Βιβλίο Η τέχνη της λεπίδας
Τίτλος πρωτοτύπου The blade artist
Συγγραφέας Irvine Welsh
Μεταφραστής Θάνος Καραγιαννόπουλος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Οξύ
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Γρήγορη, στακάτη, απότομη, ωμή και βίαιη, ρεαλιστική, ολοζώντανη και με βαθιά μελετημένη ψυχογράφηση των χαρακτήρων, η «Τέχνη της λεπίδας» είναι ένας αγώνας του καλού ενάντια στο κακό, μόνο που αυτήν τη φορά τα δύο χαρακτηριστικά κατοικοεδρεύουν στον ίδιο άνθρωπο! Ο Φρανκ / Τζιμ σε όλο το κείμενο αγωνίζεται να συγκρατηθεί για να μην ξεσπάσει τη βία του τήδε κακείσε. Θυμάται τις ασκήσεις που έμαθε για αυτοσυγκράτηση, τις συνέπειες του τελευταίου ξεσπάσματός του που τον οδήγησε στη φυλακή, ακόμη και τα χαμογελαστά πρόσωπα των κοριτσιών του, παρ’ όλ’ αυτά, του φάγανε τον γιο κι αυτό δε διορθώνεται με τίποτα, ακόμη κι αν αυτό το παιδί ο ίδιος το εγκατέλειψε από την αρχή χωρίς δεύτερη σκέψη.

Το μυθιστόρημα είναι γεμάτο εκπλήξεις και αφορά μια ιστορία που δεν μπορείς να μαντέψεις προς τα πού θα κατευθυνθεί και με τι συναισθήματα θα σε αφήσει. Ο πρωταγωνιστής αποδίδεται σχεδόν ανάγλυφα και ο τρόμος στο πέρασμά του μεταγγίστηκε υποδόρια ακόμη και σε μένα, όχι μόνο στους εχθρούς του. Είναι ένας ταύρος που μπαίνει σε μια αρένα όχι για να παλέψει ή να επιβιώσει αλλά επιτηδευμένα για να εντοπίσει το κόκκινο πανί και να ερεθιστεί, γιατί τέτοια είναι η φύση του.  Φοβάμαι ακόμη περισσότερο όταν αρχίζει να μιλάει ευγενικά και γλυκά, με χιούμορ και όμορφες, ολοκληρωμένες προτάσεις παρά όταν κάνει τις ασκήσεις αυτοελέγχου. Επίσης, το βιβλίο δεν είναι ηθικοπλαστικό, αν και αρκετές προτάσεις αποτελούν διαχρονικά μηνύματα για την ανθρώπινη φύση και ταυτότητα. Όχι, ο Irvine Welsh απέχει από τέτοια κλισέ, απλώς αφηγείται  την ιστορία ενός άντρα που αγωνίζεται να ηρεμήσει, να ξαναγίνει άνθρωπος όμως τα γεγονότα ξύνουν την επιδερμική του αυτή επιφάνεια. «Η οργή ήταν δώρο πανέμορφο αλλά αχόρταγο» (σελ. 164).

Οι περιγραφές των φόνων, της αντεκδίκησης, των ασκήσεων πυγμαχίας είναι σοκαριστικές και αιματοβαμμένες, σε σημείο που δυο φορές έπαψα να διαβάζω. Κι όμως δεν είναι γραμμένες επιτηδευμένα για να προκαλέσουν αηδία ή να γεμίσουν σελίδες, οι πράξεις και οι κινήσεις είναι αντίστοιχες των δραστών και αποτελούν μια φυσική συνέχεια στην κουλτούρα τους και στις συνθήκες που καλούνται να επιβιώσουν μες στο κείμενο. Μια απαραίτητη παρένθεση είναι οι περιγραφές της συζύγου του Τζιμ / Φράνκο που ταξιδεύει απρόσμενα στο Εδιμβούργο για να τον βρει και να τον φέρει πίσω, μιας και τον ξέρει πολύ καλά, άλλωστε είναι η γυναίκα που είχε αναλάβει ένα πρόγραμμα καλλιτεχνικής αποθεραπείας στη φυλακή του. Τον αγαπά, τον νοιάζεται αλλά και τον φοβάται. Η τελευταία σκηνή μεταξύ τους πριν ολοκληρωθεί η ιστορία είναι λιτή σε λέξεις και εκφραστικά μέσα αλλά έντονη σε συναίσθημα και ρεαλισμό.

Τέλος, εδώ έχουμε μια εντελώς διαφορετική και απρόσμενη σχέση πατέρα και γιων. Μέσα από τη δίψα του για εκδίκηση, την αδιαφορία και την απάθεια του Τζιμ / Φράνκο απέναντι στον δεύτερο γιο που είχε και με τον οποίο τώρα έρχονται αντιμέτωποι, αναδύεται η άποψη του συγγραφέα για τον δεσμό μεταξύ των μελών μιας οικογένειας και ειδικά του γεννήτορος απέναντι στους απογόνους του. Ο πρωταγωνιστής λέει χαρακτηριστικά κάτι ρηξικέλευθο: «Το μόνο που μπορώ να κάνω γι’ αυτά τα παιδιά είναι να προσπαθήσω να ζήσω τη ζωή μου έντιμα. Να τους δείξω τις διαφορετικές συνέπειες όλων αυτών των πραγμάτων. Να τους δείξω ότι το να φέρεσαι σαν παλαβός σε πηγαίνει σ’ ένα τσιμεντένιο κουτί τρία επί τρία στο Σότον, που δεν είναι και το καλύτερο μέρος στον κόσμο. Αν όμως ανοιχτείς και βρεις σε τι είσαι καλός και εκφράσεις τον εαυτό σου, πηγαίνεις σ’ ένα παραθαλάσσιο σπίτι στην Καλιφόρνια, που σαν μέρος είναι μια χαρά» (σελ. 116).

«Η τέχνη της λεπίδας» είναι ένα βίαιο ψυχογράφημα, γεμάτο εκπλήξεις και ανατροπές, ένα εξαιρετικό παράδειγμα μελέτης της ανθρώπινης ψυχολογίας και ταυτόχρονα ένα μυθιστόρημα για όσους δεν τους αρέσει να τρώνε όταν διαβάζουν.

ΥΓ. Μόλις διαπίστωσα πως πρόκειται για το τέταρτο βιβλίο της σειράς και, αν και το απόλαυσα χωρίς να νιώσω κενά ή ελλείψεις εφόσον δεν έχω διαβάσει τα προηγούμενα, στενοχωρέθηκα γιατί ούτε ακόμη πιο ολοκληρωμένη εικόνα των χαρακτήρων και της εξέλιξής τους έχω ούτε μπορώ τώρα να διαβάσω τα προηγούμενα (όλα από εκδόσεις Οξύ). Άλλη φορά θα μελετάω πρώτα την εργογραφία και μετά θα διαβάζω!

Βιβλίο Το κορίτσι της διπλανής πόρτας
Τίτλος πρωτοτύπου The girl next door
Συγγραφέας Jack Ketchum
Μεταφραστής Θάνος Καραγιαννόπουλος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Οξύ
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η δεκαετία του 1950 είναι «μια περίοδος παράξενης καταπίεσης, όλο μυστικά και υστερία». Μακαρθισμός, Ψυχρός πόλεμος, Playboy και Plastic Man, Έλβις Πρίσλεϋ και ροκ εν ρολ. Στο Γουέστ Μέιπλ και ειδικά στη λεωφόρο Λόρελ όλοι γνωρίζονται μεταξύ τους και ειδικά τα παιδιά, που καλύπτουν όλο το ηλικιακό και νοητικό φάσμα. Τα περισσότερα είναι στην ηλικία που εξερευνούν τα πάντα γύρω τους και ειδικά τη σεξουαλικότητά τους. Ζουν το μεταβατικό στάδιο ανάμεσα στην παιδικότητα και την εφηβεία, που δε γνωρίζουν ακριβώς τον όρο «παραβατικότητα» και φυσικά δεν έχουν ιδέα για τις συνέπειές του. Αν προστεθεί σε αυτά και το γεγονός πως η κοινωνία είναι κλειστή, κοιμούνται όλοι με ανοιχτά πορτοπαράθυρα, όλοι γνωρίζουν όλους κι οποιαδήποτε πληροφορία που θα διαταράξει τη ρουτίνα τους απλώς δεν είναι καλοδεχούμενη κατάλαβα μέσα σε τι πλαίσιο κινείται ο Ντέιβιντ.

Το κείμενο επικεντρώνεται κυρίως στη Ρουθ, τη Μεγκ και τον Ντέιβιντ, γύρω από τους οποίους δρουν και αναπνέουν οι υπόλοιποι χαρακτήρες. Η κλιμάκωση της αφήγησης είναι έντονη και ανελέητη. Η ήπια αρχή που με έκανε να αναρωτιέμαι τι πραγματικά συμβαίνει στο σπίτι των Τσάντλερ με άφησε εντελώς απροετοίμαστο και εκτεθειμένο για τις ακρότητες που θα ακολουθήσουν. Από τα φώτα του λούνα παρκ που έρχεται στην πόλη ως το σκοτεινό και βρώμικο υπόγειο δεν είναι μεγάλη η απόσταση! Η Ρουθ είναι ένας από τους ψυχοπαθείς εκείνους που έχουν άδειο βλέμμα και ψυχή, που έχουν κλειστεί στον δικό τους μικρόκοσμο και βασανίζουν ανελέητα όποιον αντίκειται στα δικά τους πρότυπα. Δυστυχώς αυτές οι αντιλήψεις και η νοοτροπία επηρέασαν ή ολοκληρώθηκαν με τα παιδιά που γέννησε αυτό το απάνθρωπο πλάσμα κι έτσι η απλή φυλάκιση της ανυπάκουης Μεγκ στο υπόγειο ήταν μόνο η αρχή. «Ήταν περίεργη η αίσθηση. Ειδικά επειδή ήταν τέτοιες αφίξεις. Και ειδικά σ’ εκείνο το σπίτι. Ναι, πολύ περίεργη αίσθηση» (σελ. 35). Έτσι ξεκινάει η γνωριμία του Ντέιβιντ με τα κορίτσια. Και μετά οι τιμωρίες. Και μετά το υπόγειο. Και μετά… ω, Θεέ μου!

Το υπόγειο ήταν ένα καταφύγιο που ετοιμάστηκε για πυρηνικό πόλεμο από τον άντρα της Ρουθ πριν τους εγκαταλείψει. «Ήταν σαν να ‘χε φτιάξει ένα κελί -όχι ένα καταφύγιο για να προστατευτεί από κάτι έξω αλλά μια σκοτεινή μαύρη τρύπα για να κρατήσει κάτι μέσα» (σελ. 64). Εκεί η Μεγκ έζησε ό,τι δεν μπορεί να φανταστεί κοινός νους, παρουσία μαρτύρων ή ακόμη χειρότερα με αύξηση των συμμετεχόντων! Ένα κλειστοφοβικό περιβάλλον που δεν άφησε καμία δίοδο για να αναπνεύσω ή να ξεφύγω από αυτό και η κατάσταση απλώς χειροτέρευε! Πρωταρχικές και λογικές ιδέες, όπως η εμπιστοσύνη στην αστυνομία ή μια απόπειρα απόδρασης έχουν τραγικές συνέπειες και αύξηση των βασανιστηρίων. Από το κακό στο χειρότερο και στο τρισχειρότερο. Οι περιγραφές των δρώμενων στο υπόγειο είναι λακωνικές, σχεδόν δωρικές ενώ ο συγγραφέας επικεντρώνεται στην ατμόσφαιρα που δημιουργείται από όλο αυτό. Τονίζει την έξαψη, την περιέργεια, την απορία, τη δίψα, τον πόθο, χτυπώντας στην ψυχή του αναγνώστη. Μάλιστα, ο ίδιος ο Ντέιβιντ, όταν τα πράγματα φτάνουν στο απροχώρητο, σταματάει να μιλάει: «Δεν θα σας πω τίποτα γι’ αυτό. Αρνούμαι. Υπάρχουν πράγματα που ξέρεις ότι θα πεθάνεις χωρίς να τα πεις πουθενά, πράγματα που ξέρεις ότι θα ‘πρεπε να πεθάνεις χωρίς να τα έχεις δει. Εγώ κοίταζα και έβλεπα» (σελ. 288).

Βία, ωμότητες και σκληρές περιγραφές. Μήπως όλα αυτά είναι στοχευμένα για να ταράξουν όποιον τα διαβάσει ενώ δεν υπάρχει ουσία; Όπως γράφει και ο ίδιος ο συγγραφέας στον επίλογο του μυθιστορήματος, οι ψυχοπαθείς τον τσαντίζουν: «Από καιρό ήθελα να γράψω για ένα τέτοιο μπάσταρδο πλάσμα. Για όλα αυτά που κάνουν τέτοια άτομα να διαφέρουν» (σελ. 330). Αυτός ο θυμός είναι διάχυτος στο κείμενο και όσες φορές κι αν το κοίταξε και το ξανακοίταξε ο Τζακ Κέτσαμ, «πάλι ακραίο βγήκε». Μέσα από αυτήν την ένταση, τις περιγραφές, τα βασανιστήρια, την άρρωστη ψυχοσύνθεση της θείας και των υπολοίπων, η Μεγκ και μέσα από αυτήν η ανάπηρη αδελφή της, αγιοποιούνται, γίνονται ηρωίδες στα μάτια του κόσμου. Και ναι, χάρηκα με το αναμενόμενο ηθικό τέλος του κειμένου, γιατί η ιστορία των κοριτσιών δεν έπρεπε να ολοκληρωθεί με άλλον τρόπο. Όχι τίποτε άλλο αλλά μιλάμε για παιδιά, για ανήλικα πλάσματα που υποτίθεται έχουν έναν βαθμό αγνότητας και αθωότητας! «Γιατί τα παιδιά είναι ανθεκτικά. Επιστρέφουν στην εμπιστοσύνη και σου ανοίγονται πάλι» (σελ. 120).

Ο Ντέιβιντ είναι μια πολυδιάστατη προσωπικότητα και ο αποδιοπομπαίος τράγος, μιας και δεν αποκαλύπτει τίποτα απ’ όσα βλέπει και βιώνει στους γονείς του ή στην Αστυνομία ούτε όμως συμμετέχει και στις ακρότητες! Ο συγγραφέας παραθέτει ένα σωρό λόγους και αιτίες, κάποια είναι ψεύτικες δικαιολογίες, κάποια άλλα είναι τροφή για σκέψη και καθοδηγούν τον αναγνώστη να μπει στη θέση του παιδιού, του έφηβου αγοριού, και να προσπαθήσει να το κατανοήσει καλύτερα. Την ιστορία την αφηγείται ο Ντέιβιντ τριάντα χρόνια αργότερα, όταν όλα έχουν πια τελειώσει, και οι συνέπειές τους επηρεάζουν ακόμη την κοινωνική και οικογενειακή του ζωή. Έχοντας λοιπόν αυτήν τη χρονική απόσταση, αγωνίζεται να καταλάβει γιατί δεν έκανε κάποια πράγματα και γιατί απόλαυσε σε βαθμό ενοχής κάποια άλλα.

Από τη γενική διαπίστωση περνάμε σταδιακά στην ατομική: «Ανήκαμε στους γονείς μας ψυχή τε και σώματι. Που σήμαινε πως ήμαστε καταδικασμένοι μπροστά σε οποιονδήποτε πραγματικό κίνδυνο που προερχόταν απ’ τον κόσμο των ενηλίκων κι αυτό με τη σειρά του έφερνε απόγνωση, θυμό και εξευτελισμό» (σελ. 158). Τονίζεται χαρακτηριστικά: «…η οργή, το μίσος, ο φόβος και η μοναξιά δεν είναι παρά ένα κουμπί που περιμένει ένα και μόνο δάχτυλο για να τα κάνει να εκραγούν όλα και να φέρουν την καταστροφή. Κι έμαθα πως η γεύση τους μπορεί να είναι κι η γεύση της νίκης» (σελ. 165). Το παιδί, μάρτυρας σε πολλούς καβγάδες μεταξύ των γονιών του, ευτυχώς χωρίς βιαιοπραγίες, αναρωτιόταν γιατί αφέθηκε άβουλος μάρτυρας σε όλο αυτό: «Προσπάθησα να πιστέψω πως όλο το πρόβλημα ήταν η σχέση των γονιών μου, η κενή και ψυχρή αταραξία που ανέπτυξα μέσα στον κυκεώνα των καβγάδων τους… Όχι. Η αλήθεια ήταν πως είχε να κάνει μ’ εμένα. Πως το περίμενα να συμβεί, αυτό ή κάτι σαν αυτό, από καιρό. Ήταν λες και στην πλάτη μου είχα ένα θεμελιώδες χαρακτηριστικό που ελευθερωνόταν και γινόταν εγώ, έναν δικό μου μαύρο άνεμο που σάρωνε εκείνη την όμορφη ηλιόλουστη μέρα» (σελ. 165). «Έβλεπα, ποτέ δεν άγγιζα. Κι αυτό ήταν όλο. Όσο κρατούσα αυτή τη στάση, φανταζόμουν πως ήμουν, αν όχι εντελώς αθώος, τουλάχιστον ούτε εντελώς ένοχος» (σελ. 231). Και απ’ το «εγώ» πάμε ξανά στο «εμείς»: «Αν μιλούσες στα παιδιά στη γειτονιά, ήταν σίγουρο ότι όλοι θα σου ‘λεγαν την άποψή τους για το τι συνέβαινε εκεί… Κανείς όμως δεν είχε γνώμη επ’ αυτού. Λες και ότ,ιι συνέβαινε ήταν σαν μια καταιγίδα ή σαν ένα ηλιοβασίλεμα, σαν κάποιο φυσικό φαινόμενο, κάτι που απλώς είχε συμβεί μερικές φορές» (σελ. 208). Ένοχος λοιπόν ή αθώος; Δειλός ή γενναίος; Παιδί ή άντρας;

«Το κορίτσι της διπλανής πόρτας» είναι ένα σκληρό μυθιστόρημα για τον βαθμό παράνοιας στον οποίο μπορεί να φτάσει ένα όμαιμο πλάσμα, ένας άνθρωπος κατ’ εικόνα και ομοίωση ενός άλλου, και μια μελετημένη και ορθά δομημένη καταγραφή και παρουσίαση της εφηβικής ψυχοσύνθεσης. Είναι ένα ωμό ψυχολογικό θρίλερ, δυστυχώς βασισμένο σε αληθινή ιστορία, που με έφερε στα όρια της δικής μου αντοχής, με θύμωσε και μου έδειξε πόσο εύκολα μπορεί κάποιος παράφρων να αλλάξει για πάντα τη ζωή, το σώμα και την ψυχοσύνθεση κάποιου άλλου για καθαρά ατομικούς και υποκειμενικούς λόγους, που ουδεμία σχέση έχουν με την πραγματικότητα ούτε φυσικά δικαιολογούν τον βαθμό των ακροτήτων. Στις σελίδες κυριαρχεί ο φόβος, ο πανικός, οι τύψεις, και περιγράφεται ένα καλοστημένο αδιέξοδο, από το οποίο δύσκολα θα ξέφευγε ένας ενήλικος, πόσο μάλλον ένας έφηβος. Ο Jack Ketchum έγραψε ένα βιβλίο το οποίο η Μαρία Μοντεσόρι, καταστρατηγώντας τις εκπαιδευτικές της αντιλήψεις, θα το έριχνε με μεγάλη χαρά και χωρίς τύψεις στην πυρά.