Βιβλίο Οι Καθαροί 
Συγγραφέας Φραντζέσκα Μάνγγελ
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα 
Εκδότης Bell
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Φραντζέσκα Μάνγγελ έγραψε ένα δυνατό, συγκλονιστικό δυστοπικό μυθιστόρημα γεμάτο διαχρονικά μηνύματα, έξυπνη πλοκή, ενδιαφέροντες χαρακτήρες και πολλά μυστικά που όταν βγουν στο φως θα αλλάξουν τα πάντα. Η Κλόι ζει με τη μητέρα και τον αδερφό της σ’ ένα ξένο μέρος, μακριά από το σπίτι τους, χωρίς τον πατέρα της στις παραμονές του πολέμου. Το κείμενο μας βάζει από την αρχή στο σκληρό περιβάλλον στο οποίο ζουν οι χαρακτήρες: ένα σκούρο πέπλο θλίψης απλώνεται στα μάτια των παιδιών, λες και μεγάλωσαν όλα απότομα, κλειστό το κέντρο της πόλης τα Σαββατοκύριακα, στο νου των ανθρώπων υπάρχουν μόνο τρία πράγματα (να εξασφαλίζουν δουλειά και φαγητό για να επιβιώνουν), η κυβέρνηση έχει κλείσει εταιρείες, εφημερίδες, οργανισμούς, σχολές, ο αρχηγός της δηλώνει πως βάζει τη χώρα πάνω από την ίδια τη ζωή του αλλά δεν πείθει κανέναν («παρωδία ενός κράτους δικαίου που είχε πάψει προ πολλού να υφίσταται», σελ. 106). Γιατί δεν αντιδρά ο κόσμος να κάνει τα πράγματα αλλιώς; «Όσο όμως περνούσαν τα χρόνια και παγιώνονταν οι περιοριστικές αρχές, αυτό το αλλιώς έφθινε, δίνοντας τη θέση του στο αδιαμφισβήτητο της απολυταρχίας που ρύθμιζε τις κοινωνικές και προσωπικές ζωές όλων μας» (σελ. 103). Γενιά ευνουχισμένη, χωρίς έρωτα και αγάπη, χωρίς ορμές, οι Καθαροί με τους Καθαρούς και οι Στιγματισμένοι με τους Στιγματισμένους, δεν είναι μαθημένοι στα αγγίγματα, στο αυθόρμητο φιλί της αγάπης. Η κυβέρνηση εκμεταλλεύτηκε έναν πόλεμο-αστραπή για να πάρει την εξουσία και να υποτάξει αργά αλλά σταθερά τους κατοίκους. Και πάνω που ο τρόμος αυτός παγιώθηκε, ξεσπάει επίθεση κατά της χώρας. «-Ξέρεις, θα ξεκινήσει πάλι το παράλογο των ανθρώπων. Έχει ξανασυμβεί αμέτρητες φορές. Δεν μαθαίνουμε ποτέ» (σελ. 37).

Αφηγηματική δεινότητα, αστείρευτη φαντασία και έξυπνος, υποδειγματικός χειρισμός της πλοκής, ενδιαφέροντες χαρακτήρες, εκ των οποίων κάποιοι είναι θερμοί υποστηρικτές της κυβέρνησης και άλλοι οι χαφιέδες που βγάζουν τα απωθημένα τους καταδίδοντας όποιον θέλουν, κάποιοι είναι οι πρακτικοί που θέλουν το κεφάλι τους ήσυχο, όπως υπάρχουν και οι αδιάφοροι που δεν τους καίγεται καρφί, οι νομοταγείς εκ φόβου ή ανάγκης, ακόμη κι αυτοί που μπαίνουν μπροστά χωρίς να υπολογίζουν προσωπικά κόστη. Βουτάμε στα βαθιά από την αρχή, ξεδιπλώνεται μπροστά στα μάτια του αναγνώστη ένας σκληρός, δυστοπικός, σκοτεινός κόσμος και μόλις γνωρίζουμε τα πρόσωπα, μόλις βλέπουμε τις μεταξύ τους σχέσεις, μόλις βιώνουμε τις πρώτες ανατροπές, ξεσπάει νέος εφιάλτης: επιστράτευση, επιτάξεις μέσων, οχημάτων και περιουσιακών στοιχείων, πρόσφυγες από τα σύνορα που πλήττονται στην αρχή της επίθεσης σφοδρά και εγκαθίστανται σταδιακά στην ενδοχώρα και πολλά άλλα αλλάζουν την καθημερινότητα όλων για πάντα. «Πεινούσαμε και φοβόμασταν. Μας υποσχέθηκαν πως θα μας γλυτώσουν κι απ’ τα δύο. Τους πιστέψαμε. Παρασυρθήκαμε. Ελπίσαμε. Κι ας ξέραμε όλοι κατά βάθος πως ήταν τρελοί» (σελ. 130). Το άχρονο της αφήγησης επιτρέπει στη Φραντζέσκα Μάνγγελ να παραθέσει τόσες και τέτοιες λεπτομέρειες από τη ζωή μεταξύ των βομβαρδισμών, για την έλλειψη τροφίμων και επικοινωνίας, για την πείνα, την εξαθλίωση και τη δυστυχία που ένιωθα έναν ασφυκτικό κλοιό γύρω μου. Πρόκειται για ένα ξεκάθαρα πασιφιστικό μυθιστόρημα που τονίζει την αξία και τη σημασία της ελπίδας, της πίστης σε αληθινά ιδανικά, τη σωστή και αντικειμενική πληροφόρηση ενώ τίθεται ξεκάθαρα κατά της προπαγάνδας. Η συγγραφέας γράφει, σημειώνει, αναφέρει, στηλιτεύει, ζωντανεύει, περιγράφει και τελικά λυγίζει μπροστά σε τι; Στα παιδιά! «Τα παιδιά με γονατίζουν. Έχουν και δεν έχουν συναίσθηση τι ακριβώς συμβαίνει… Ποιος λόγος είναι αρκετός για να δικαιολογήσει αυτόν τον όλεθρο; Ποιος λόγος είναι αρκετός για να κατανοήσουν κι εκείνα το ασυγχώρητο; Την απειλή της ζωής. Την πιο τρομακτική εμπειρία που μπορεί να ζήσει κανείς» (σελ. 215).

Η Κλόι, η πρωταγωνίστρια του μυθιστορήματος, είναι ανθρωπολόγος σε κέντρο ερευνών που προσπαθεί να βελτιώσει τις συνθήκες ζωής των συνανθρώπων, εξετάζοντας κοινωνικούς θεσμούς, πολιτισμικές ταυτότητες, εκπαιδευτικούς μηχανισμούς, δομές υγείας. Προϊστάμενος είναι ο Λίο Μπραθέλος, ο οποίος παθαίνει το ίδιο σοκ με τους υπαλλήλους του όταν ο ιδιοκτήτης της μονάδας την πουλάει σε μεγάλη εταιρεία ερευνών, με αποτέλεσμα να παγώσουν όλα τα προγράμματα. Ακόμη χειρότερα, η νέα επικεφαλής, Ελίζα Μπισέτ, το μόνο που ζητάει είναι αρχειοθέτηση με αναλυτικούς φακέλους και οικογενειακό και ιατρικό ιστορικό για κάθε μέλος των πληθυσμιακών ομάδων που μελετούσε το κέντρο ως τότε, κάτι που καταστρατηγεί το ιατρικό απόρρητο. Έτσι σιγά σιγά το κέντρο γίνεται όργανο της κυβέρνησης, δελεάζοντας τους εργαζομένους με σειρές παροχών που θα τους βοηθήσουν ουσιαστικά στους δύσκολους αυτούς καιρούς. Κι αν τα πράγματα δεν είναι έτσι; Η πρωτοπρόσωπη αφήγησή της χαρίζει αμεσότητα στο κείμενο και μας δίνει την ευκαιρία να βιώσουμε από πρώτο χέρι τις απανωτές αλλαγές που βιώνει στον εργασιακό της χώρο αρχικά και στην ευρύτερη κοινωνία αργότερα που ξεσπάει ο πόλεμος. Η πλοκή, σελίδα τη σελίδα, αποδομεί τη ζωή της κι αρχίζει να αλλάζει άρδην την οπτική γωνία των πραγμάτων αλλά και την αλήθεια πίσω από τα γεγονότα που βιώνει η κοπέλα. Ενώ δηλαδή αρχικά έχουμε μια πλούσια σε λεπτομέρειες καταγραφή μικρών και μεγάλων συνηθειών και θέσφατων, από το σημείο καμπής και μετά οι ρόλοι αντιστρέφονται, η αλήθεια βγαίνει στο φως, τα πάντα καταστρέφονται από αξιακής απόψεως και μένουμε, αναγνώστες και χαρακτήρες, αντιμέτωποι με μια αλήθεια τόσο σκληρή που συναγωνίζεται την κτηνωδία του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου. Άνθρωποι που νόμιζε πως ήξερε, άνθρωποι που πίστευε πως έχασε για πάντα, τα ίδια τα ιδανικά και οι αξίες της τσαλαπατώνται από μια σειρά γεγονότων που έφεραν τούμπα τα πάντα κι έβαλαν την ιστορία στις σωστές της διαστάσεις.

Ο αδερφός της Κλόι, ο Νόρμαν (κλειστός και εσωστρεφής, δουλεύει στη διαγραφή ψηφιακών αρχείων), ο αλλόκοτος Ντέιβιντ, ο γιος του παλαιοπώλη, ο οποίος τυραννιέται από εμμονές που δυσκολεύουν τις προσωπικές και κοινωνικές του σχέσεις και διαβάζει με τις ώρες στο μαγαζί του πατέρα του, που προειδοποιεί την Κλόι για τον πόλεμο και ανησυχεί για την Ντάρια με την οποία είναι ερωτευμένος από μικρό παιδί, η Ντάρια Καχιάνου, η καλύτερη φίλη της Κλόι, δυνατή, θετική και αισιόδοξη, που έχει τη στήριξη της οικογένειάς της και τον τρόπο της να κάνει το αδύνατο δυνατό, που δεν μπορεί να προσαρμοστεί στις ανάγκες του αστυνομικού κράτους που υπαγορεύει κάθε της κίνηση, σκέψη και εκδήλωση κι έχει το περιβόητο σημάδι, ο Μάρκος Χαϊνάς, ο γιος του υπαρχηγού της ασφάλειας, που δημιουργούσε συνεχώς προβλήματα όσο ήταν συμμαθητής με τους προηγούμενους και τώρα που έχει την εξουσία στα χέρια του έχει ξαμοληθεί για εκδίκηση, ο Έρικ Νόρμπεργκ, εκπρόσωπος της εταιρείας που εξαγόρασε το κέντρο όπου δουλεύει η Κλόι, ένας απρόσιτος, αδιευκρίνιστος, ζεστός και ταυτόχρονα απόμακρος, άψογος εμφανισιακά άντρας, κάτι που θα γοητεύσει την Κλόι με ασύλληπτες συνέπειες και για τους δύο, η ερμητικά κλειστή και εσωστρεφής Μαργκό που νοικιάζει τον πάνω όροφο στην οικογένεια της Κλόι και που σπάνια βγαίνει έξω, προσπαθώντας να κρυφτεί από μια σειρά τραυματικών εμπειριών και άλλοι ήρωες είναι το κοινωνικό, οικογενειακό και εργασιακό πλαίσιο μέσα στο οποίο δρα η Κλόι. Όταν η καλύτερή της φίλη, η Ντάρια, εξαφανίζεται, κάνει τα πάντα για να τη βρει, πυροδοτώντας μια σειρά από εξελίξεις που θα τη φέρουν πιο κοντά σε αλήθειες που καλύτερα να μη γνώριζε ποτέ. 560 σελίδες γεμάτες από πληροφορίες, εκπλήξεις, περιστατικά, χαρακτήρες συναποτελούν ένα πραγματικά χορταστικό μυθιστόρημα γεμάτο διαχρονικά μηνύματα και ποικίλα συναισθήματα. Χωρίς καμία λέξη να είναι περιττή, στήνεται με αστείρευτη φαντασία ένα ασφυκτικό σύμπαν απολυτότητας, μέσα στο οποίο μια γυναίκα αγωνίζεται να βρει την καλύτερή της φίλη, αντιμετωπίζοντας ακόμη και το ίδιο το καθεστώς. Θα προδοθεί, θα εκπλαγεί, θα μάθει, θα ανακαλύψει και κάθε της βήμα θα τη φέρνει πιο κοντά σ’ ένα σημείο όπου μετά δε θα έχει γυρισμό. Με άψογο χειρισμό η συγγραφέας καθορίζει πολλές αλλαγές στη χώρα, στο καθεστώς και στις ζωές των ηρώων του βιβλίου, χωρίς να χάνει ούτε στιγμή το μέτρο ούτε και να αναλώνεται σε περιττολογίες. Ακόμη και τα σημαντικά μηνύματα που στηλιτεύουν διαχρονικά λάθη ή υποστηρίζουν τρυφερές και σημαντικές έννοιες για την ανθρώπινη εξέλιξη πηγάζουν από πράξεις, κίνητρα και ελάχιστα λόγια, εξ ου και δεν κουράστηκα ούτε λεπτό.

Πάντως, εκτός από τα προτερήματα του μυθιστορήματος που ανέλυσα πιο πάνω, κρατάω δύο θετικότατα γνωρίσματα που σημάδεψαν εμένα ως αναγνώστη: πρώτον το πλούσιο σε λεπτομέρειες και χαρακτήρες και γεγονότα σύμπαν που έπλασε η συγγραφέας πριν με ρίξει στα βαθιά νερά των ανατροπών που άλλαξαν οριστικά την οπτική γωνία από την οποία κοίταγα «εξαιτίας» της ως τότε το κείμενο και δεύτερον το τέλος. Η κεντρική ιδέα του μυθιστορήματος με συγκλόνισε και ταυτόχρονα με έκανε να αναρωτηθώ γιατί να στηθεί ένας ολόκληρος δυστοπικός κόσμος μόνο και μόνο για να φτάσουμε να μάθουμε αυτό που ανέτρεψε το βιβλίο. Η απάντηση είναι μία: για να έχουμε περισσότερο χώρο να αναπνεύσουμε. Η συγγραφέας παρασύρθηκε να ζωντανέψει, να καταγράψει, να αποτυπώσει χαρακτηριστικά γνωρίσματα που όλοι έχουμε βιώσει ή μάθαμε από τα προηγούμενα χρόνια της Ιστορίας και να τα εντάξει σ’ ένα άχρονο σύμπαν ώστε να τονίσει τη φρίκη τους και να διατρανώσει ξανά και ξανά τη σημασία και την αξία της ειρήνης και του ότι πρέπει να μαθαίνουμε από τα λάθη μας και να μην τα αγνοούμε. Δεν κουράστηκα πουθενά, δε βαρέθηκα στιγμή, το κάθε τι ήταν δοσμένο με τέτοιο τρόπο που από τη μια με εντυπωσίασαν η ευρυμάθεια της Φραντζέσκας Μάνγγελ και ο τρόπος που ανέπτυξε μέσω αυτής της γνώσης το σύμπαν της κι από την άλλη ένιωσα και κατάλαβα πολύ καλά τη φρίκη ενός πολέμου, την απληστία του ανθρώπου, το νόημα της προπαγάνδας και πως όλα αλλάζουν ριζικά από τη μια στιγμή στην άλλη. Κι όλα αυτά ήταν μια καλοκεντημένη κουρτίνα που όταν ήρθε η ώρα η συγγραφέας την έσκισε με σαδισμό για να μου αποκαλύψει φριχτά μυστικά για ενέργειες που πάντα θα γίνονται εις το όνομα της επιστήμης και με αφορμή ή προκάλυμμα έναν πόλεμο. Χορταστικό, πλούσιο, γεμάτο κείμενο για έναν κόσμο που μακάρι να μη βιώσει ποτέ κανείς μας, εξ ου και έπρεπε να στηθεί όλος αυτός ο κόσμος γύρω από την κεντρική απάνθρωπη ιδέα.

Το τέλος του βιβλίου λοιπόν είναι μια επιλογή που σπάνια υποστηρίζω όταν τη συναντάω. Δείχνει αμηχανία ή προχειρότητα, βιασύνη, αδυναμία κλπ. όμως η Φραντζέσκα Μάνγγελ με έπεισε πως αυτό έπρεπε να γίνει για να δείξει πως αξίζει μια δεύτερη ευκαιρία η πορεία της ζωής μας, πως η ίδια δεν παύει να πιστεύει στον άνθρωπο και στη δύναμη του καλού που εμφιλοχωρεί μέσα του και στο κάτω κάτω, όπως λέει και στο επίμετρο: «Από εμάς εξαρτάται πάντοτε η κατάληξη, εμείς αποφασίζουμε για την έκβαση των γεγονότων, γυρνώντας το κεφάλι στο σκοτάδι ή στο φως». Έτσι λοιπόν δεν επικροτώ τέτοια «φινάλε» αλλά ήρθε η στιγμή που μια συγγραφέας με έκανε να μαλακώσω τη στάση μου, δείχνοντάς μου πως τίποτα στη ζωή δεν είναι άσπρο και μαύρο, πόσο μάλλον στα βιβλία που γεννάνε χιλιάδες σκέψεις, πολλές φορές αντικρουόμενες μεταξύ τους ή αντικρούουν όσα πίστευα κι ένιωθα ως τώρα.

«Υπάρχουν δύο ειδών άνθρωποι. Εκείνοι οι οποίοι σχεδιάζουν τους πολέμους κι εκείνοι που τους βιώνουν. Τη μοχθηρία των πρώτων δεν τη φτάνει η φαντασία των δεύτερων» (σελ. 324). Με αυτό το μότο η Φραντζέσκα Μάνγγελ εξαπολύει σ’ ένα φαντασιακό σύμπαν κακούς και καλούς, ρίχνοντάς τους σ’ έναν αγώνα δρόμου και επικυριαρχίας, στολίζοντάς τους με καίριες αλήθειες και ελάχιστα καλολογικά στοιχεία, σμιλεύοντάς τους ως το τέλος και φέρνοντάς τους αντιμέτωπους με γεγονότα και πράξεις που δεν είναι έτοιμοι να χειριστούν. «Οι Καθαροί» είναι ένα πλούσιο σε γεγονότα, σκηνές και νοήματα μυθιστόρημα που με άλλαξε αναγνωστικά και ψυχοσυναισθηματικά, κάνοντάς με πιο προσεκτικό σε όσα πολιτικά, κοινωνικά και οικονομικά γεγονότα διαδραματίζονται γύρω μου.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Υπάρχει κάτι σχετικό με όσα συμβαίνουν στη ζωή μας. Δεν ορίζονται πάντα από τον βαθμό δυσκολίας τους όσο από την οπτική μας προς αυτά, τον τρόπο με τον οποίο τα αντιμετωπίζουμε. Άνθρωποι που η ζωή στεκόταν μαζί τους απαλή σαν πουπουλένιο χάδι, εκείνοι την ξεπουπούλιαζαν γκρινιάζοντας. Κι άλλοι που περπατούσαν ολημερίς σε κάρβουνα, το έκαναν γελώντας» (σελ. 51).

«Την τραγικότητα δεν την καταλαβαίνεις τη στιγμή που συμβαίνει. Πρέπει να γίνει κάτι πολύ ακραίο για να τη δεις κι αυτό συνήθως συμβαίνει τόσο σταδιακά, ώστε μέχρι να το συνειδητοποιήσεις, το έχεις πρώτα συνηθίσει» (σελ. 123).

«Αν θέλουμε να παραμείνουμε άνθρωποι, δεν πρέπει να ξεχνάμε! Δεν πρέπει να συνηθίζουμε! Η λήθη και η συνήθεια είναι η θανατική μας καταδίκη. Οφείλουμε να την πολεμάμε» (σελ. 134).

«Αρνήθηκε να πάει το μυαλό μας στο κακό. Ήμασταν δύσπιστοι, αφελείς και αλαζόνες. Έφταιγε η αισιοδοξία μας;… Το δεν μπορεί να μου συμβεί εμένα αυτό; Παρόλο που ξέρουμε πως έχει συμβεί ξανά και ξανά σε εκατομμύρια ανθρώπους ανά τους αιώνες; Καμιά φορά σκέφτομαι πόσες ψυχές θα είχαν γλυτώσει αν αντιλαμβάνονταν άμεσα τον κίνδυνο. Αν ακούγαμε, βλέπαμε, παρατηρούσαμε αντί μοναχά να μιλάμε… Ο άνθρωπος έχει την τάση προς το καλό, ασχέτως αν στο σύνολό του προκαλεί κακό» (σελ. 194-195).

Βιβλίο Φλόγα που σιγοκαίει
Τίτλος πρωτοτύπου A quiet flame
Συγγραφέας Philip Kerr
Μεταφραστής Γιώργος Κυριαζής
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Αστυνομικό μυθιστόρημα 
Εκδότης Κέδρος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Έχοντας πάψει από την αρχή σχεδόν να ψάχνω με ποια σειρά πρέπει να διαβάσω τα βιβλία με πρωταγωνιστή τον Gunther, επικεντρώνομαι πλέον στην υποβλητική ατμόσφαιρα της εκάστοτε περιοχής που διαλέγει ο συγγραφέας να τοποθετήσει τον ήρωά του και στην εκπληκτική ψυχογράφηση του ήρωα αυτού, που σε κάθε μα κάθε βιβλίο όλο και κάποιο πετραδάκι προστίθεται. Όχι για να τον αλλάξει ή να τον αποπροσανατολίσει αναληθώς στα μάτια του αναγνώστη. Ο Gunther, που παραμένει είρων, πανέξυπνος, φλύαρος και αντιναζιστής, σε αυτό το βιβλίο αρχίζει να έρχεται αντιμέτωπος επιτέλους με τον ίδιο του τον εαυτό, μιας και αναλογίζεται ότι συνολικά έχει σκοτώσει ούτε μια χούφτα ανθρώπους και αυτό μόνο υπό πολύ δύσκολες συνθήκες. Τώρα όμως, σε αυτήν την περιπέτεια που ζει, τα γεγονότα και οι καταστάσεις τον οδηγούν όλο και πιο συχνά να σηκώνει όπλο. Και όχι μόνο αυτό αλλά επιτέλους αρχίζει να νιώθει εκείνη τη φλόγα που σιγοκαίει, τη φλόγα του έρωτα και της αγάπης, πολλά χρόνια μετά τον άδικο θάνατο της συζύγου του από ασθένεια κάπου στις αρχές της δεκαετίας του 1930.

Δεν ξέρω πού να πρωτοαναφερθώ και τι να πρωτοσχολιάσω. Να κάνω παρατηρήσεις επί της περίπλοκης και πολυεπίπεδης υπόθεσης; Να σχολιάσω τον υπέροχο κόσμο που συγκροτεί ο Philip Kerr για μια χώρα που υποτίθεται είναι παράδεισος για τους φυγάδες Γερμανούς εγκληματίες πολέμου αλλά κάτι κάτω από την επιφάνεια αυτή αχνοδείχνει ότι εκεί γίνονται τα ίδια και χειρότερα, όχι εν γνώσει της Αργεντινής; Να συγχαρώ τον συγγραφέα για την εξαιρετική λεπτοδουλειά που έκανε, καταφέρνοντας να περιγράψει ταυτόχρονα μια υπόθεση του Gunther στο Βερολίνο του 1932 και στο Μπουένος Άιρες του 1950, μια υπόθεση που πρέπει να έχει τον ίδιο καταζητούμενο εγκληματία αλλά πώς θα το αποδείξει αυτό ο Gunther;

Τα ιστορικά πρόσωπα, η Ιστορία αυτή καθαυτή, πρωταγωνιστούν σε αυτήν την υπέροχη περιπέτεια, με τον Χουάν Περόν και την Εβίτα να περιγράφονται γλαφυρότατα και η κατάσταση και η θέση της χώρας να αναλύονται διεξοδικά, με καίριες παρατηρήσεις, εν τη ρύμη της ιστορίας και όχι κουραστικά ή εγκυκλοπαιδικά. Μου έκανε εντύπωση το πόσο καλά ξέρει ο Philip Kerr την ιστορία της δεκαετίας του 1930 και όχι μόνο, γιατί οι παρομοιώσεις του, οι αναφορές του, το χιούμορ του ασχολείται με πρόσωπα της επικαιρότητας! Ο Γιόζεφ Μένγκελε, ο Άντολφ Άιχμαν και ο μηχανικός των στρατοπέδων συγκέντρωσης Χανς Κάιμλερ είναι εδώ, καπνίζουν, ψάχνουν για κοριτσάκια, πειραματίζονται, κρύβονται, ζώντας μια άνετη ζωή, χωρίς να έχουν μετανιώσει στιγμή ούτε για τα εγκλήματά τους ούτε για τις συνέπειες του ναζισμού στον κόσμο.

Στην ιστορία ουσιαστικά έχουμε τέσσερις αφετηρίες: την εξαφάνιση μιας κοπέλας και τον δολοφονικό ακρωτηριασμό μιας άλλης, στοιχεία που παραπέμπουν σε μια αντίστοιχη υπόθεση που είχε ξεκινήσει να διαλευκαίνει ο Gunther το 1932, λίγους μήνες πριν τις κρίσιμες εκλογές του Μαρτίου του 1933, οπότε ο Χίτλερ διορίστηκε πρώτη φορά καγκελάριος. Ανατρίχιασα με την κατηφόρα που ακολουθούσε ο κόσμος εκείνη την εποχή, με τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης να φυλλορροεί, με τον Χίτλερ να ανεβαίνει αξιώματα χωρίς κανείς να μπορεί να τον αντιμετωπίσει ουσιαστικά, αντίθετα, ο κόσμος πίστευε στα οράματα, τα ιδανικά και τη δύναμη του εθνικοσοσιαλισμού γιατί η κατάσταση στην πολιτική, κοινωνική και οικονομική ζωή δεν είχε άλλες ελπίδες, δεν μπορούσε να βασιστεί πουθενά αλλού. Έβλεπα τον ναζισμό να έχει εισχωρήσει παντού, σε επιφανείς και μη πολίτες, τον κομμουνισμό και τον σοσιαλισμό να γίνονται θηράματα, το Βερολίνο να γίνεται μια άναρχη, απέραντη πόλη ηδονής (τρομερές οι πληροφορίες στη σελίδα 139). Ο Gunther ήταν τόσο δημοκρατικός που πίστευε ότι έστω και με μικρή διαφορά θα κυριαρχούσε ο σοσιαλισμός. Φευ, οι εκλογές του 1933 ήταν η αρχή του τέλους, ο Χίτλερ κατοικοεδρεύει στην εξουσία, καίει το Ράιχσταγκ, ξαναπάει σε εκλογές τον Οκτώβρη του ίδιου έτους και τα δάκρυα του κόσμου αρχίζουν να κυλούν ματωμένα. Αυτό είχε ως συνέπεια να αλλάξει η ηγεσία της αστυνομίας και να αποπεμφθεί ο Gunther τότε από την υπόθεση, λίγο πριν φτάσει στην τραγική αλήθεια.

Μπουένος Άιρες, 1950. Με μια εκπληκτική δεξιοτεχνία στην αφήγηση, βλέπουμε τον Gunther να αναγκάζεται να αναλάβει την αντίστοιχη υπόθεση στην Αργεντινή, που σημαίνει ότι ίσως ο δολοφόνος να κατέφυγε στη μακρινή αυτή χώρα και να μην άντεξε να σταματήσει το έργο του. Αυτή όμως είναι μόνο η αρχή της πιο μπλεγμένης ιστορίας που ξετύλιξε ποτέ ο αγαπημένος ντετέκτιβ. Γιατί δεν έχουμε μόνο δολοφονία, έχουμε τον θησαυρό των Εβραίων που συγκέντρωσαν οι Ναζί και φυγάδευσαν στην Αργεντινή («Μόντε Κρίστο»), έχουμε τους πέντε σημαντικότερους Αργεντινογερμανούς τραπεζίτες που φυλάνε τα κλειδιά των λογαριασμών σε ελβετικές τράπεζες με δισεκατομμύρια λεφτά να ξεκουράζονται, χρήματα αρπαγμένα από αθώους και δυστυχισμένους ανθρώπους (οι τραπεζίτες ανέλαβαν αυτά τα χρήματα για να χρηματοδοτήσουν από αυτήν την πλευρά του Ατλαντικού τον πόλεμο στην Ευρώπη) έχουμε τον Μένγκελε να συνεχίζει το θεάρεστο έργο του, έχουμε μυστηριώδεις εξαφανίσεις Εβραίων προσφύγων που αναζητούν καταφύγιο στη νότια Αμερική, έχουμε τόσα πολλά ζητήματα που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας για να δείξει πως τίποτε δεν άλλαξε, η Ιστορία επαναλαμβάνεται και φυσικά όποιος ανακαλύψει καλά κρυμμένα μυστικά πρέπει να πεθάνει. Υπέροχη, διττή πλοκή, που διαδραματίζεται σε δυο κατ’ ουσίαν στον ίδιο βαθμό διεφθαρμένες πόλεις: «…ενώ το Βερολίνο επεδείκνυε ανοιχτά τη φαυλότητα και τη διαφθορά του, το Μπουένος Άιρες έκρυβε την όρεξή του για ακολασία, σα γέρος παπάς που έπινε από ένα μπουκαλάκι χωμένο στην τσέπη του ράσου του» (σελ. 392-393).

Τι κρύβεται λοιπόν πραγματικά πίσω από την υπόθεση που ανέλαβε ο Gunther; Γιατί εξαφανίστηκε το ένα κορίτσι και ποιος κατέσφαξε το άλλο και γιατί; Τι ρόλο παίζει σε όλα αυτά η ίδια η Εβίτα Περόν; Τι συμβαίνει στη χώρα που φιλοξενούσε τους εγκληματίες πολέμου και τι σχεδίασαν αυτά τα κτήνη για να περνάνε την ώρα τους στη μακρινή αυτή χώρα; Τι ζητά αυτή η πανέμορφη κοπέλα που ανέθεσε στον Guntherνα ανακαλύψει τους Εβραίους θείους της; Τι είναι οι Οδηγίες 11 και 12; Ποιος κατασκευάζει ένα φράγμα στις πάμπες της Αργεντινής; Θα καταφέρει να βγάλει άκρη ο Gunther και να επιβιώσει; Περίπλοκο, πολυεπίπεδο, χορταστικό μυθιστόρημα που θέλει συγκέντρωση και προσοχή ως το τέλος, όπου οι αποκαλύψεις δε σταματούν ούτε σελίδα!

Βιβλίο Άγγελοι από στάχτη
Συγγραφέας Πασχαλία Τραυλού
Κατηγορία Αστυνομικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Είμαστε στο 1998, αρκετά χρόνια μετά τα συγκλονιστικά γεγονότα που διαδραματίστηκαν στα πρώτα δύο βιβλία της σειράς, τα απόνερα όμως των πράξεων είναι ακόμη εδώ και ταράζουν σκέψεις και νοοτροπίες. Φριχτά μυστικά, αβάσταχτες αποκαλύψεις, κρίκοι που ενώνονται, ένας κατά συρροή δολοφόνος που κρύβεται πίσω από τον εξαγνισμό του νεοναζισμού και ένας αστυνομικός που διαπιστώνει πως η υπόθεση πάει πολύ βαθιά και πολύ πίσω είναι μερικά από τα βασικά γνωρίσματα του δυνατού αυτού μυθιστορήματος. Η αστυνομική χροιά δίνει την αφορμή για έρευνα, ανακρίσεις και μελέτη από έναν άνθρωπο ιδιαίτερο, πιστό στο καθήκον αλλά και ταυτόχρονα αρνητή της γραφειοκρατίας. Η φιλία του με τον Έμπερχαρντ είναι το εφαλτήριο για μια σειρά από γεγονότα που με ταξίδεψαν πίσω στα σκοτεινά χρόνια της δεκαετίας του 1940 και που ξανάφεραν στο φως τις ανθρώπινες κτηνωδίες στο όνομα της ευγονικής.

Δυνατός και αξέχαστος είναι ο τρόπος που συνέδεσε η συγγραφέας τα πρόσωπα του συγκεκριμένου μυθιστορήματος, αφού πρώτα έριξε διάφορες στάχτες αμφιβολίας ως προς τους πραγματικούς δεσμούς τους. Ένα διαρκές πινγκ-πονγκ πραγματικών ταυτοτήτων που οδήγησε σε σοκαριστικές αλήθειες, η ανάγκη για συγχώρεση και για την απαραίτητη αναγνωστική «κάθαρση» και λύτρωση πρωτοστατούν στον χορό αυτής της σύγχρονης τραγωδίας. Αλήθειες που έπρεπε να μείνουν στο φως, μυστικά που ανατριχιάζουν και το ηθικό δίλημμα αν πρέπει να ειπωθεί όλη η αλήθεια ή καθόλου με ταλάνισαν από την αρχή ως το τέλος και με γέμισαν αμφιβολίες, φόβο και ένταση. Αγάπη και συγχώρεση αντιπαραβάλλονται στο κακό και το μίσος και ίσως κάποια στιγμή καταφέρουν να κερδίσουν αυτόν τον διηνεκή πόλεμο. «Κανένας πόλεμος δεν τελειώνει μόνο όταν παύουν τα πυρά μεταξύ εχθρών. Οι χειρότεροι πόλεμοι είναι εκείνοι που ξεσπούν στη σιωπή. Εκείνοι που έχουν την κάλυψη και τη συνενοχή της ειρήνης» (σελ. 449).

Στο βιβλίο υπάρχει, αρχικά τουλάχιστον, ένας σχετικά απαλός κυματισμός μέχρι να παρατεθούν πλήρως όλες οι λεπτομέρειες που θα απαρτίσουν το σύμπαν της αφήγησης και θα συνδεθούν με το ματωμένο χτες. Τα προϋπάρχοντα ερωτηματικά συντροφεύουν καινούργια που ξεφυτρώνουν στην πορεία της αφήγησης, χωρίς αυτό να σημαίνει πως πρέπει να έρθει το τέλος για να δοθεί η τελική λύση. Ποιος είναι ο μυστηριώδης Ενίλ Λόις, ασθενής με αμνησία, και πώς θα καταφέρει ο Χανς να του επαναφέρει τη μνήμη; Πόση ντροπή κουβαλάει ο χαρακτηρισμός «παιδί της Βέρμαχτ» όταν κάποιος γεννιέται από μάνα Ελληνίδα και πατέρα Γερμανό; Ποιες τραγικές συνέπειες από τη «φυλετική κάθαρση» που πρόταξε ο Αδόλφος Χίτλερ βιώνουν σήμερα κάποιοι, ειδικά αν σκεφτεί κανείς πως, εκτός από τις δολοφονίες των Εβραίων, των αναπήρων, των ομοφυλόφιλων κλπ. («κάθαρση») υπήρξε και «φυλετική αναβάθμιση», κατασκευάζοντας έτσι ανθρώπους με κατάφωρη παραβίαση της φύσης τους; «Τα Εβραιόπουλα είναι τα χάμστερ πάνω στα οποία δοκιμάζονται όλες οι μέθοδοι της ευγονικής και της φυλετικής αναβάθμισης» (σελ. 369). Τι σχέση έχει ένα παιδί που πέθανε το 1943 με έναν άνθρωπο από στάχτη που βασανίζεται από εφιάλτες και άγνωστες γλώσσες; Γιατί μεγάλωσε με ξένες αναμνήσεις, φιλοξενούμενος στην ίδια του τη ζωή; Τι μυστικά υπάρχουν στην καταγωγή του και γιατί δείχνει να έχει υψηλότερο δείκτη ευφυίας από τους συνομηλίκους του;

Κάποιες αποκαλύψεις γίνονται, κάποια μυστικά βγαίνουν στο φως κι έτσι η ένταση και η αγωνία αυξάνονται από σελίδα σε σελίδα μέχρι να διαπιστώσω πού οδηγεί όλη αυτή η κούρσα και πώς θα κλείσουν οι ανοιχτοί λογαριασμοί με το χτες. Τα πρόσωπα είναι άψογα συγχρονισμένα, ο δεσμός με το παρελθόν είναι άρρηκτος ακόμη και στις πιο μικρές του λεπτομέρειες ενώ η κεντρική ιδέα δεν επαναπαύεται στον «μύθο» των δύο προηγούμενων βιβλίων αλλά ανεβάζει ακόμη περισσότερο τον πήχη με ενδιαφέρουσες οπτικές γωνίες και αρμονικό συγκερασμό των επιμέρους σημείων της υπόθεσης εν όλω, ενώ ταυτόχρονα θέλει να δείξει τις σημερινές συνθήκες του ρατσισμού και της ξενοφοβίας. Ναι, υπάρχει στη σύγχρονη κοινωνία το αβγό του φιδιού, που έχει σπάσει εδώ και πολύ καιρό και τα αποτελέσματα της επώασης κυκλοφορούν ανενόχλητα, επηρεάζοντας και δημιουργώντας νέες τάξεις πραγμάτων, μιας και βρίσκουν πρόσφορο έδαφος στο προσφυγικό και το μεταναστευτικό που έχουν αυξηθεί ως προβλήματα ενώ οι διαφυλετικές επαφές έχουν ενταθεί.

Αυτό βέβαια δε σημαίνει πως το παρελθόν πρέπει να λησμονηθεί ούτε να εκμεταλλεύονται κάποιοι ψυχοπαθείς αυτήν την ιδεολογία για να ξεδίνουν τα προσωπικά τους ένστικτα. Η στάση της συγγραφέως είναι επαμφοτερίζουσα: «Απόψε θα διαπιστώσεις πόσο ύπουλη παγίδα είναι κάποιες φορές η αλήθεια. Πόσο πιο φιλικές στους ανθρώπους είναι η άγνοια και η λησμονιά» (σελ. 214). Ενώ η ιδέα του ρατσισμού κατά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο έχει συνδυαστεί με την αντισημιτική ιδεολογία, στο συγκεκριμένο μυθιστόρημα προβάλλεται στην ολότητά της, όπως εκδηλώνεται και βιώνεται στις μικρές καθημερινές ανθρώπινες σχέσεις παράλληλα με την πολιτική διάστασή του. «Η απελπισία και ο πόνος… αποτελούν τις ακράδαντες αποδείξεις της ισότητας των ανθρώπων» (σελ. 398).

Οι «Άγγελοι από στάχτη» κλείνει με συγκίνηση και με σωστή ενορχήστρωση τη σκληρή, δύσκολη, πανειρηνική και ανθρώπινη ιστορία που άπλωσε η Πασχαλία Τραυλού σε τρία μυθιστορήματα. Μια παλιά τραγωδία, ένα αμείλικτο μυστικό και μια συγκλονιστική αλήθεια αναδεικνύουν το μέγεθος και τις προεκτάσεις των εγκλημάτων του Χίτλερ και της ιδεολογίας του ναζισμού που εκφύει ασταμάτητα νέα πλοκάμια και προκαλεί τερατογενέσεις και στρεβλώσεις ιδεών. Ταξίδεψα, πόνεσα, δάκρυσα, ανακουφίστηκα χάρη σε αυτό το σκληρό και αποδοτικό ταξίδι.

Βιβλίο Άνθρωποι από στάχτη
Συγγραφέας Πασχαλία Τραυλού
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα αποδεικνύει για άλλη μια φορά πόσο καλά γνωρίζει η συγγραφέας την ανθρώπινη ψυχή και πόσο βαθιά έχει μελετήσει την ιστορική περίοδο που καλείται να ζωντανέψει. Κατάφερε να συγκεράσει τα καλολογικά στοιχεία με την ωμότητα των φρικαλεοτήτων του δεύτερου Παγκόσμιου πολέμου και να ανεβάσει στην ίδια σκηνή την ελπίδα που μπορεί να γεννήσει ένας έρωτας και την απογοήτευση που συνοδεύει ένας αξημέρωτος χρόνος γεμάτος αίμα, αδικία, θάνατο, σφαγή. «Αν υπάρχει Θεός, πρέπει να μου ζητήσει συγνώμη», όπως γράφτηκε από έναν Εβραίο κρατούμενο στον τοίχο του κελιού του. Η ιστορία ξετυλίγεται κυρίως με αόριστο, υπάρχουν όμως και προτάσεις με ενεστώτα διαρκείας που δίνουν ένταση και νεύρο σε κρίσιμα σημεία του κειμένου ενώ η παράθεση αποσπασμάτων από το ημερολόγιο της Ροζαλίας δίνουν μια συνοπτικότερη και άμεση ματιά στα δρώμενα και τις εξελίξεις των κεφαλαίων που αυτά κλείνουν.

Οι ανατροπές και οι εκπλήξεις δε σταματούν στιγμή, η δράση είναι καταιγιστική και οι ήρωες του μυθιστορήματος είναι υποδείγματα ολοκληρωμένων προσωπικοτήτων. Η μοίρα συγκρούεται με την Ιστορία και οι άνθρωποι που βρίσκονται στη μέση δεν ξέρουν πώς να προφυλαχτούν από τα κομμάτια που πετάγονται από αυτόν τον καβγά. Η κυρία Πασχαλία Τραυλού στα πρώτα κεφάλαια του βιβλίου, μέσα από περιστατικά που αποτυπώνονται γλαφυρά, βάζει πολύ καλά και χωρίς spoilers τον αναγνώστη στον κορμό της ιστορίας είτε αναφέροντας συνοπτικά τα καίρια σημεία του προηγούμενου βιβλίου είτε κλείνοντας λες τους λογαριασμούς με το παρελθόν, βάζοντας τα πιόνια της στις τελικές τους θέσεις, πριν τη μεγάλη μάχη που ξετυλίγεται εδώ.

Η κεντρική ιδέα, αυτή του ρατσισμού, που διέπει τα βιβλία της σειράς, αναπτύχθηκε περισσότερο ως ιδεολογία στο πρώτο μέρος ενώ τώρα, χωρίς να παύουν στιγμή να καταγράφονται διάφορα τρανταχτά παραδείγματα διάκρισης των ανθρώπων, κυρίως μέσα από τη νοοτροπία των στρατιωτών και των αξιωματικών του Γ΄ Ράιχ απέναντι σε ανθρώπους που δεν ανήκουν στο φυλετικό πρότυπο (τι συγκινητική η ιστορία της τραβεστί Βεντέτα), αυτή η ιδέα λοιπόν τώρα έρχεται αντιμέτωπη με τις συνέπειές της. Η κυρία Τραυλού χώνει βαθιά το μαχαίρι στην πληγή και δείχνει χωρίς ωραιοποιήσεις και φτιασιδώματα τι πραγματικά είχε συμβεί κατά τη διάρκεια του παραλογισμού του πολέμου ως συνέπεια του φυλετικού ρατσισμού που ανέπτυξαν κάποιοι λαοπλάνοι ηγέτες, που εκμεταλλεύτηκαν τις συνθήκες και τις αντιλήψεις. Παραδείγματα από την Ιστορία, μαρτυρίες και αφηγήσεις, γνωστά ιστορικά πρόσωπα, γεωγραφικώς και ιστορικώς τεκμηριωμένα γεγονότα και περιστατικά μου έφεραν στη μύτη τη μυρωδιά από λιωμένη σάρκα και τρίχα που πλανιόταν πάνω από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Σίγουρα έχουν γραφτεί χιλιάδες ιστορίες και γεγονότα για τις μέρες και τις νύχτες των κρατουμένων στα κρεματόρια, σε κανένα όμως ως τώρα δεν κατάφερα να συντονίσω την ανάσα μου με τους μάταιους χτύπους αυτών των ανθρώπων όσο στους «Ανθρώπους από στάχτη».

Άλλο ένα θετικό χαρακτηριστικό του μυθιστορήματος είναι η πρωτότυπη ιδέα τα γεγονότα στην Ελλάδα να διαδραματίζονται μέσα από επιστολές ή τηλεγραφήματα και όχι από κοντά. Ναι, έκανε η Ροζαλία ένα ταξίδι στη Θεσσαλονίκη λίγο πριν την εισβολή της Γερμανίας στην Πολωνία, μετά όμως, που η Ιστορία κυνηγούσε τη Μοίρα για το ποια θα πρωτοπαίξει με τον άνθρωπο, ήταν τόσο καταιγιστικές οι εξελίξεις που τα νεότερα μαθαίνονταν μέσω τρίτων ή σε άψυχο χαρτί. Χωρίς να σημαίνει πως το βιβλίο βρίθει λεπτομερών ιστορικών αναφορών για τις εξελίξεις στη Γαλλία ή για τις συνέπειες που είχε στους Γάλλους πολίτες η προδοτική στάση της κυβέρνησής τους εν όψει των επεκτατικών τάσεων του Χίτλερ και του Μουσολίνι, υπάρχει ένα καλοπλεγμένο ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο κινούνται και δρουν οι χαρακτήρες.  Κι αυτό το πλαίσιο παραμένει στο ημίφως, αφήνοντας τη φαντασία της συγγραφέως να πιτσιλίσει με πρόσωπα τις εξελίξεις και να δώσει στο μυθιστόρημα την αρτιότητα που απαιτείται για κορύφωση της αγωνίας, πλήρωση συναισθημάτων και δυνατές ανατροπές.

Οι μεταφορές, οι παρομοιώσεις, τα καλολογικά στοιχεία που χρησιμοποιούνται στο κείμενο είναι οι απαραίτητες νότες ανάπαυλας από την τραγικότητα των γεγονότων και τη σύγκρουση ανθρώπου και ριζικού. Φράσεις όπως: «Ένα γέλιο μισό, ετοιμόρροπο σχηματίστηκε στα χείλη της Ροζαλίας» (σελ. 143), ή μεταφορές σαν κι αυτήν: «Τούρκοι, Άγγλοι, Γερμανοί και Ιταλοί ηγέτες ανακάτευαν κατά καιρούς το ριζικό των Ελλήνων μες στο καζάνι των συμφερόντων τους σαν αναγκαίο μπαχαρικό μηχανορραφώντας σε βάρος τους» (σελ. 253) είναι τα ξόμπλια που αποζητά ένα σκούρο σαν το περιεχόμενο του μυθιστορήματος ρούχο για να φωτίσει αμυδρά την ύπαρξή του!

Η Ροζαλία, που στο προηγούμενο βιβλίο σχεδίασε και εξετέλεσε ένα ψυχρό σχέδιο εις βάρος της Νεφέλης Παπανδρέου, πλέον Ντελίσια, μπλέκοντάς την σ’ ένα γάμο σκοπιμότητας για να κρυφτεί η ομοφυλοφιλία του φίλου της, Αλμπέρτο, τώρα τιμωρείται και μάλιστα χωρίς έλεος. Πρόκειται για έναν χαρακτήρα που έχει πολλές και διαφορετικές εκφάνσεις, εκφράζεται, σκέφτεται και αισθάνεται, όλα αυτά όμως δεν την κατατάσσουν στους καλούς, ούτε καν στους μονήρεις ανθρώπους. Διακυμάνσεις και αλλαγές σφυρηλατούν αέναα τον χαρακτήρα της γυναίκας αυτής που προσπαθεί να εξισορροπήσει τα «θέλω» της με τα «πρέπει» του πολέμου. Αν στο πρώτο βιβλίο απλώς διάβαζα τις περιπέτειες της Ροζαλίας, έχοντας αγωνία για το τι θα γίνει παρακάτω, ακόμη και παίρνοντας το μέρος της στο παιχνίδι με τη Νεφέλη, εδώ πλέον κατάλαβα στις πραγματικές της διαστάσεις την ασχήμια αυτού του εμπαιγμού.

Η Ροζαλία περνάει τα πάνδεινα κι ίσως φανεί υπερβολικός ο αριθμός των άσχημων στιγμών, των ταπεινώσεων, των δακρύων, όμως και πάλι δεν αρκούν για να με φτάσουν στο απαιτούμενο επίπεδο «ελέους» που θα ένιωθα για την ολοκλήρωση μιας ιστορίας. Ταπεινώνεται, ευτελίζεται, ποδοπατιέται, μέχρι και παιδί αποκτά, σπόρος ενός έρωτα χαμένου, τα βάσανα γίνονται ακόμη χειρότερα και το βάρος πιο δυσβάσταχτο. Μετάνιωσε; Ναι, το παραδέχεται στο ημερολόγιό της και ζητά νοερά συγνώμη από τη Νεφέλη, είναι όμως αυτό αρκετό ή αληθινό; Μήπως μετανιώνει για να απαλλαγεί από το βάρος των τύψεων και όχι συνειδητοποιώντας στο έπακρο την ύβρι που διέπραξε; Η συγγραφέας παίζει ένα καταπληκτικό παιχνίδι με την τύχη αυτής της γυναίκας, την οποία μπλέκει σε έναν κυκεώνα παρεξηγήσεων, κατακρημνίζοντας σταδιακά την, ας την πούμε αίσια, ζωή της. Γεγονότα στα οποία δε δίνει σημασία ή ερμηνεύει με τη δική της αντίληψη, διαπιστώνει πως στην πραγματικότητα, σε ξένα μάτια και αυτιά, δημιουργούν μια εντελώς λανθασμένη εικόνα, ικανή να τη στείλει, χριστιανή ούσα, στο Άουσβιτς!

Ο Ζαν Πιερ, αχ, ο Ζαν Πιερ… Για μένα αυτός είναι ο πρωταγωνιστής του βιβλίου, ένας άντρας που επιμένει να δίνει αγάπη σε μια γυναίκα που του ξεκαθάρισε πως περιμένει τον Ανατόλ της, ένας πατριώτης που αναγκάζεται να φορέσει το αστέρι του Δαυίδ και να δεχτεί απανωτές ταπεινώσεις για τη θρησκεία του, μια πολύπλευρη προσωπικότητα που ματώνει δυο φορές: μέσα του όσο η ματιά της Ροζαλίας περνάει από πάνω του και εξωτερικά κάθε φορά που λοιδορείται και ξυλοκοπείται μέχρι θανάτου. Είναι ένας άντρας που πείθει τη Ροζαλία να τον παντρευτεί για να μην κινδυνεύει ως ανύπαντρη μητέρα και δε σταματά στιγμή να αγωνίζεται για να την κερδίσει. Ανάμεσα σε αυτό το ιδιαίτερο ζευγάρι υπάρχουν σκηνές εκπληκτικής λογοτεχνικής ωριμότητας, όχι τόσο για τον τρόπο γραφής των διαλόγων αλλά για τις διαφορετικές θέσεις και καταστάσεις, ακόμη και τα παράλληλα σύμπαντα που εκπροσωπούν. Είναι ευρηματικός ο τρόπος που σκιαγραφείται η σχέση τους, με τα πάνω και τα κάτω της, με τη δράση και την αντίδραση που προκαλούνται από απρόσμενα γεγονότα. Κι όταν έρχεται η ώρα των μεγάλων αποκαλύψεων …. αναγκάστηκα να κλείσω το βιβλίο, μην αντέχοντας το φορτίο που μου ανέθεσαν να κουβαλήσω!

Η Ροζαλία έχει βρει το αποκούμπι της στη θεία του Ζαν Πιερ, τη Μέρκα, που σταδιακά μετατρέπεται από στρυφνή συγγενής, ψυχρή και αγενής απέναντι στη νύφη που της κουβαλήθηκε, σε τρυφερή, ζεστή, αληθινή φίλη, σχεδόν μητρική φιγούρα. Η αδιαλλαξία της, η αντικειμενικότητά της, η πληθώρα και το μέγεθος των συναισθημάτων που τη διακατέχουν την κάνουν έναν από τους αδαμάντινους χαρακτήρες της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας, μια γυναίκα απόλυτα αληθινή και τραγικά ρεαλιστική.

Ας αναφερθώ και στον Μαξ Μάισνερ, τον Γερμανό αξιωματικό που επιθυμεί διακαώς τη Ροζαλία όταν τη συναντά στο Μουλέν Ρουζ όπου εργάζεται ως μουσικός στην ορχήστρα. Θα γράψω γι’ αυτόν γιατί η κυρία Τραυλού κατάφερε να σχηματίσει με τον δικό της τρόπο μια φιγούρα γνωστή σε όλους. Πρόκειται δηλαδή για τον κλασικό Γερμανό αξιωματικό-κατακτητή, που δεν ορρωδεί προ ουδενός για να ρίξει στο κρεβάτι όποια γυναίκα επιθυμήσει, μόνο που εδώ αυτός ο Γερμανός θα παίξει έναν απρόσμενο ρόλο και θα βάλει έναν θεμέλιο λίθο για μια πορεία χωρίς γυρισμό! Κάποια ελάχιστα ψήγματα πολιτισμού, κουλτούρας και καλλιέπειας σύντομα χάνονται και αφανίζονται κάτω από τη στάχτη που σηκώνει το πόδι του κάθε φορά που τσαλαπατάει τις ψυχές που συναντά στον δρόμο του, επομένως φυσικά και δεν τον συμπάθησα. Εξαιτίας του όμως η ζωή της Ροζαλίας θα πάρει μια αναπάντεχη τροπή και θα τη φέρει αντιμέτωπη με τον εφιάλτη του Άουσβιτς. Είναι ένας άντρας που πληρώνει για τα εγκλήματά του με ευρηματικό και ικανοποιητικό τρόπο!

Αν θέλουμε να μιλήσουμε για «καλούς Γερμανούς», ας εστιάσουμε στον Βαυαρό ξυλουργό Καρλ Σβάιτς, που επιστρατεύτηκε από τη Βέρμαχτ και ρίχτηκε άθελά του σε αυτόν τον πόλεμο. Η γνωριμία του με τη Ροζαλία στο Άουσβιτς είναι κομβική και φυσικά περνάει από σαράντα κύματα ώσπου να του χαρίσει η γυναίκα την εμπιστοσύνη της. Η φιλία και η τρυφερότητα που αναπτύσσεται ανάμεσά τους είναι ένας λαμπερός ήλιος στη σκοτεινιά του στρατοπέδου και άλλη μια απόδειξη της δύναμης που έχει η ελπίδα. Αυτή η υπέροχη προσωπικότητα, που εκπροσωπεί ένα μικρό ποσοστό αληθινών ανθρώπων που ζούσαν και πολεμούσαν υπό τις διαταγές ανωτέρων τους, είναι ένας χαρακτήρας που ήρθε στην Ελλάδα και διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο σε άλλο μυθιστόρημα της ίδιας συγγραφέως, το «Άγαλμα στη σοφίτα» (κυκλοφορεί επίσης από τις εκδόσεις Διόπτρα). Έξυπνη ιδέα, την οποία επικροτώ!

Η μεταφορά της Ροζαλίας στο Άουσβιτς ανεβάζει τον πήχη ακόμη πιο ψηλά! Η συγγραφέας μεταφέρει την ιστορία της σε αυτόν τον αιματοβαμμένο βωμό ανθρωποθυσιών και αρχίζει να παρατάσσει μπροστά στον αναγνώστη μια σειρά από γνωστές προσωπικότητες: τον Μένγκελε, τον Ρούντολφ Χες, τη φράου Μάντελ και άλλους. Οι θάλαμοι αερίων, τα πειράματα σε παιδιά, νέους και νάνους, η παράλογη συμπεριφορά των δεσμοφυλάκων και των αξιωματικών απέναντι στους κρατουμένους, η εξολόθρευση των Εβραίων, το τατουάζ με το εφιαλτικό νούμερο στο χέρι και πάνω απ’ όλα αυτά η παράλογη απαίτηση να υπάρχει ορχήστρα και χορωδία μέσα σε αυτήν την Κόλαση, όπως τόσο στυγνά περιγράφεται κατά την πορεία της ιστορίας είναι αληθοφανέστατες λεπτομέρειες που στήνουν ένα άκρως ρεαλιστικό σκηνικό, κάτι που μου χάρισε άφθονες στιγμές ανατριχίλας.

Τι θα συμβεί λοιπόν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης; Θα ξαναβρεθεί η Ροζαλία με τον Ανατόλ Κοβάλσκι; Γιατί εξαφανίστηκε ο έρωτας της ζωής της και δεξιοτέχνης μαέστρος από προσώπου γης και πού βρίσκεται; Θα ξαναδεί τον γιο της; Πώς θα επιβιώσει από τον όλεθρο; Τι απέγιναν οι δικοί της άνθρωποι πίσω στη Θεσσαλονίκη που κάποια στιγμή ακολούθησαν κι αυτοί τη μοίρα της εβραϊκής κοινότητας της πόλης; Και πάλι η αντικειμενική συγγραφέας παρεμβαίνει: «-Ο Θεός ας βάλει το χέρι του!… -Ο δικός σου ή ο δικός μου Θεός, θεία Μέρκα; … -Όποιος να ‘ναι. Καλοδεχούμενοι και οι δυο τους τούτη την ώρα…» (σελ. 342).

Θα αναφέρω λίγο πριν τελειώσω τις αντιρρήσεις μου ως προς δύο θέματα που διαπραγματεύεται το βιβλίο: τα πορνεία στο Άουσβιτς και τον αγνό μεν, σαρκικό αν και ανολοκλήρωτο  έρωτα ανάμεσα σε δύο αδέλφια. Στη μέχρι τώρα πορεία μου, όσες φορές διάβασα σε βιβλία για γυναίκες που κατέφυγαν ή εκβιάστηκαν να καταφύγουν στην πορνεία δεν ήταν και η καλύτερή μου. Σίγουρα οι γυναίκες αυτές είναι ηρωίδες, είναι πλάσματα που στο μεγαλύτερο ποσοστό τους δεν αποζητούν μετά χαράς αυτόν τον κίβδηλο έρωτα, απλώς στα βιβλία δεν είναι για μένα η καλύτερη μυθοπλαστική αναφορά, όσο καλοδουλεμένη, ρεαλιστική και αναγκαία κι αν είναι. Αυτήν την άποψη την αποκρυστάλλωσα ίσως και επηρεασμένος από δείγματα παραλογοτεχνίας που έχω διαβάσει ή τις μελό ελληνικές ταινίες που έχω δει, όπου η πορνεία χρησιμοποιείται πολλές φορές ως πόλος έλξης συμπτώσεων ή είναι η «εύκολη» ή «ενδεδειγμένη» λύση για μια γυναίκα που έχει υποστεί τα πάνδεινα στη ζωή της και η μοίρα την ανάγκασε να στραφεί σε αυτήν τη «δουλειά».

Παρ’ όλ’ αυτά, στην περίπτωση των «Ανθρώπων από στάχτη» ανοίχτηκε ένα εντελώς νέο κεφάλαιο μπροστά μου: στα στρατόπεδα συγκέντρωσης υπήρχαν όντως πόρνες ως «επίδομα» για τους υπάκουους και υποδειγματικούς κρατούμενους! Τούτο ήταν ένα σατανικό σχέδιο του Χάινριχ Χίμλερ, που πίστευε πως έτσι οι άντρες θα αύξαναν την παραγωγικότητά τους! Φυσικά τις πόρνες δεν τις χρησιμοποίησε παρά μόνο το 1 % των κρατουμένων! Μια σοβαρότατη λεπτομέρεια λοιπόν, κατά πάσαν πιθανότητα ταμπού για την ιστορική μελέτη, βρίσκει τον δρόμο της για να αναπτυχθεί και να πληροφορήσει τον αναγνώστη γι’ αυτήν την εντελώς άγνωστη σε πολλούς σελίδα. Απλώς το γεγονός πως μια από τις ηρωίδες του βιβλίου βασανίστηκε για να πάρει αυτό το πόστο, σαν να μην της έφταναν όλα τα άλλα, ήταν κάτι που μου έφερε στο μυαλό τα άλλα παραδείγματα που ανέφερα πριν, η γραφή της κυρίας Τραυλού όμως με έπεισε απόλυτα για όλα!

Ως προς τον έρωτα και τον σαρκικό πόθο ανάμεσα σε αδέλφια είναι κι αυτό ένα ταμπού στον μικρόκοσμό μου, με το οποίο όποτε διασταυρώνονται οι δρόμοι μας στρίβω αλλού το κεφάλι. Υπάρχει όμως, υφίσταται κι αλίμονο σε όποιον το ζήσει, όπως οι δύο χαρακτήρες που επέλεξε η συγγραφέας. Προς τιμήν της σεβάστηκε τη σάρκα και δεν ολοκλήρωσε τη σχέση τους, κάτι που όμως αποδείχτηκε οδυνηρότερο και για τους δύο, πόσο μάλλον για εκείνο το πρόσωπο που τους ανακάλυψε και ανατράπηκε για πάντα η ζωή του. Φυσικά καμία από τις δύο αυτές καθαρά υποκειμενικές παρατηρήσεις δεν επηρεάζει τη σημαντική λογοτεχνική αξία που απορρέει από ένα συγκλονιστικό κείμενο, όπως οι «Άνθρωποι από στάχτη».

Το δεύτερο βιβλίο λοιπόν της σειράς είναι το δάκρυ που αφήνει η πένα ως φόρο τιμής σε αυτές τις χαμένες ψυχές, σε αυτούς τους ήρωες που ένιωσαν στο πετσί τους τη φρίκη και την παράνοια και είτε επέζησαν είτε κατέφυγαν στην αγκαλιά του Θεού για να Τον παρηγορήσουν που δεν μπόρεσε να κατέβει και να ζητήσει συγνώμη από την ανθρωπότητα. Αναπάντεχα γεγονότα, προδοσίες και ελπίδα, εξαιρετικά σκιαγραφημένοι χαρακτήρες, αγάπη και σεβασμός, μανία και παράνοια, ξεπηδούν χάρη σε ένα υποδειγματικό στυλ γραφής, δοτικό, καίριο, ρεαλιστικό και τεκμηριωμένο. Όλα αυτά συναποτελούν τους «Ανθρώπους από στάχτη» που μας ταξιδεύουν στο παρελθόν της ανθρώπινης ιστορίας και στο διηνεκές της ανθρώπινης χωλότητας. Η πλοκή εμπλουτίζεται, ανεβαίνει βαθμίδες και προετοιμάζει τον αναγνώστη για το ακόμη δυνατότερο κρεσέντο που ακολουθεί. «Μόνο το χνότο του καιρού και το κλάμα της βροχής» είναι η μουσική υπόκρουση σε αυτό το στρωτό, διαχρονικό και πανανθρώπινο κείμενο όσο ο αναγνώστης προσπαθεί να βρει απάντηση στο ερώτημα: «-Πόσες φορές άραγε μπορεί να πεθάνει ένας άνθρωπος, θεία Μέρκα;» («-Όσες φορές χρειαστεί, κόρη μου. Αρκεί να μπορεί να ανασταίνεται και να ξαναζεί», σελ. 295).