές σχέσεις των δύο αντρών και πότε τους ενώνουν, πότε τους χωρίζουν. Η συγχώρεση, η κατανόηση, ο σεβασμός, η αλληλοϋποστήριξη, η δοτικότητα είναι αρετές που τονίζονται στο μυθιστόρημα και δείχνουν τη θετική και την αρνητική πλευρά των συνεπειών. Ο Φιλοκτήτης είναι μια άρτια σχηματισμένη προσωπικότητα, πολυδιάστατη, εντελώς ανθρώπινη, μέσα από την οποία αναπηδά η δύναμη και η ένταση της ελπίδας και της προσδοκίας. Όταν ο Φιλοκτήτης φτάνει σε σημείο να παραδεχτεί πως έπαψε να ελπίζει κι επιπλέον όλα του τα αισθήματα μετατράπηκαν σε μίσος (κατά των ανθρώπων που θεωρούσε φίλους του και τον πρόδωσαν, κατά του πολέμου που τους έφερε τόσα δεινά κ. ά.) ένιωσα σχεδόν μέσα μου αυτήν την απελπισία και την πίκρα της απογοήτευσης.

«Η σπηλιά του Φιλοκτήτη» είναι ένα δυνατό εφηβικό μυθιστόρημα που καταφέρνει με εύληπτο τρόπο και συναρπαστικές περιγραφές να δείξει στους αναγνώστες την ποικιλία του συναισθηματικού κόσμου ενός ανθρώπου, να τονίσει τα πλεονεκτήματα και τα ελαττώματα αυτής της σύνθετης προσωπικότητας που αποκαλείται άνθρωπος και να μεταδώσει πίστη, δύναμη και θέληση για τις αντιξοότητες που συναντά κάποιος στη ζωή του και ειδικά στην εφηβεία, όπου όλα τα συναισθηματικά εμπόδια μοιάζουν να είναι απροσπέλαστα. Ανατροπές και εκπλήξεις, ποικιλία περιστατικών αλλά και καλολογικών στοιχειών είναι κάποια από τα θετικά χαρακτηριστικά αυτού του βιβλίου που αξίζει να ανακαλύψετε.

Βιβλίο Μια Οδύσσεια: ένας πατέρας, ένας γιος, ένα έπος
Τίτλος πρωτοτύπου An Odyssey: a father, a son and an epic
Συγγραφέας Daniel Mendelsohn
Μεταφραστής Μαργαρίτα Ζαχαριάδου
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Πατάκης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το κείμενο είναι ένα συναρπαστικό ταξίδι στη μαγεία του ομηρικού έπους και ταυτόχρονα μια ανατρεπτική ενδοσκόπηση στις σχέσεις μεταξύ πατέρα και γιου. Ο Daniel Mendelsohn γράφει τόσο παραστατικά και με τέτοια αφηγηματική δεινότητα που δεν μπορούσα να σταματήσω το διάβασμα. Οι παρατηρήσεις του για τη γλωσσολογία, οι μεταφράσεις της «Οδύσσειας», η κριτική της θεώρηση, οι ενδιαφέρουσες απόψεις και σκέψεις των φοιτητών του γύρω από τα διαχρονικά και τα τεχνικά σημεία της «Οδύσσειας», οι αναμνήσεις από την οικογένειά του (μια στενά δεμένη παραδοσιακή εβραϊκή οικογένεια), οι ιστορίες από τους προπάτορές του, το μέλλον με τον πατέρα του που πολύ σύντομα θα ζήσει ένα σοβαρό εγκεφαλικό αναμιγνύονται αρμονικά και σωστά σ’ ένα κείμενο-ποταμός, σαφώς οριοθετημένο όμως και απόλυτα ακριβοδίκαιο. Ποιος είναι ο άντρας πίσω από τον πατέρα; Ποιες οι φιλοδοξίες του, τα σχέδια, τα όνειρά του και κατά πόσο είναι περήφανος για τις επιλογές του γιου του; Πώς κατάφεραν να συνυπάρξουν ένας φιλομαθής, παλαιάς κοπής θετικός επιστήμονας και ένας παθιασμένος κλασικός φιλόλογος; Τι κρύβει ο ένας από τον άλλον και πόσο αυτό θα επηρεάσει το μέλλον τους; Πόσο θα βοηθήσουν οι μαρτυρίες φίλων και συγγενών να γνωρίσει ο συγγραφέας καλύτερα τον πατέρα του;

Ακολουθώντας τη δομή των επών της κλασικής ελληνικής και ρωμαϊκής γραμματείας, ο συγγραφέας ξεκινάει μ’ ένα Προοίμιο, στο οποίο παρατίθενται συνοπτικά η ιστορία του παρόντος βιβλίου και μια ενδιαφέρουσα και συναρπαστική περιληπτική ανάλυση της Ιλιάδας και της Οδύσσειας, συγκριτικά με την Αινειάδα. Ένα μεγάλο ταξίδι με αέναους κύκλους είναι η Οδύσσεια, όπως ακριβώς η ζωή, όπως ακριβώς η σχέση και η ιστορία του συγγραφέα με τον πατέρα του. Μάλιστα, αυτό το δίπολο μου θύμισε αρκετά δικά μου βιώματα, μιας και είμαι της κλασικής, φιλολογικής κατεύθυνσης και όχι των μαθηματικών. Η αφήγηση είναι χειμαρρώδης, με πολλά πρωθύστερα σε παρελθόν, παρόν και μέλλον, που όλα όμως σχηματίζουν μια «κυκλική σύνθεση» (όπως ακριβώς και πάλι στην Οδύσσεια), γεμάτη εικόνες, χιούμορ, αμεσότητα και ειλικρίνεια. Οικογενειακές στιγμές εναλλάσσονται με ετυμολογικά παραδείγματα της αγγλικής γλώσσας (κατάλαβα σε τι διαφέρουν journey, voyage και travel που κατά βάση σημαίνουν το ίδιο, δηλαδή ταξίδι και πώς συναντώνται όλα αυτά στην υπέροχη λέξη «οδύσσεια») και παραλληλισμούς του περίφημου ομηρικού έπους με την οικογενειακή ζωή όχι μόνο του Daniel Mendelsohn αλλά και των γεννητόρων του, παππού και πατέρα.

Μα τι όμορφο και γοητευτικό να παραδέχεται κάποιος μη ελληνόφωνος τη σημασία, την αξία, τη λειτουργικότητα και την ομορφιά της ελληνικής γλώσσας! «Εκείνο όμως που έβρισκα πιο συναρπαστικό απ’ όλα, ήταν ο εκπληκτικός τρόπος μεταβολής των ρηματικών χρόνων, όπου η χρονική μετατόπιση υποδηλώνεται από προθέματα και προσφύματα που ενσωματώνονται σαν κρύσταλλοι κι από καταλήξεις που εκβάλλουν στις λέξεις σαν το μέλι που στάζει από το κουτάλι στο πιάτο» (σελ. 197). Με την ίδια αγάπη περιτύλιξα κάθε λέξη του συγγραφέα ως προς τη φιλολογική μελέτη και ανάλυση ως επιστήμη και μάλιστα χαμογέλασα όταν, έχοντας συμπλεύσει με την άποψη πως η γεωμετρία δε χρησιμεύει πουθενά στην καθημερινή μου ζωή, συνάντησα την ερώτηση: «Τι μπορεί να διδάξει στους μαθητές σήμερα η μελέτη των αρχαίων κλασικών;» και βρήκα την ωραία, διαφωτιστική απάντηση: «Χάριν της ανθρώπινης φύσης», εξ ου και φιλολογία σημαίνει «αγάπη για τη γλώσσα» (σελ. 73).

Εντάξει, κύριε Τζέι Μέντελσον, «Μόνο οι θετικές επιστήμες είναι επιστήμες»! Κι όμως αυτός ο ηλικιωμένος άνθρωπος έχει σφαιρική μορφή, ενδιαφέρουσα κοσμοθεωρία, στενούς ή κομμένους δεσμούς με ένα αδέλφι του κάθε φορά και δυναμιτίζει το σεμινάριο, όχι τόσο από ζήλια ή έπαρση όσο από ισχυρογνωμοσύνη! Η εμμονή του να αποκαθηλώνει τον Οδυσσέα από ήρωα γιατί κλαίει, γιατί έχασε τους συντρόφους του, γιατί τον βοηθάνε οι θεοί, γιατί απολαμβάνει τη συντροφιά της Καλυψούς είναι προβληματισμοί που πάνε εντελώς αλλού την πορεία του μαθήματος, πάντα όμως σε ενδιαφέρουσες φιλολογικές, κοινωνιολογικές κι ανθρωπολογικές παρατηρήσεις καταλήγουν, μετά από κοπιώδεις προσπάθειες του γιου του.

Οι ραψωδίες αναλύονται συναρπαστικά και καθόλου βαρετά μία προς μία μέσα από ενδιαφέρουσες αντεγκλήσεις ενώ ταυτόχρονα ταξιδεύουμε στις οικογενειακές και προσωπικές αναμνήσεις του συγγραφέα και του πατέρα του, κάνοντας έτσι το βιβλίο αυτό ένα διαφορετικό μέσον κατανόησης του ομηρικού έπους αλλά και των σχέσεων μεταξύ πατέρα και γιου (κυρίως). Μάλιστα, ο συγγραφέας, καταλαβαίνοντας πως η δομή αυτή σύντομα θα κουράσει, τοποθετεί αποσπάσματα και περιπέτειες της κρουαζιέρας ανάμεσα στη διδασκαλία αυτών των ραψωδιών, προχωρώντας αρκετά μπροστά, κι έτσι κερδίζει την προσοχή του αναγνώστη κι αποφεύγει την επανάληψη.

Τέλη Ιανουαρίου με αρχές Μαΐου 2011 κράτησε το σεμινάριο κι αμέσως μετά ο συγγραφέας ανακάλυψε μια δεκαήμερη θεματική κρουαζιέρα στη Μεσόγειο, βασισμένη στο ταξίδι του μυθικού βασιλιά της Ιθάκης: Τροία, Μάλτα, Σικελία, Καμπανία, Πύλος, Ιθάκη (προσπερνώ το γεγονός πως τελικά δεν πήγαν εκεί γιατί η Διώρυγα της Κορίνθου ήταν κλειστή λόγω απεργίας και δεν υπήρχε χρόνος για τόσο μεγάλο διάπλου, όπως αυτός της Πελοποννήσου).

Αυτά τα σημεία, που σαφώς καταλαμβάνουν λιγότερο χώρο στο κείμενο, δεν είναι τουριστικοί οδηγοί με βαρετές λεπτομέρειες αλλά αφορμές για περαιτέρω ενδυνάμωση της σχέσης και αφετηρίες για ενδιαφέρουσες συζητήσεις με τους συνεπιβάτες, που κανείς τους δεν είναι επιστήμονας, αντίθετα, είναι όλοι απλοί, καθημερινοί άνθρωποι. Στην κρουαζιέρα αυτή δε συναντάμε τους χαζοτουρίστες των σουβενίρ αλλά ανθρώπους πάσης φύσεως και ηλικίας, που κάποιοι έχουν εξαιρετικούς λόγους να κάνουν αυτό το ταξίδι: «Θέλαμε να κάνουμε κάτι που να έχει νόημα, μου είπε ένα βράδυ, και τι άλλο μπορεί να έχει περισσότερο νόημα από τον Όμηρο;» (σελ. 292), είπε μια μητέρα ενώ ένας ηλικιωμένος πιστεύει πως η Οδύσσεια του έσωσε τη ζωή, γιατί όταν πάλευε με τη μόλυνση από ένα τραύμα τον καιρό του πολέμου, ο καθηγητής του του διάβαζε λατινικά και Όμηρο: «Και νομίζω πως αυτός ο ήχος που άκουγα, ο ήχος μιας ανθρώπινης φωνής να απαγγέλλει ποίηση, με βοήθησε να γίνω καλά» (σελ. 296)! Τι τρυφερή παρατήρηση!

Είναι από τις ελάχιστες φορές που θα κάνω μνεία στη μετάφραση, γιατί η Μαργαρίτα Ζαχαριάδου επιδόθηκε στην απόδοση των αρχαίων κειμένων στα νέα ελληνικά όχι χρησιμοποιώντας κάποια από τις υπάρχουσες σημαντικές αλλά κάνοντας αυτήν τη σκληρή κι επίπονη δουλειά η ίδια, μόνο και μόνο για να συμπλεύσει με το σκεπτικό του συγγραφέα που «φρόντισε ώστε οι αποδόσεις του να υπηρετούν και τους σκοπούς του μαθήματός του, να φωτίζουν δηλαδή κατεξοχήν τα σημεία εκείνα τα οποία επεδίωκε να τονίσει στους φοιτητές του» (σελ. 13).

Τέλος, ακριβώς επειδή γίνεται χρήση μακροσκελών προτάσεων παρένθετων στην κυρία αφήγηση, το «λοιπόν» ως δηλωτικό της επιστροφής στο αφηγηματικό παρόν επαναλαμβάνεται αρκετά συχνά ενώ με δυσκόλεψε που παραλείπονταν οι παύλες στην αρχή των διαλόγων, κάνοντάς τους κομμάτι μιας συνεχούς αφήγησης ενώ χρειάζονται τη δική τους, ξεκάθαρη θέση για να κατανοήσει ο αναγνώστης πώς και ποιος μιλάει.

Το «Μια Οδύσσεια» είναι ένα υπέροχο και τρυφερό κείμενο για τις σχέσεις πατέρα και γιου μέσα από ενδιαφέρουσες συζητήσεις, παρατηρήσεις, ανακαλύψεις και αποκαλύψεις που ξεπηδούν μέσα από το πλούσιο, ποικίλο και εύληπτο κείμενο. Ταυτόχρονα, αναλύονται οι ραψωδίες του ομηρικού έπους με τέτοιο τρόπο που τελειώνοντας θέλησα να βουτήξω κι εγώ στις παρατηρήσεις της κλασικής φιλολογίας που έχουν γίνει από τον 3ο αι μ. Χ. μέχρι σήμερα και να ξαναδιαβάσω το αυθεντικό κείμενο, στο οποίο όσες αναγνώσεις κι αν χαρίσεις πάντα θα σε κερδίζει από την αρχή. Ένα διαφορετικό ταξίδι που οφείλουν όλοι να απολαύσουν!