Βιβλίο Ο αλεξιπτωτιστής ήταν δικός μας 
Συγγραφέας Θοδωρής Δεύτος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Υδροπλάνο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Θοδωρής Δεύτος επιστρέφει μ’ ένα δυνατό αισθηματικό και ιστορικό μυθιστόρημα, στο οποίο καταγράφει μια χιλιοειπωμένη ιστορία αγάπης, την οποία όμως μπολιάζει με πρωτότυπες εκτροπές της πλοκής και ταυτόχρονα τη χρησιμοποιεί ώστε να καταγράψει τεκμηριωμένα τα γεγονότα της Μάχης της Κρήτης, της Κατοχής, της Εθνικής Αντίστασης, τη ζωή των ανταρτών στα βουνά, την πείνα της Αθήνας, ακόμη και την ισοπέδωση της Δρέσδης από τους Συμμάχους. Ο έρωτας προχωράει χέρι με χέρι με τον όλεθρο ως το τέλος της ιστορίας, μια ολοκλήρωση που κορυφώνεται στη σημερινή εποχή, τοποθετώντας καίρια τη θέση της Γερμανίας στην ευρωπαϊκή κονίστρα αλλά και της ευρωπαϊκής ηπείρου απέναντί της.

Η Ροδάνθη Μανουσογιαννάκη, φιλομαθής και όμορφη, το 1937 επιλέχτηκε μαζί με άλλους μαθητές από σχολεία της Κρήτης να συμμετάσχει στις ανασκαφές του Γερμανού αρχαιολόγου Καρλ Χόφμαν στην Κνωσό. Ο Έρικ φον Κράιπε σπούδασε κλασική ελληνική φιλολογία στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου και αρχαιολογία. Φιλέλληνας και ευρωπαϊστής, ανοιχτόμυαλος και πολυμαθής, αρνείται σθεναρά να ενταχθεί στους εθνικοσοσιαλιστές, παρ’ όλο που από ένα σημείο και μετά οι εξελίξεις είναι ραγδαίες και τα πιστεύω του αρχίζουν να δέχονται τις πρώτες απειλές. Ζητά να συμμετάσχει στις ανασκαφές του Χόφμαν κι έτσι γνωρίζεται με τη Ροδάνθη.

Το μυθιστόρημα ξεδιπλώνεται στρωτά και κορυφώνεται σταδιακά. Από τις συνέπειες της ερωτικής γνωριμίας στις καρδιές τους και τον αντίκτυπό της στην κλειστή κοινωνία του Μάλεμε φτάνουμε στο σχέδιο «Ερμής» για την κατάληψη της Κρήτης που ξεκίνησε τον Απρίλιο του 1941 κι έτσι η ιστορία σπάει στα δύο: η μεν Ροδάνθη ακολουθεί τον αξιωματικό πλέον σύζυγό της στην Αθήνα, προσδοκώντας κάποια στιγμή να καταφύγουν στη Γερμανία, η δε οικογένειά της καταφεύγει στα βουνά και γίνεται μέλος των ανταρτών. Προς Θεού, σε καμία περίπτωση η Ροδάνθη δε γίνεται προδότρα της φυλής και της πατρίδας της, αντίθετα, η σχέση της με τον Έρικ κινείται παράλληλα με τις θηριωδίες των συμπατριωτών του τελευταίου, από τις οποίες αγωνίζονται να ξεφύγουν συναισθηματικά και σωματικά.

Η Ροδάνθη εντυπωσιάζεται από το μέγεθος της Αθήνας αλλά και, λόγω του ψυχρότατου χειμώνα, της γεννιούνται συναισθήματα ανθρωπιάς, πόνου, αγωνίας για το μέλλον της ανθρωπότητας, ακόμη και μίσους απέναντι στη Γερμανία, σκέψεις που τις μοιράζεται με τον Έρικ, με τον οποίο ζει έναν δύσκολο έρωτα στα μαύρα χρόνια της Κατοχής. Ο συγγραφέας «χρησιμοποιεί» την αθωότητα και την αγνότητα της ψυχής της ώστε μαζί της να γνωρίσω μαζί της από πρώτο χέρι τις δύσκολες καταστάσεις της Κατοχής: μαυραγορίτες, δωσίλογοι, υποτίμηση νομίσματος, πείνα, ευτελισμός, Εθνική Αντίσταση, ΕΑΜ όσο οι δικοί της πολεμούν στα βουνά, τους οποίους και πάλι ακολουθεί καταπόδας ο συγγραφέας, για να αποτυπώσει τις δύσκολες συνθήκες επιβίωσης και μάχης των ανταρτών. Το πρωταγωνιστικό ζευγάρι ζει διάφορες περιπέτειες, γνωρίζεται με πολλούς ανθρώπους, κάνει σχέδια και όνειρα, χωρίς να ξεχνάει ούτε στιγμή σε πόσο δύσκολες συνθήκες επιβιώνουν. Η αγωνία κορυφώνεται όταν τελικά το ζευγάρι εγκαθίσταται στη Δρέσδη λίγο πριν την ισοπέδωσή της από τους συμμαχικούς βομβαρδισμούς. Ο συγγραφέας επιφυλάσσει πολλές εκπλήξεις κατά τη διάρκεια των γεγονότων και καταφέρνει με σωστό και καθόλου παρατραβηγμένο τρόπο να τα συνδέσει με τον 21^ο αιώνα, μέσα από ένα κεφάλαιο που με συγκίνησε και μου έδειξε τη θέση της Γερμανίας στην εποχή μας.

Κάθε κεφάλαιο ξεκινάει με μια μαντινάδα που χαρίζει ρυθμό και μέλος πριν βυθιστούμε στις σκοτεινές μέρες του πολέμου και τις λαμπερές νύχτες του ζευγαριού. Όμορφες παρομοιώσεις και μεταφορές ζωντανεύουν την Κρήτη, ντοπιολαλιά, γεύσεις, ιστορία, νοοτροπίες ξεδιπλώνονται και προσθέτουν ρεαλισμό στα δρώμενα. Ενδιαφέροντα πρωθύστερα κράτησαν αμείωτο το ενδιαφέρον μου και φώτιζαν κάποιες άλλες πτυχές της πλοκής, ζωντανεύοντας παλαιότερα γεγονότα (Ελευθέριος Βενιζέλος κ. ά.). Η ερωτική ιστορία των δύο πρωταγωνιστών δίνεται στρωτά και όμορφα, με τέτοιο τρόπο που τονίζει τον παραλογισμό του πολέμου και τη δύναμή της αγάπης να ξεπερνάει όλα τα εμπόδια. Σκόρπια πραγματολογικά στοιχεία ζωντανεύουν την εποχή και τα ιστορικά γεγονότα που επηρεάζουν τις τύχες των χαρακτήρων, χωρίς όμως να με κουράσουν, αντίθετα τα οικειοποιήθηκα άνετα, αγνοώντας τα τυπογραφικά λάθη του κειμένου. Η Μάχη της Κρήτης δίνεται σε όλη της την έκταση και σημασία, κυρίως μέσα από τις ιστορίες των κατοίκων του Μάλεμε και της γύρω περιοχής. Ηρωισμός, αυταπάρνηση και αγάπη προς την πατρίδα όπλισαν τους αμάχους που επιτέθηκαν κατά των εχθρών. Η Ροδάνθη από τη μεριά των Ελλήνων, ο Έρικ που αναγκάστηκε να στρατολογηθεί από την άλλη, ο αδερφός της, ο Γιωργής που τελικά βγήκε στο βουνό, και πάνω απ’ όλους η μάνα-ηρωίδα και μάνα-πρότυπο, η Ευδοκία, η σύζυγος που κουλαντρίζει με τον τρόπο της τον άντρα της και δέχεται τις αποφάσεις των παιδιών της, ακόμη και την επιλογή της μοναχοκόρης της, είναι χαρακτήρες που αγάπησα και με γέμισαν δυνατά αισθήματα!

Το «Ο αλεξιπτωτιστής ήταν δικός μας» είναι ένα μυθιστόρημα που διατρανώνει το σημαντικό μήνυμα της ειρήνης για την πρόοδο και την ευημερία των λαών, ισορροπώντας σωστά μεταξύ του ρομάντσου και της τραγικότητας. Λάθη, αδικίες μα και χαρές, αγάπη, ελπίδα εναλλάσσονται στις σελίδες του, συγκροτώντας ένα απολαυστικό, «γεμάτο» μυθιστόρημα.

Βιβλίο Τραπεζούντα, το διαμάντι της Ανατολής
Συγγραφέας Θοδωρής Δεύτος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ωκεανός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Πινίτσα και ο Τριαντάφυλλος, μέλη της κάποτε περίφημης και πλούσιας οικογένειας του εμπόρου Λάμπου Κυριακίδη, επιστρέφουν στην Τραπεζούντα χρόνια ολόκληρα μετά τον ξεριζωμό τους, έχοντας στόχο να δουν τι απέγινε ο γιος που είχε χαρίσει η Πινίτσα στον έμπιστο υπάλληλό τους, Χασάν, κατά τον χαλασμό που τους ξεπάστρεψε, μόνο και μόνο για να αντικρίσουν μια αλλαγμένη πόλη, μια πόλη ξένη, χωρίς αναμνήσεις, Ιστορία, ταυτότητα. Με χαρά διαπιστώνουν πως το σπίτι τους κατοικείται κι έμεινε σχεδόν ίδιο ενώ οι τωρινοί ιδιοκτήτες του τους καλωσορίζουν και τους φιλοξενούν, έκπληκτοι κι αυτοί από την αναπάντεχη επίσκεψη.

Αυτή είναι η αρχή του μυθιστορήματος που ξεδιπλώνει με άφθονες λεπτομέρειες τις δυσκολίες των ανθρώπων που παράτησαν το βιος τους και αναζήτησαν τη σωτηρία και μια νέα αρχή σε άλλο τόπο. Από την αρχή σχεδόν κατάλαβα τι απέγινε το χαμένο παιδί της Πινίτσας, δεν πρόλαβα όμως να δυσαρεστηθώ που ήταν τόσο φανερό γιατί ο συγγραφέας έδειξε πως δεν είχε αυτό στο μυαλό του ως κύριο θεματικό άξονα. Η λύση του μυστηρίου δίνεται μετά από κάποια κεφάλαια κι αφού στο μεταξύ έχουν αντιπαρατεθεί επιτυχώς το παρελθόν και το παρόν, μόνο και μόνο για να επικεντρωθούμε στο παρόν και στις ετοιμασίες ενός σημαντικού γάμου. Με αφορμή αυτό το περιστατικό ξεδιπλώνονται όλα τα πολιτιστικά και λαογραφικά έθιμα αυτών των ανθρώπων (τραγούδια, χοροί, έθιμα), κάτι που δείχνει το εύρος και το βάθος της μελέτης που υλοποίησε ο κύριος Δεύτος πριν προβεί στη συγγραφή του μυθιστορήματος.

Ο κύριος Δεύτος κάνει ένα συγκινητικό οδοιπορικό πότε στο σήμερα και πότε στο χτες, καταγράφοντας τις χαρούμενες κι ευτυχισμένες στιγμές μιας ελληνικής οικογένειας, την ανάπτυξη του πολιτισμού σε αντιδιαστολή με τις μαύρες μέρες των αμελέ ταμπουρού και της κατάληψης του Πόντου από τους Τούρκους όταν υποχώρησαν οι Ρώσοι στον πόλεμο και αποσύρθηκαν από πολλά εδάφη τους (το 1916 η Ρωσία μπήκε στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ, το 1917 όμως η μπολσεβικική Ρωσία βγήκε, κάτι που εκμεταλλεύτηκε η Γερμανία, πείθοντάς την για ανακωχή, και σχεδόν αμέσως, χάρη στο εσωτερικό χάος που επικρατούσε, ξεκίνησαν έφοδο σε όλα τα μέτωπα κι η Ρωσία παραδόθηκε άνευ όρων το 1918).

Στενό το στενό περπάτησα μαζί με τους ήρωες σε μια πόλη ξακουστή και ένδοξη, λυπήθηκα με τον αφανισμό του ελληνικού στοιχείου και πόνεσα με την πλήρη αλλοτρίωση του χριστιανικού νεκροταφείου. Ίσως οι επιθετικοί προσδιορισμοί να φανούν αρκετά έντονοι και επιθετικοί ως προς τις χαμένες πατρίδες και η στάση του συγγραφέα να είναι υπέρ το δέον συναισθηματική απέναντι σε όσα βίωσε το ελληνικό στοιχείο τότε, παρ’ όλ’ αυτά η κεντρική ιδέα πως Έλληνες και Τούρκοι δεν έχουν τίποτα να μοιράσουν εμποτίζει τις σελίδες που γυρνούσα. Έτσι γέμιζα με νέες πληροφορίες για τις τύχες των μελών της οικογένειας, που το καθένα τράβηξε το δικό του δρόμο και χάθηκε με τους συγγενείς του και οι συγκινητικές στιγμές που ξεδιπλώνονταν ήταν τόσο όμορφες που αδιαφόρησα για τα τυπογραφικά λάθη του βιβλίου.

Αγαπημένη φιγούρα, η μητέρα όλων, η γιαγιά Θεοφρονία, που ζει τις τελευταίες της μέρες αλλά με μια συγκινητική τροπή των γεγονότων έκλεισε τα μάτια της όταν αντίκρισε ένα ανέλπιστο θαύμα. Ήταν μια αναμενόμενη εξέλιξη και ένα ταιριαστό τέλος, που μου έφερε δάκρυα στα μάτια και με γέμισε ικανοποίηση. Τα περιστατικά των παιδιών της οικογένειας ήταν  πάρα πολλά και εμφανίζονταν σε τακτά χρονικά διαστήματα, με αφορμή μια τελετή, ένα όνομα, ένα έθιμο, μια ερώτηση. Δεν έχουμε δηλαδή τη στερεότυπη αφήγηση «ευμάρεια-καταστροφή-περιπέτειες», αντίθετα, με πολλή προσοχή ο συγγραφέας φωτίζει κάθε φορά και διαφορετικούς ανθρώπους, επικεντρώνοντας στην ιστορία που μας ενδιαφέρει και χωρίς περιττολογίες ή τυχόν εμμονή σε στιγμές και οικογενειακούς δεσμούς που ίσως  δυσχέραιναν την κατανόηση.

Το μυθιστόρημα του κυρίου Δεύτου είναι μια κατάθεση ψυχής και ένα χρονικό για άλλον έναν τραγικό τόπο του μικρασιατικού ελληνισμού. Με ενδελεχή έρευνα γεγονότων και περιστατικών, με ζωντανούς διαλόγους, με συναισθηματική φόρτιση, το βιβλίο καταφέρνει να μεταδώσει στον αναγνώστη αγάπη κι ενδιαφέρον για τις χαμένες πατρίδες εκατομμύριων προσφύγων, να τον γεμίσει τρυφερότητα κι αισιοδοξία και να τον βοηθήσει να νιώσει σα να υλοποίησε ένα προσκύνημα στα άγια εκείνα χώματα.

Βιβλίο Είμαι Πολίτισσα, τζάνουμ!
Συγγραφέας Θοδωρής Δεύτος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ωκεανός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Έλσα γεννήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1930 στο Πέραν, βέρα Σταυροδρομίτισσα, «από εκεί που χτυπούσε δυνατά η ρωμαίικη καρδιά, απ’ εκεί που μοσχοβολούσε η Ιστορία, απ’ εκεί που όταν σεργιανούσες στα σοκάκια νόμιζες ότι θα πεταχτεί από κάποιο στενό η μορφή του Παλαιολόγου και θ’ ακουστούν οι κραυγές του ταπεινωμένου αυτοκράτορα λίγο πριν το μαρτυρικό του τέλος…» (σελ. 12). Είναι αδελφή του Νέστορα και της Ηρώς και η ζωή τής επεφύλαττε πολλά χαστούκια. Από την άλλη, η μητέρα της, Ρωξάνη, αναντάμ παπαντάμ Ρωμιά, πανέξυπνη, διορατική, σύζυγος σοκολατοβιομήχανου, είδε με απελπισία τα όνειρα και τα σχέδια της οικογένειάς της να γκρεμίζονται σταδιακά όσο η τουρκική κυβέρνηση εφάρμοζε το σχέδιό της για πλήρη διωγμό και αφανισμό του ελληνικού στοιχείου από την απέναντι όχθη του Αιγαίου.

Το μυθιστόρημα δεν είναι μοιρολόι, δεν κλαίνε δηλαδή οι χαρακτήρες τα περασμένα τους μεγαλεία, αντίθετα ξεδιπλώνουν με άνεση, αυτοσαρκασμό, αισιοδοξία, συγκεκαλυμμένη πικρία, κάθε πτυχή του χαρακτήρα τους ατομικά και του ελληνισμού της Πόλης συλλογικά. Όλα τα χαρακτηριστικά σημεία, οδωνύμια, ήθη και έθιμα, νοοτροπία, αντιδράσεις, συνήθειες, προτερήματα και ελαττώματα, γεύσεις, παρελαύνουν από τις σελίδες δίνοντας τον σωστό τονισμό και χρωματισμό αυτής της υπέροχης πόλης και των εκπληκτικών κατοίκων της. Ο συγγραφέας καταφέρνει να αποδώσει με μαεστρία την ατμόσφαιρα της εποχής, να καταστρώσει προσεκτικά τα αίτια και τα αιτιατά της πλοκής και να με κάνει να νοσταλγήσω τα σοκάκια της, την Ιστορία της, τα μνημεία της….

Η γραφή δεν είναι δασκαλίστικη, αντίθετα, είναι ένα αρμονικό σύνολο περιπετειών, παθημάτων, ευτυχισμένων στιγμών, δοξασιών και Ιστορίας που θα φέρει δάκρυα νοσταλγίας στους Ρωμιούς της Πόλης και τους απογόνους τους και θα κινήσει όποιον δεν έχει καταγωγή και μνήμες από κει να προσπαθήσει να επισκεφθεί αυτό το διαμάντι. Η πένα του κυρίου Δεύτου έχει πολλά αξιόλογα σημεία να σταθείς, είτε αυτό είναι η στάση ζωής και οι φιλοσοφίες κυρίως της Ρωξάνης είτε καταγραφή της κουλτούρας και των αντιδράσεων των Κωνσταντινουπολιτών στα γεγονότα. Για παράδειγμα, η Ρωξάνη κάποια στιγμή δικαιολογεί τα πάχη της ως εξής: «Αφού όλη μέρα τρώμε, τζάνουμ! Το πρωί τρώμε καλά για να αντέξουμε τις δουλειές, ύστερα έχει σειρά το δεκατιανό για να κόψει τη λιγούρα, το μεσημέρι τρώμε για να αντέξουμε ως το κεντί (=απόγευμα), και το κεντί όλο και κάπου θα πάμε, οπότε κάτι θα δοκιμάσουμε για να αντέξουμε ως το βράδυ, που πρέπει πάλι κάτι να φάμε για να μη γουργουρίζουν τα έντερά μας όλη νύχτα!» (σελ. 29). Από την άλλη, απόψεις όπως οι ακόλουθες με βρήκαν απόλυτα σύμφωνο: «Δεν βαριέσαι, οι άνθρωποι παντρεύονται από έλλειψη γνώσης και χωρίζουν από έλλειψη υπομονής…» (σελ. 169).

Αν είχα να επιλέξω ανάμεσα στις δύο γυναίκες, θα διάλεγα αναμφισβήτητα τη Ρωξάνη. Η δική της ζωή ήταν άκρως ενδιαφέρουσα, με πάμπολλες ωραίες τοποθετήσεις επί παντός επιστητού και μέσα από κείνη πέρασαν σχεδόν όλα τα γεγονότα της Πόλης και του ελληνισμού. Από την άλλη, η Έλσα δε με κέρδισε καθόλου, αντιθέτως, η ιστορία της, που είχε λεπτομέρειες που δε χρειάζονταν, μου φάνηκε σχεδόν παρένθετη για να γεμίζουν οι σελίδες. Η δική της πορεία ζωής είναι αναλυτικά γεμάτη έρωτες, γνωριμίες και αναποδιές ενώ τον περισσότερο καιρό τον πέρασε σε Παρίσι και Αβάνα, οπότε αυτή η χωροχρονική τοποθέτηση αδυνάτισε αρκετά τον σφιχτοδεμένο ιστό της κεντρικής αφήγησης. Σίγουρα συναισθηματικά επηρεάστηκε από τις αναποδιές στην καθημερινότητα των γονιών της και τις δυσκολίες που συνέχιζαν να εμφανίζονται μετά τον πόλεμο, στάθηκε στο πλευρό των ανθρώπων της, όμως οι περιπέτειές της δε με συγκίνησαν καθόλου. Μόνη εξαίρεση, ότι έζησε κυριολεκτικά στο πετσί της τα γεγονότα των Σεπτεμβριανών του 1955, με έναν τρόπο που θα αφήσω τον αναγνώστη να ανακαλύψει μόνος του.

Η γραφή και το στυλ του συγγραφέα ήταν απόλυτα πιστά στο ύφος και την καθημερινότητα των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης. Η πολίτικη διάλεκτος ήταν διασκορπισμένη παντού στο κείμενο, στολίζοντάς το και τεκμηριώνοντάς το. Από την άλλη, σκεφτόμουν ακριβώς αυτό: προσωπικά μου αρέσει να διαβάζω ιστορίες από την Πόλη και τη Μικρά Ασία ή ακόμη και από άλλα μέρη και εποχές που έχουν ξεχωριστές και έντονες ιδιολέκτους, μήπως όμως στο συγκεκριμένο βιβλίο παρά ήταν πολλές και έντονες, ώστε κάποιος που δεν έχει την ίδια αγάπη με μένα ή δεν έχει καταγωγή από κει να απωθηθεί; Τα «Να σε ψήσω», «να σε πω», «να σε φτιάξω» κλπ. και κυρίως η έκφραση «τον άνοιξα τηλέφωνο» μήπως ήταν πάρα πολλές για έναν μέσο αναγνώστη; Σ’ εμένα που μου αρέσει αυτό το στυλ, το κείμενο ήταν ολοζώντανο και παραστατικό, σε κάποιον άλλον όμως; Επίσης, πιστεύω ακράδαντα πως το κείμενο πρέπει να ξαναχτενιστεί και να γίνει πιο εμφανής η διαφορά μεταξύ των αφηγητριών, μιας και η Ρωξάνη και η Έλσα μιλούν εναλλάξ σε πρώτο πρόσωπο και η μόνη διαφορά τους είναι σε κάποια σημεία η αλλαγή γραμματοσειράς και στοιχειοθεσίας ενώ οι ακόλουθες παράγραφοι της πρώτης που ξεκινάει η μία εκ των δύο την αφήγηση δεν έχουν τα ανάποδα εισαγωγικά στην αρχή, οπότε ίσως ο αναγνώστης μπερδευτεί με τη ροή της αφήγησης. Το καλύτερο θα ήταν αυτά τα υπέροχα κοσμημένα με την εικόνα της Πόλης κεφάλαια να υποδιαιρεθούν σε πιο διακριτές ενότητες ή να χωριστούν πιο εμφανώς.

Το μυθιστόρημα του κυρίου Δεύτου είναι μια αξιόλογη προσπάθεια εξιστόρησης της ζωής των Ελλήνων της Πόλης και μια πλήρης καταγραφή της ανόδου, της ευμάρειας, της νοοτροπίας αλλά και της καταστροφής, του τρόμου και του διωγμού που έζησαν αυτοί οι άνθρωποι. Με ωραία, ποικίλη αφήγηση, με την ιδέα της πρωτοπρόσωπης αφήγησης να δίνει την ευκαιρία για ενδελεχείς παρατηρήσεις και ωραίες απόψεις επί του ιστορικού και κοινωνικού πλαισίου και ένα πλήθος από ιδιολέκτους είναι ένα καλογραμμένο μυθιστόρημα που με ταξίδεψε στη Βασίλιδα των πόλεων, μου έκανε σεργιάνι της Πόλης, με οδήγησε να μυρίσω τα παστά κρέατα, να γευτώ τα σιροπιαστά γλυκά και να ατενίσω τον Βόσπορο με τις ώρες.

Βιβλίο Το πέρασμα αντίκρυ
Συγγραφέας Θοδωρής Δεύτος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κλειδάριθμος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο κύριος Θοδωρής Δεύτος, μετά την παραστατική και πυκνή καταγραφή του όπου γης ελληνισμού μέσα από τα προηγούμενα μυθιστορήματά του (από την Κωνσταντινούπολη και την Κύπρο ως τον Πόντο και τη Σμύρνη), επέστρεψε με ένα θέμα που παραμένει πάντα επίκαιρο και δύσκολο: την ελληνική μειονότητα της Βορείου Ηπείρου. Σε ένα κείμενο-κόλαφος καταγράφει παραστατικά και χωρίς να κρύψει τίποτα όλες τις δύσκολες στιγμές του ελληνισμού που βρέθηκε στο κομμουνιστικό καθεστώς του Ενβέρ Χότζα και έζησε απάνθρωπα, εξευτελιστικά και σκληρά. Οι λέξεις ξεχύνονται στις σελίδες και σχηματίζουν περιστατικά και γεγονότα που μου έφεραν δάκρυα στα μάτια, μου γέννησαν αγωνία για τη συνέχεια των εξελίξεων και με πόνεσαν για τη βαναυσότητα και την αδικία των όσων υπέστησαν οι Βορειοηπειρώτες.

Βασανιστήρια, εκτελέσεις, εικονικές δίκες, χωρισμοί, εξαθλίωση, φτώχεια ήταν τα όσα τραβούσε ο υπόδουλος λαός σε ένα κατά τα άλλα σοσιαλιστικό κράτος, που διοικούσε ένας άπληστος, απάνθρωπος, αδίστακτος Ενβέρ Χότζα. Χωρίς να έχω γνώσεις επί του θέματος, από την πρώτη στιγμή τάχτηκα με το μέρος των κατατρεγμένων μελών της οικογένειας Ντάικου και μέσω αυτών με όλη την ομογένεια που είχε παγιδευτεί σε όμορο της Ελλάδας κράτος ενώ ταυτόχρονα ρουφούσα με αδημονία τις εγκυκλοπαιδικές και πραγματιστικές πληροφορίες που παρέθετε ο συγγραφέας μέσα από έξυπνα επινοημένα αφηγηματικά τεχνάσματα.  Αποχωρισμοί μανάδων από παιδιά, αγωνία για το ανύπαρκτο αύριο, πνίξιμο ελπίδων εν τη γενέσει τους και τόσα άλλα καταγράφονται ανάγλυφα και παραστατικά.

Ο γεωγραφικός όρος «Βόρειος Ήπειρος» αναφέρεται στο τμήμα της ιστορικής περιοχής της Ηπείρου που ανήκει στην Αλβανία, στην οποία επιδικάστηκε με επίσημες συνθήκες. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο, η Αλβανία εντάχθηκε στη σφαίρα επιρροής της τότε Σοβιετικής Ένωσης, με αποτέλεσμα ο σταλινιστής ηγέτης της, Ενβέρ Χότζα, που ακολούθησε σκληρή, αιματηρή πολιτική εξαθλίωσης του λαού του, να λάβει και δρακόντεια μέτρα κατά του ελληνισμού της Βορείου Ηπείρου. Η Αλβανία απομονώθηκε από τον υπόλοιπο κόσμο κι όσοι αποπειρώνταν να δραπετεύσουν στην Ελλάδα τιμωρούνταν με θάνατο. Ο Χότζα πέθανε το 1985 και τον διαδέχτηκε ο Ραμίζ Αλία, του οποίου το κράτος ακολούθησε τη μοίρα των παρόμοιων κομμουνιστικών μετά την πτώση του Τείχους. Παρ’ όλ’ αυτά η στάση της Αλβανίας απέναντι στους Βορειοηπειρώτες εξακολουθούσε να είναι σκληρή και άδικη ακόμη και μετά την πτώση των καθεστώτων, με αποτέλεσμα να κορυφώνονται κατά καιρούς οι εντάσεις στις ελληνοαλβανικές διπλωματικές σχέσεις.

Για μισό αιώνα περίπου οικογένειες ξεκληρίζονταν, άντρες και γυναίκες φυλακίζονταν με ψευδείς και ανυπόστατες κατηγορίες και βασανίζονταν απάνθρωπα, ψωμί και κρέας ήταν ανύπαρκτα, τα ζώα και τα χωράφια σταδιακά αποδόθηκαν στο κράτος αφήνοντας τον λαό πεινασμένο ενώ οι καταστάσεις και οι συνθήκες στις φυλακές ήταν απάνθρωπες και ανεκδιήγητες. Στο μυθιστόρημα καταγράφονται γεγονότα και σκηνές που δεν αναφέρονται σε σχολικά ή ιστορικά βιβλία, κάνοντάς με να πονάω περισσότερο, αυτήν τη φορά για την επιλεκτική διδασκαλία στα ελληνικά σχολεία. Εμφανίζονται αληθινοί ήρωες της ελληνικής μειονότητας και πραγματικά κολαστήρια, όπως οι φυλακές Σπατς, όπου έγινε το 1973 η πρώτη εξέγερση φυλακισμένων για τις συνθήκες διαβίωσης και εργασίας, με αποτέλεσμα ακόμη περισσότερο ξύλο, ακόμη περισσότερους νεκρούς. Και το 1991 ανοίγουν τα σύνορα και ξεμυτάει ένας λαός αμήχανος, χαμένος, να κοιτάει γύρω του χωρίς να ξέρει πού να πάει.

Πόνος λοιπόν, αίμα, ωμότητες, με έναν συγγραφέα να αγωνίζεται να τιθασεύσει τα όσα έμαθε ή του αφηγήθηκαν, να προσπαθεί να γράφει άδακρυς και να μην το καταφέρνει, με τις λέξεις να σχηματίζουν παραγράφους και κεφάλαια βουτηγμένα στον ηρωισμό και τη φιλοπατρία τόσο ρευστά και ταυτόχρονα τόσο παραστατικά που να ξεφεύγουν κάποιες ελάχιστες ασύντακτες προτάσεις ή τυπογραφικά λάθη, λες και αγωνίζεται να δείξει στους αναγνώστες τα πάντα πριν φτάσει στην τελευταία σελίδα. Χειμαρρώδης, αντικειμενικός, χωρίς να κρύβει τίποτα, ο κύριος Δεύτος καταφέρνει να χειριστεί και από λογοτεχνικής άποψης άρτια το βιβλίο του. Χρησιμοποιεί στην αρχή το πρωθύστερο σχήμα αφήγησης, με τον πρωταγωνιστή, Οδυσσέα Ντάικο, να έρχεται στην Ελλάδα και μέσω της γνωριμίας του με τον Ηπειρώτη οδηγό που τον μεταφέρει στα σύνορα να εξιστορεί τη ζωή του πριν το κομμουνιστικό καθεστώς και το πώς έφτασε στην απόφαση να δραπετεύσει. Στα σύνορα βρίσκει όσους αγαπημένους είναι ακόμη ζωντανοί και μαθαίνει τι απέγιναν όσο καιρό ζούσαν χωριστά. Μόνο τότε η αφήγηση επιστρέφει στο χτες για να ξεδιπλωθούν τα όσα πέρασαν ο Οδυσσέας και οι φίλοι και συγγενείς που προσπάθησαν να το σκάσουν τότε κι από κει και πέρα έχουμε την εξιστόρηση του παρελθόντος μέσα από τα λόγια των χαρακτήρων που συναναστρέφονται τον Οδυσσέα.

Δεν έχουμε λοιπόν μόνο ένα παρηγορητικό χάδι για τα βασανιστήρια και τα δεινά που υπέστησαν οι Βορειοηπειρώτες αλλά κι ένα ευρηματικό κείμενο που με τις εναλλακτικές μορφές αφήγησης, κάποιες εκ των οποίων εκτυλίσσονται παράλληλα, μου κράτησε αμείωτο το ενδιαφέρον ως το τέλος. Κεφάλαιο το κεφάλαιο εμφανίζονται κι άλλοι άνθρωποι από το παρελθόν του Οδυσσέα που βάζουν το δικό τους λιθαράκι στην αφήγηση είτε μέσω φιλικής κουβέντας με τον πρωταγωνιστή είτε μέσω συνεδριών με έναν ψυχολόγο (αξιοσημείωτα τα λόγια του γιατρού αυτού όταν άκουσε και έμαθε τα όσα συνέβαιναν στο διπλανό μας κράτος και η Ελλάδα δεν ύψωσε πουθενά τη φωνή της για τις ωμότητες στην ομογένεια της Αλβανίας). Κι αν κάποια στιγμή σταμάτησαν τα δάκρυα αφού το πρώτο σοκ των δυσκολιών πέρασε, νέα έρχονται να ξεχυθούν στις παραστατικές σκηνές ξανασμιξίματος ή στις θρηνητικές κραυγές απόγνωσης: «Μαζεύω σιωπές για να φτιάξω μια κραυγή, γιε μου» (σελ. 129) ή στις κατάρες προς την Ελλάδα: «Εμείς την έχουμε μάνα αλλά εκείνη μας φέρθηκε σαν μητριά» (σελ. 67).

Ο κύριος Δεύτος πραγματικά δεν αφήνει τίποτα στην τύχη, μιας και τον απασχολεί και το μέλλον εκτός από το παρελθόν κι έτσι η εξιστόρηση δυναμώνει ακόμη περισσότερο με τις τύχες που περιμένουν τους ήρωες στη νέα, μετα-κομμουνιστική κατάσταση είτε φυσιοθεραπείες είναι αυτές είτε νέοι έρωτες και γάμοι είτε οριστικοί αποχαιρετισμοί πεσόντων ηρώων. Οι τελευταίες απρόσμενες περιπέτειες που ζει μάλιστα ο Οδυσσέας Ντάικος από τη μια δείχνουν πως δεν αλλάζει τίποτα σε ένα καθεστώς που αναφανδόν είναι κατά της ελληνικής μειονότητας κι από την άλλη πληγώνουν ανεπανόρθωτα έναν άνθρωπο που ήταν γεμάτος ελπίδες και αισιοδοξία. Ναι, πρέπει ν’ αφήσουμε πίσω το παρελθόν, να αφήσουμε την Ιστορία να αποφασίσει μόνη της για την τύχη των όσων συμμετείχαν σε αυτήν την παρωδία κράτους και να στρέψουμε το βλέμμα μπροστά, χωρίς να προσκολλάμε στο άδικα χυμένο αίμα του χτες.

«Το πέρασμα αντίκρυ» είναι ένα συγκινητικό, λυτρωτικό και άκρως ρεαλιστικό μυθιστόρημα, αφιερωμένο και αφοσιωμένο στα δεινά της ελληνικής μειονότητας που ζούσε κάτω από το καθεστώς του Ενβέρ Χότζα, γεμάτο σελίδες ηρωισμού και ανδρείας, δοσμένο απόλυτα στην πασιφιστική ιδέα για σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων όπου κι αν αυτά καταδυναστεύονται και διώκονται.