Βιβλίο Η δεξιά τσέπη του ράσου
Συγγραφέας Γιάννης Μακριδάκης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Εστία
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Γιάννης Μακριδάκης δε χρειάζεται συστάσεις, μιας και κάθε του βιβλίο, είτε μυθιστόρημα είτε νουβέλα, έχει τη δύναμη και την ικανότητα να ζωντανεύει απαράμιλλα ενδιαφέρουσες ιστορίες γεμάτες νοήματα και συναισθήματα με ένα στυλ και έναν τρόπο γραφής αξέχαστο. Η φύση όπου χτίστηκε το μοναστήρι είναι ολοζώντανη, με τη θάλασσα στα πόδια της, τον βοριά να απειλεί να γκρεμίσει τα πάντα (ειδικά Φλεβάρη και Μάρτη που πάντα ήταν μήνες του φόβου), το ερημωμένο ορυχείο, την αβάσταχτη μοναξιά του καλόγερου μέσα του και γύρω του να δίνονται ανάγλυφα, με τέχνη απαράμιλλη. Εκτεταμένες παράγραφοι, σα νερό που κυλάει χωρίς βιασύνη, ανακατεύουν την αφήγηση με τους διαλόγους σ’ ένα παραδόξως αρμονικό και καθόλου κουραστικό σύμπλεγμα που χαρίζει παραστατικότητα στην αφήγηση και ζωντάνια.

Ο Βικέντιος διακονεί πλέον μοναχός  του στην Παναγιά τ’ Ακρωτηριού, ένα μικρομονάστηρο χτισμένο στα βορινά του νησιού. Μαθαίνουμε μέσα από συνεχή πρωθύστερα για τον χαρακτήρα της χαροπαρμένης πλέον Σίσσυς και πώς κρατούσε συντροφιά στον Βικέντιο, για τη ζωή και τις σκέψεις του καλόγερου πριν και μετά την κουρά («Η παρθενία και η φτώχεια καλά, ποτέ του δεν αντάμωσε έρωτες και πλούτη, δεν είχε τι να του λειφτεί και τι να νοσταλγήσει. Η υπακοή όμως; Καλογερόπαιδο στα δεκαεφτά, πώς να μπει σε καλούπι;», σελ. 42), για την καθημερινότητα του μοναστηριού με τον σκληρό και αυστηρό ηγούμενο («Μα ό,τι πιότερο από το ξεροφάγι κι ένα σανιδοκρέβατο ήτανε πολυτέλεια», σελ. 42), και κάπου στο βάθος όλων αυτών η ακόμη πιο σκληρή πραγματικότητα με την ανελέητη ανθρωποφαγία για τη θέση που χήρεψε στους κόλπους μιας κοινότητας κατά τα άλλα γεμάτης αγάπη για τον συνάνθρωπο.

Βρήκα ευρηματική την αντιδιαστολή της ταπεινότητας του βίου που οφείλει να έχει ένας ιερωμένος με τα υπονοούμενα που υπάρχουν διάσπαρτα κατά τη διάρκεια της τελετής του λαϊκού προσκυνήματος ως προς τα μεγαλεπήβολα σχέδια των ιεραρχών, με κορυφαία την εξής πρόταση που έφερε στον Βικέντιο πικρό χαμόγελο μιας και ο ίδιος άλλα έζησε στη δική του περίπτωση: «…τώρα ο Θεός να μας βοηθήσει να εκλέξουμε το διάδοχό του, που πρέπει να είναι όσιος, άκακος και αμόλυντος. Αχνογέλασε ο Βικέντιος, του ‘ρθανε πάλι αστραπιαία στο μυαλό τα όσα τράβηξε από τα δεκαεφτά του χρόνια…» (σελ. 85). Δεν έχω ξανασυναντήσει γραφή που να στηλιτεύει τα κακώς κείμενα χωρίς όμως να τα κατονομάζει και χωρίς να τα λοιδωρεί! Απλός και λιτός, ταπεινός και δύσκολος ο μοναχικός βίος, με τις αγροτικές δουλειές και τις λειτουργίες και ο συγγραφέας τα παραθέτει όλα με υπέροχο τρόπο.

Επίσης, από την αρχή ταξίδεψα με τις σύνθετες λέξεις που σπάνια εμφανίζονται στη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία και που έχουν την ικανότητα κάθε συλλαβή τους και κάθε γράμμα να στάζουν ελληνικότητα, αρκεί να είναι μετρημένες και χρήσιμες, όπως στα βιβλία του Γιάννη Μακριδάκη («τρεμοχαιρετούνε», «στραβοστέκανε»). Λέξεις, όμορφες λέξεις, υπέροχες λέξεις: «μεροκόπι» (ο κάματος της μέρας), «πόρτεγο», «αυλίδι», «τα ψιλοκάδενα» (με λεπτή καδένα κρεμασμένα), «ανήψητος» (ο άψητος), «εύλαλη σιωπή». Χιλιάδες παρομοιώσεις και μεταφορές: «Οι μέρες και οι νύχτες του μοιάζανε πια σα σταγόνες. Ο βίος του βρύση που στάζει μερόνυχτα» (σελ. 12) και «Ζερβόδεξά τους κρεμόντανε ξύλινες πιατοθήκες κι απάνω τους ραχάτευαν, άχρηστα πια, κάθε λογής τσίγκινα πιατοπότηρα» (σελ. 24). Και ένα από τα αγαπημένα μου: «Ο Μάρκος… Ήτανε σα να τον σκάλισε ένας πετροκόπος στο βράχο πριν χρόνια, κι αυτός βαρέθηκε εκεί καρφωμένος ν’ αγναντεύει το πέλαγος, σε μια στιγμή ξεκόλλησε κι έπιασε να περιφέρεται, πέτρινο ομοίωμα ανάμεσα στους ανθρώπους» (σελ. 34).

Η καθαυτή ιστορία έχει αγωνία και σασπένς, έχει επισκέψεις από τους κατοίκους του διπλανού χωριού που έρχονται για να συλλειτουργήσουν, για να πάρουν ευλογία ή πρόσφορο, για να αγιάσει ο μοναχός προσωπικά τους αντικείμενα, όπως ένα αυτοκίνητο κ. ά. ενώ ταυτόχρονα ο συγγραφέας σκύβει με αγάπη πάνω από τα κουτάβια και καταγράφει κάθε τους μέρα και συμπεριφορά, πώς αργοπεθαίνουν όσα δεν καταφέρνουν να επιβιώσουν, πώς ανασαίνουν, πώς κοιμούνται, πώς προσμένουν την τροφή, πώς κλαψουρίζουν. Τι τρυφερές οι στιγμές της αγάπης του μοναχού γι’ αυτά, που θέλει απελπισμένα να επιβιώσουν για να του κρατήσουν παρέα… Αβάσταχτη η μοναξιά και ο καλόγερος δεν την αντέχει άλλο. Συγκινητικές και γεμάτες σεβασμό απέναντι στο δώρο της ζωής είναι οι σκηνές που ο Βικέντιος αγωνίζεται να ταΐσει με σύριγγα τα νεογνά, παρατηρώντας τη διάθεσή τους, την όρεξή τους, την ανατομία τους. «Του πήρε κάμποση ώρα ώσπου να καταλάβει πως αυτό που μοσκομυρίζει μάνα και υγραίνει το μουσούδι του είναι ανάσταση…», παρατηρεί ο συγγραφέας για την ώρα του θηλασμού τους.

«Η δεξιά τσέπη του ράσου» είναι η φάτνη στην οποία κρατάει τα κουτάβια ο Βικέντιος για να νιώθουν ζεστασιά και να τα προσέχει καλύτερα, στην προσπάθειά του να τα κρατήσει στη ζωή. Κουρασμένος και ταλαιπωρημένος, απογοητευμένος αλλά πάντα πιστός παλεύει να χαρίσει στα ζώα την επόμενή τους μέρα, την επόμενή τους στιγμή, με προσευχές και παρακάλια όσο ο μοναστικός του βίος συνεχίζει, με τις λειτουργίες και τους αγιασμούς. Θα καταφέρει λοιπόν να κρατήσει έστω κι ένα από τα σκυλάκια της Σίσσυς; Μια τρυφερή νουβέλα που με συγκίνησε και μου εμφύσησε αγάπη για τα ζώα και για τη δημιουργικότητα του Θεού όσο κανένα άλλο κείμενο!

Βιβλίο Ανάμισης ντενεκές
Συγγραφέας Γιάννης Μακριδάκης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Εστία
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Μετά την Αθηνά Κακούρη, τον Ισίδωρο Ζουργό, τη Μάγδα Πίκη και τον Γιώργο Πολυράκη, ανακάλυψα κι άλλον συγγραφέα με πολύ ωραίο στιλ γραφής και πλούσιο λεξιλόγιο. Τον Μακριδάκη. Ο άνθρωπος κεντά κυριολεκτικά στο γραπτό αυτό κείμενο. Περιγράφει τα τοπία, τα ηλιοβασίλεματα, τη φύση, τα βουνά αλλά και την καθημερινότητα των ανθρώπων αριστουργηματικά. Διαβάζεις και ξαναδιαβάζεις τις περιγραφές, τις σκέψεις και τα συναισθήματα. Και μαγεύεσαι. Ταξιδεύεις με έναν πολύ ωραίο τρόπο στη Χίο του 1914-1917 (κυρίως) και καταφεύγεις μαζί με τον πρωταγωνιστή στα βουνά φυγόδικος, ζεις τις αγωνίες του, τη λύπη του, το άδικο για την κακιά την ώρα, την ευκολία με την οποία βοηθούν οι συντοπίτες τον φυγόδικο. Τις ανατροπές, τα ρεζιλίκια των χωροφυλάκων, τη στιγμή που πια το όνομα του Πέτικα γίνεται μύθος και μπαίνει στο καθημερινό λεξιλόγιο των Χιωτών (φάε το φαΐ σου, γιατί θα κατέβει ο Πέτικας να σε πάρει). Κι ο Ανάμισης Ντενεκές, το καταφύγιο του Πέτικα, που ονομάστηκε έτσι λόγω του συνθήματος που χρησιμοποιούνταν για να αναγνωρίζονται οι φίλοι που ανέβαιναν σε αυτήν τη σπηλιά, να περιγράφεται με πολύ όμορφο τρόπο και να καταπίνει τα δάκρυα για την εξορία της οικογένειάς του στη Σύρο, για τον θάνατο του πατέρα του…

Παράλληλα εξελίσσεται η αυτοβιογραφική ιστορία του συγγραφέα, που ψάχνει τα ίχνη αυτού του μύθου-θρύλου σε βουνά και ρεματιές, στα χωριά, στη Βιβλιοθήκη Κοραή και στα κιτρινισμένα φύλλα. Μεγάλη η προσπάθεια να ξεχωρίσει την ήρα από το στάρι, να απομονώσει τα ίχνη του μύθου από την πραγματικότητα, να καταλάβει αν αυτά που του περιγράφουν και του αφηγούνται οι ντόπιοι είναι μυθεύματα που γιγαντώθηκαν από στόμα σε στόμα ή η πραγματικότητα. Και τελικά, ένας μάρτυρας-κλειδί, ο ίδιος ο γιος του Πέτικα, εντοπίζεται και ολοκληρώνεται το παζλ του συγγραφέα. Περιγραφικό, ονειρικό, περίτεχνα κεντημένο, με ανατροπές και εκπλήξεις, αντιμετωπίζει τον κίνδυνο να χαρακτηριστεί ληστρικό μυθιστόρημα ή λαϊκό μυθιστόρημα αλλά απομακρύνεται σχεδόν αμέσως από κάτι τέτοιο. Μοναδική μου αντίρρηση, η χρήση ιδιωματισμών στην προφορική υποτίθεται αφήγηση και ντοπιολαλιά. Οι κάτοικοι των χωριών και τα πρόσωπα του μυθιστορήματος μιλάνε χιώτικα κι ο συγγραφέας το αποδίδει πιστά, κατά τη γνώμη μου όμως αυτό ξενίζει και κουράζει τον μέσο αναγνώστη, έστω κι αν κάτι τέτοιο χαρίζει αυθεντικότητα και ζωντάνια στην αφήγηση.

Βιβλίο Άνθρωπος σε πτώση
Τίτλος πρωτοτύπου Falling man
Συγγραφέας Don DeLillo
Μεταφραστής Έφη Φρυδά
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Εστία
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Αυτό που με κράτησε είναι:

-οι συγκλονιστικές περιγραφές του πρώτου και του τελευταίου κεφαλαίου ως προς τις στιγμές της πρόσκρουσης του αεροπλάνου στον πύργο όπου δουλεύει ο Κηθ, πώς αντέδρασαν οι άνθρωποι, πώς σκοτώθηκαν ακαριαία κάποιοι, οι πυροσβέστες που ανεβαίνανε (εις μάτην) να σώσουν κόσμο κλπ.

-φυσικά τα κεφάλαια του Χαμάντ, που αρχικά νόμιζα ότι ο Don DeLillo γράφει για την καθημερινότητα και των μουσουλμάνων στη Νέα Υόρκη μετά τους Πύργους αλλά είναι η ψυχολογική και σωματική προετοιμασία των «εκλεκτών» να ρίξουν το αεροπλάνο στον Πύργο. Εξαιρετική η σκηνή της πτώσης του αεροπλάνου, όπου από τα συναισθήματα του Χαμάντ την ώρα που πεθαίνει περνάμε στα συναισθήματα του Κηθ την ώρα που τραυματίζεται ο Πύργος! Κι όλα αυτά με την αλλαγή μιας πρότασης μόνο, σε ενιαίο κείμενο. απίθανο δέσιμο (αν και ανατριχιαστικό στη σύλληψή του).

Το κείμενο μας δείχνει τη νοοτροπία των Νεοϋορκέζων μετά τα αεροπλάνα, πόσο τους στοιχειώνουν είτε οι εικόνες από την τηλεόραση είτε διά ζώσης (για όσους ήταν μπροστά τότε). Ό, τι και να κάνουν, όσο και να προσπαθήσουν να ξεφύγουν από τον εφιάλτη και τον φόβο πάντα κάτι θα τους θυμίζει εκείνη την ημέρα. Σε γενικές γραμμές, καλό το βιβλίο λοιπόν αλλά η γραφή θα ξενίσει αρκετούς.

Βιβλίο Ο Χατζη Μανουήλ
Συγγραφέας Θράσος Καστανάκης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Εστία
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Χατζή Μανουήλ ξεκίνησε τη ζωή του φτωχόπαιδο, μαθητευόμενος σε θείο του αλευρέμπορα και μέσα σε δύο χρόνια κατέληξε να γίνει το δεξί του χέρι. Ο πλούσιος αυτός συγγενής του τον έστειλε στην Οδησσό και τη Βραΐλα. «Η θέση του δυνάμωνε». Ο θείος του πραγματοποίησε το τάμα της ζωής του και πήγε στα Ιεροσόλυμα μαζί με τον Μανουήλ αλλά πέθανε εκεί «κατά τρόπο ανεξήγητο» κι έτσι ο ανιψιός ανέλαβε τη δουλειά. Αγόρασε τους φούρνους του Πασά Μπαξέ, στο Τσιμπουκλί, στο Μπέικοζ κι όλοι τον φωνάζανε Χατζή. «Έβλεπε μόνο την ατίμωση και στο μαύρο χάος της αγρίωνε. Η ατίμωση του έδινε να καταλάβει τη δύναμή του και πόσο ήταν ξεχωριστός άντρας. Ποιος άλλος θα τολμούσε να τα κατεβεί έτσι μονομιάς τα σκαλοπάτια της ντροπής; Κανένας άλλος! Αυτός τ’ ανεβοκατέβαινε με μια ευκολία που έδειχνε ότι ήταν φτιαγμένος από άλλο υλικό» (σελ. 29 της 3^ης έκδοσης, 1984). Βήμα το βήμα ο συγγραφέας απογυμνώνει το κεντρικό πρόσωπο και δείχνει όλες τις σκοτεινές εκφάνσεις της προσωπικότητάς του.

Ο Χατζή Μανουήλ είναι ένας άνθρωπος που δεν είναι βίαιος ο ίδιος ούτε καταφεύγει σε ακραίες πράξεις, ακόμη κι όταν τον φέρνουν στα όριά του. Όσο συγκρατημένος είναι όμως απέναντι στη φυσική βία, τόσο λαχταρά τη διαφθορά, την απάτη και κάθε τρόπο που θα του επιφέρει όχι τόσο περισσότερα πλούτη όσο δύναμη, κύρος και ισχύ. Κανείς δεν έχει καλή γνώμη γι’ αυτόν κι όμως τον φοβούνται. Η γνωριμία του με τον Ιμπραχήμ, ανιψιό του καϊμακάμη Χασάν αφέντη, «…που είχε υψηλές σχέσεις μέσα στους πρώτους της σημερινής Τουρκίας» και τον πιστό του μισότυφλο Κιόρ Αλή, είναι γνωριμίες που αποθαρρύνουν τους εχθρούς του.

Ο κεντρικός άξονας είναι η δολοφονία του θείου καϊμακάμη, με ένα άριστα καταστρωμένο σχέδιο, και οι συνέπειες αυτής της πράξης στις μεταξύ τους σχέσεις. Πόρνες και υποτακτικοί, δολοφονίες και σωματεμπορία, η σκληρή αμαρτωλή ζωή της Κωνσταντινούπολης είναι το φόντο μπροστά από το οποίο διαδραματίζονται ηθικά και σωματικά ξεγυμνώματα. Η αμαρτία, η λαγνεία, ο πόθος είναι η κινητήρια δύναμη πολλών ενώ ταυτόχρονα, λόγω της κατάστασης, η αστική τάξη αρχίζει να αποδυναμώνεται. Ο Χατζή Μανουήλ καταστρώνει καλά τα πλάνα του, χειρίζεται με υστεροβουλία τους ανθρώπους γύρω του, με στόχο να πραγματοποιηθούν τα όνειρα και τα απωθημένα του. Τι θα συμβεί όμως όταν ο παράγοντας άνθρωπος κυριαρχήσει με τις αδυναμίες του και τα ελαττώματά του κι αρχίσουν ένα ένα αυτά τα βήματα να αντιστρέφονται και να οδηγούν στον όλεθρο και την τιμωρία;

Παιδικό απωθημένο του Χατζή Μανουήλ ήταν η ευημερία της οικογένειας των Μουράτηδων, με την καλλονή μητέρα που πέθανε αιφνιδίως κι αυτό ήταν η αρχή του τέλους τους και της οικονομικής τους έκπτωσης. Η κόρη, Μαρίκα Μουράτη, κατάφερε να συνεχίσει την τρυφηλή ζωή της παρ’ όλ’ αυτά, κάνοντας παρέα με ανθρώπους του κύκλου τους. Αυτό καταφέρνει να εκμεταλλευτεί ο πρωταγωνιστής και μάλιστα με ανατριχιαστικό τρόπο. Η γυναίκα που αγάπησε από παιδί επιτέλους θα έρθει κοντά του, υποταγμένη, εξαρτημένη, δέσμια. Κι εδώ έρχεται η πρώτη μεγάλη ανατροπή, που τον κάνει να σκυλιάσει και να ανοίξει την πόρτα προς τον χαμό του. Λεπτοδουλεμένες βελονιές η δράση και η αντίδραση των χαρακτήρων σε αυτό το βιβλίο, με μελετημένη και διεισδυτική παρατήρηση, αξιολόγηση και καταγραφή. Αίτια και αιτιατά φωτίζονται με την υπέροχη γλώσσα του συγγραφέα, που στολίζεται με ιδιωματικές λέξεις και εκφράσεις ενώ ταυτόχρονα αποδίδεται λυρικά και με πλούσιο λεξιλόγιο, σχεδόν ξεχασμένο σήμερα. Παρασύρθηκα από την ανάγνωση, ταξίδεψα σε μια εποχή που οι λογοτέχνες έδιναν τον καλύτερο εαυτό τους και δημιουργούσαν έργα στιβαρά, που άντεξαν και δοκιμάστηκαν στον χρόνο.

Ο έρωτας είναι κυρίαρχος στο βιβλίο είτε φωτισμένος άπλετα είτε κυλώντας υποδόρια. Ο Χατζή Μανουήλ φτάνει στο σημείο να εκπορνεύσει την ίδια του τη γυναίκα, την Τασούλα, έχει απωθημένο τη Μαρίκα, διαλέγει το Σοκολατί για να του χαρίζει ατέλειωτες νύχτες ηδονής στης μαντάμ Ροζέτας, δεν μπορώ όμως να προσπεράσω τον λανθάνοντα ερωτισμό μεταξύ Κιόρ Αλή και Ιμπραχήμ, που η επικοινωνία τους και ο σεβασμός του υποτακτικού προς τον αφέντη είναι σίγουρα κάτι παραπάνω από δεσμός φιλίας. Ο έρωτας, ο πόθος, η ηδονή σαπίζουν στάλα στάλα την Κωνσταντινούπολη και φέρνουν όλο και πιο κοντά την καταστροφή και το λογικό, λυτρωτικό τέλος. Αυτό είναι άλλο ένα θετικό χαρακτηριστικό του κειμένου: ότι τα πάντα ανατρέπονται εκεί που δεν το περιμένεις από χαρακτήρες που δεν περιμένεις, όλα δοσμένα σωστά, ρεαλιστικά, εκλογικευμένα. Και η αυτογνωσία τους είναι εξαιρετικά κεντημένη, νιώθουν το τέλος τους αλλά και το αναπόφευκτο και οι στιγμές που μας χαρίζει ο συγγραφέας καθώς σουλατσάρει μέσα τους είναι τουλάχιστον αριστοτεχνικές.

Η γραφή και το στυλ καθαυτά είναι εξίσου προσεγμένα και πρωτότυπα. Πολλές φορές ο συγγραφέας περιγράφει ένα προγενέστερο της δράσης περιστατικό μέσα από τις μνήμες του εκάστοτε χαρακτήρα που έχει στο συγκεκριμένο κεφάλαιο, έχουμε ένα πρωτότυπο πρωθύστερο δηλαδή. Η απόδοση της εποχής, του τόπου και του ιστορικού υπόβαθρου δίνονται λιτά, σχεδόν δωρικά ενώ η αποφορά από την ψυχική σαπίλα άρχισε να γίνεται πιο έντονη όσο ανέβαινε ο Χατζή Μανουήλ τα σκαλιά της ισχύος.

Και οι λέξεις, αχ, οι λέξεις: γλυκαισθησία, μοναναπνιάς… Τι λεξιπλασία, τι όμορφες και στέρεες εικόνες χαρίζονται από τις περιγραφές, την εξέλιξη της ιστορίας, τη σκιαγράφηση των χαρακτήρων.  «Δεν είχες το κουράγιο ούτε την όρεξη να μάθεις την ηλικία του. Το μόνο που στοχαζόσουν ήταν να φύγεις και να τον ξεχάσεις, όπως μια μορφή φρίκης που είδες μέσα σε βραχνά» (σελ. 15). Αν και μετά λύπης μου κατά την πορεία της ανάγνωσης διαπίστωσα πως πολλές επαναλαμβάνονταν, δηλαδή έχουμε ωραίο λεξιλόγιο αλλά σχετικά περιορισμένο.

Ο συγγραφέας πολλές φορές παρεμβαίνει στην αφήγησή του, με φράσεις όπως: «Ήτανε μια παρένθεση αυτά που είπα, για να κατατοπιστεί γενικότερα ο αναγνώστης…» (σελ. 56, οπ. π.) ενώ η αντιτουρκική του στάση διαποτίζει το κείμενο: «…για την ατιμία που, μερικές χώρες, λαμπρές κατά τα άλλα, χρησιμοποιούν κάθε που έρχονται σε επαφή μαζί μας. Για την ατιμία που δείχνουνε και για την κουταμάρα, που ξεπερνά πολλές φορές την ατιμία τους, άμα κάνουνε να συνεργαστούνε μ’ εμάς τους Έλληνες» (σελ. 56, οπ. π.). Πολλές φορές όταν περιγράφει καταστάσεις που αφορούν τους Έλληνες γράφει ξεκάθαρα: «εμάς»! Όλο αυτό εξηγείται μετά την ολοκλήρωση της μυθιστορίας που αφήνει τον αναγνώστη να καταλάβει πως όλα αυτά είναι η εκμυστήρευση μιας προσωπικής ιστορίας από μια γυναίκα που συνάντησε ο ίδιος ο Θράσος Καστανάκης.

Ομολογώ ότι επέλεξα να διαβάσω αυτό το μυθιστόρημα παρακινούμενος από τη Μαρία Ιορδανίδου, που έγραφε στο τέλος του βιβλίου της «Στου κύκλου τα γυρίσματα» πως με χαρά ανακάλυψε τον επίσης Ταταυλιανό Θράσο Καστανάκη, νομίζοντας πως θα περιέγραφε τις δικές της ρομαντικές, πραγματικές αναμνήσεις. Με τρόμο διαπίστωσε στη συνέχεια πως ο άνθρωπος που γαλουχήθηκε εξίσου με όλου του κόσμου τα καλά και μ’ ένα πλούσιο γλωσσικό, λαογραφικό και κοινωνικό υπόβαθρο όπως κι εκείνη, στράφηκε στον υπόκοσμο της πόλης τους, καταγράφοντας μίση και πάθη κι έτσι γεννήθηκε μέσα της η απόφαση να γράψει για τη Λωξάντρα της.

Ο «Χατζή Μανουήλ», που έγινε και τηλεοπτική σειρά από την ΕΡΤ το 1984, με πρωταγωνιστές τους Γιάννη Μόρτζο στον πρωταγωνιστικό ρόλο, Κάτια Δανδουλάκη στον ρόλο της Τασούλας και Δάνη Κατρανίδη στον ρόλο του Ιμπραχήμ, είναι ένα σκληρό λεκτικά μυθιστόρημα, με ελάχιστες αλλά δυνατές σκηνές βίας, που υφαίνει με εύσχημες σαϊτιές την ψυχολογία των ανθρώπων που ζουν σε μια δύσκολη ιστορικά και κοινωνικά εποχή στην Κωνσταντινούπολη, παίζει με τις εύθραυστες ισορροπίες μεταξύ των ηρώων και καταφέρνει να αναδείξει την αρετή και την αγνότητα ως νικήτριες, με σημαντικό όμως και ανθρωποβόρο τίμημα (δε θα ξεχάσω τη σκηνή του τέλους του Ιμπραχήμ). Είναι ένα βιβλίο που με ταξίδεψε, μου αποκάλυψε σκηνές και καταστάσεις που δε θα ήθελα να γνωρίσω και μου απέδειξε πως μπορείς να κρατήσεις τον αναγνώστη ως το τέλος, ακόμη κι αν δεν έχεις πολλές σκηνές δράσης.

Βιβλίο Νεοελληνικά διηγήματα
Συγγραφέας Γεώργιος Βιζυηνός
Κατηγορία Συλλογή διηγημάτων
Εκδότης Εστία
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το «Ποίος ήτο ο φονεύς του αδελφού μου» δημοσιεύτηκε σε συνέχειες στην εφημερίδα «Εστία» από τις 10 ως τις 17 Απριλίου 1883 και έχουμε την εξής ιστορία: Η μητέρα του Γιωργή τον επισκέπτεται στην Κωνσταντινούπολη και με πόνο ψυχής του αφηγείται τι συνέβη στην οικογένειά του το διάστημα που έλειπε, κυρίως πώς δολοφονήθηκε ο αδελφός του, Χρηστάκης. Με την απρόσμενη βοήθεια ενός Τούρκου, που τον ωφέλησε η μάνα, θα λυθεί η υπόθεση με τον πιο παράδοξο τρόπο.

Η πλοκή εξελίσσεται με διαρκή πρωθύστερα, με το παρελθόν να ζωντανεύει μέσα από τις αφηγήσεις των χαρακτήρων που ήταν παρόντες στα εκάστοτε γεγονότα. Δεν πρόκειται για μια γραμμική, ευθεία αφήγηση αλλά για διαρκείς εναλλαγές με το παρελθόν και μια κλιμακούμενη ένταση και αγωνία, μιας και τα πρόσωπα βιώνουν την έννοια της «τραγικής ειρωνείας» χωρίς να το γνωρίζουν: η μάνα του Βιζυηνού ψάχνει τον δολοφόνο της χωρίς να ξέρει πως αυτός είναι πολύ κοντύτερα απ’ όσο νομίζει, ο Κιαμήλ βρέθηκε πιόνι σ’ ένα παιχνίδι της μοίρας και η μάνα του, που δέχτηκε ο ένας της γιος, ως βοηθός ανακριτής, να κάνει έρευνες για τη δολοφονία χωρίς να ξέρει ποιον στην πραγματικότητα ψάχνουν. Με αναδρομές στο παρελθόν που τοποθετούν τους ήρωες στις μοιραίες στιγμές της ζωής τους, διαχέεται μια  γλαφυρότητα και στήνεται ολόκληρο ιστορικό και κοινωνικό υπόβαθρο, μάλιστα όσο η εξιστόρηση πλησιάζει στο τέλος της τόσο πιο τραγικά δεμένα δείχνουν τα γεγονότα καθαυτά και αλληλένδετα. Ο Κιαμήλης, προδομένος από τη γυναίκα που αγάπησε, αρχίζει να έχει τάσεις σχιζοφρένειας κι αυτό θα τον οδηγήσει στον δικό του, ανηφορικό Γολγοθά και παραδόξως στη λύση του μυστηρίου.

Με συγκίνησε πολύ η επιλογή του αφηγητή και αδελφού του θύματος να κρατήσει την αλήθεια κρυφή από τη μάνα του, όσο αβάσταχτη κι αν είναι. Με άψογη ψυχογράφηση, ο συγγραφέας παραθέτει με εξαιρετική λεπτομέρεια και αληθοφάνεια τον εσωτερικό κόσμο του Γιώργη, τους δύο αντίθετους κόσμους που συγκρούονται κατά τη ροή των γεγονότων (από εχθρικά διακείμενος προς τους Τούρκους μεταστρέφεται και τανάπαλιν) και την επί ξύλου κρεμάμενη θα έλεγα, μετά την τελική αποκάλυψη, απόφασή του. Η ίδια η μάνα του Γιώργη είναι μια γυναίκα που ξεκινάει από το «Να τον ιδώ κρεμασμένον, έλεγε, να τραβήξω το σχοινί του, και ύστερα ας αποθάνω» και καταλήγει στο «Ας τώβρη από τον Θεό όποιος τον εκατάντησε σε τέτοια δυστυχία!». Η αλλαγή της στάσης δεν οφείλεται στο γεγονός πως το φινάλε του διηγήματος δίνεται τρία χρόνια μετά τη σοβαρή αποκάλυψη της αλήθειας, οπότε μαλάκωσε τάχα μου ο πόνος, αλλά και στο ότι η γυναίκα αυτή βλέπει την ψυχική κατάπτωση και καταρράκωση του προστατευομένου της, Κιαμήλ, οπότε υπαναχωρεί από τα δικά της δεινά.

Το «Ποίος ήτο ο φονεύς του αδελφού μου» είναι ένα δυνατό συναισθηματικά κείμενο, με τέτοια κλιμάκωση της ιστορίας και τόσο έντονη κορύφωση της αγωνίας που κάλλιστα θα μπορούσα να πω πως γράφτηκε σήμερα, απότοκο και παράγωγο τόσων και τόσων ρευμάτων και τάσεων της παγκόσμιας και εγχώριας παραγωγής. Κι όμως, πρόκειται για ένα από τα πρώτα δείγματα ελληνικής διηγηματογραφίας, σε μια εποχή που κυκλοφόρησαν «Η γυφτοπούλα» του Παπαδιαμάντη, τα διηγήματα του Δροσίνη και αχνοφαίνεται ο Καρκαβίτσας.

Ο συγγραφέας δίνει αυτόν τον τίτλο στο κείμενό του για να παίξει με την έννοια της δικαιοσύνης. Ποιος είναι πραγματικά ο φονεύς, ο ηθικός ή ο φυσικός αυτουργός; Επίσης, δεν μπορεί να πει κάποιος πως ο πρωταγωνιστής είναι ένας και όλοι οι άλλοι αλληλεπιδρούν μαζί του, οπότε εδώ έγκειται άλλη μια διαφορετικότητα του Βιζυηνού. Αρχικά νομίζεις πως κεντρικός ήρωας είναι ο Κιαμήλ, μετά η μάνα, μετά ο Γιωργής, ακόμη κι ο Χρηστάκης κι έτσι σύντομα καταλαβαίνεις πως οι χαρακτήρες που διάλεξε ο συγγραφέας είναι σαν τους ηθοποιούς μιας καλοκουρδισμένης παράστασης: έρχονται, παίζουν τον ρόλο τους, περιμένουν τον επόμενο και στο τέλος συγκροτούν ένα ενιαίο και αρραγές σύνολο.

Μέσα από την ιστορία ξεπηδούν διάφορα ήθη και έθιμα κι ωραίες παροιμίες («Η γριά ζητά τον ψύλλο μεσ’ στο πάπλωμα κι εκείνος κάθεται ‘πα στα ματογυάλια της»), η μάνα να κερνάει τους ξένους για να το βρει κι ο γιος της που ζει μακριά απ’ την πατρίδα, η υποτιμητική άποψη για τη μόρφωση («… και τώρα σαν το γράφουνε μεσ’ στες εφημερίδες, δεν ηξεύρω κι εγώ η ίδια, το παιδί μου είναι, μαθές, που λένε ή κανένας φράγκος»!) και τόσα αλλά ενώ η γλώσσα εμπλουτίζεται και με τούρκικες λέξεις και ιδιωματισμούς.

Επίσης, έχοντας υπ’ όψιν πως ο συγγραφέας γεννήθηκε στην Ανατολική Θράκη και άρα συγχρωτίστηκε με Τούρκους συντοπίτες για μεγάλο διάστημα πριν ταξιδέψει στην Ευρώπη, μου έκανε εντύπωση η ουδετερότητα που κρατάει απέναντι στα καλά και τα κακά της τουρκικής αλλά και της ελληνικής φυλής. Μέσω του ξεκάθαρα αρνητικού απέναντι στους Τούρκους Γιωργή, αναπτύσσεται ένας «αποδομούμενος ρατσισμός», με αποτέλεσμα ο ήρωας σύντομα, χάρη στις ενέργειες του Κιαμήλ απέναντι στη δική του μητέρα, να τον κερδίσει και να τον κάνει ν’ αλλάξει γνώμη. Αυτή η οπτική δεν είναι τόσο έντονη όσο στον «Μοσκώβ Σελήμ» αλλά υπάρχει. Κάλλιστα θα μπορούσε να γράψει μονοδιάστατα κείμενα και να φανεί λάβρος κατά των Τούρκων όμως πράττει ακριβώς το αντίθετο με υποδειγματική γραφή και μελετημένη ψυχοσύνθεση.

Αυτό το ιδιαίτερο γνώρισμα γίνεται ακόμη πιο έντονο αν σκεφτεί κανείς πως την εποχή που γράφτηκε το διήγημα ήταν περίοδος έντονης αμφισβήτησης της ισχύος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κι άρχισαν να ενοχλούνται οι ντόπιοι κάτοικοι από τη συμβίωσή τους με τους Τούρκους. Κι όμως ο ρατσισμός που παρατηρεί κανείς χάνεται κι εμφανίζεται αρκετές φορές, όχι μόνο άπαξ: αλλάζει η στάση του Γιωργή λόγω της ματιάς της μάνας του και της εξιστόρησης των γεγονότων από την πλευρά της, όταν όμως μαθαίνει για τη δολοφονία του αδερφού του από Τούρκο, αυτό το συναίσθημα κυριαρχεί μόνο για να δώσει τη θέση του ξανά στην εύνοια προς το τέλος του κειμένου όταν η ίδια η μάνα του Γιωργή δείχνει πως δεν την ενοχλεί και τόσο πολύ η όλη κατάσταση! Ο χειρισμός των ψυχολογικών καταστάσεων και μεταπτώσεων είναι αποτέλεσμα των σπουδών ψυχολογίας που έκανε ο συγγραφέας στη Γερμανία.

Εκτός από το ζήτημα της ηθικής και φυσικής αυτουργίας, έχουμε και την ιδέα της «ποινής», δηλαδή της τιμωρίας, με την οικογένεια να θέλει αρχικά να τιμωρήσει τον ένοχο όμως σταδιακά αυτό ξεφουσκώνει, αποδυναμώνεται και το βάρος πέφτει στην προσωπική συντριβή του ενόχου, ιδιαίτερα όταν αυτός ανακαλύπτει τι πραγματικά συνέβη και για ποιο πράγμα είναι υπαίτιος! Η καταρράκωσή του, για την οποία τον περιμάζεψε η μάνα του αφηγητή, είναι και η καλύτερη «τιμωρία», αν πιστέψει κανείς πως αυτή η ψυχή, πιόνι μιας καλοστημένης παγίδας, πρέπει να τιμωρηθεί.

Ο «Μοσκώβ Σελήμ» δημοσιεύτηκε επίσης στην εφημερίδα «Εστία» από τις 28 Απριλίου ως τις 16 Μαΐου 1895, περίοδο εγκλεισμού του συγγραφέα στο ψυχιατρείο. Πρόκειται για την ιστορία του Σελήμ, γιου γνωστού μπέη της Κωνσταντινούπολης που η μητέρα του έντυνε με κοριτσίστικα ρούχα αφού δεν απέκτησε ποτέ κόρη και ο πατέρας του έδειχνε ολοφάνερη αδυναμία στον πρωτότοκο γιο του. Όταν όμως αυτός κλήθηκε να υπηρετήσει στον στρατό, λιποτάκτησε κι έτσι ο Σελήμ πήρε τη θέση του αδελφού του για να περισώσει την τιμή της οικογένειάς του, ελπίζοντας πως έτσι θα τον αγαπήσει ο πατέρας του. Δέκα χρόνια μετά επιστρέφει στη διαλυμένη πλέον οικογένειά του και ζει δύσκολες και πρωτόγνωρες καταστάσεις με τον μέθυσο ξαναπαντρεμένο πατέρα του, στον οποίο η δεύτερη σύζυγος συκοφαντεί τον Σελήμ. Η συμμετοχή του αργότερα στον πόλεμο της Κριμαίας θα κλονίσει για πάντα τον εσωτερικό του κόσμο χάρη σ’ ένα αναπάντεχο γεγονός όμως και τα τελευταία χρόνια της ζωής του είναι μια σωρεία από ανατροπές.

Πρόκειται για ένα εξαιρετικό, επίσης πολυεπίπεδο διήγημα, με διαρκή χρήση flash back, γεμάτο από ιδέες, έννοιες και σημαντικές διαχρονικές παρατηρήσεις. Πού να πρωτοσταθεί κανείς! Στη συνήθεια των δυτικών κυρίως οικογενειών να δίνεται υπερβολική αγάπη στον πρωτότοκο (ας μην ξεχνάμε πως και ο Βιζυηνός πρωτότοκος ήταν αλλά έφυγε νωρίς για μια καλύτερη τύχη); Στη διαστρεβλωμένη αγάπη των μανάδων να ντύνουν τα αγόρια τους με γυναικεία ρούχα; Στην αγάπη προς την πατρίδα, μια πατρίδα που δε διστάζει να εγκαταλείψει τους στρατιώτες της στα πεδία των μαχών, με αποτέλεσμα οι εχθροί να φερθούν στους αιχμαλώτους περισσότερο κι από αδέρφια; Ή στο γεγονός πως ο Βιζυηνός εκμεταλλεύεται την τάση των Ελλήνων της εποχής να προσέβλεπαν στο «ξανθό γένος», δηλαδή τους Ρώσους, για να τους απελευθερώσουν από τον οθωμανικό ζυγό κι έτσι βρίσκει την ευκαιρία να αναφερθεί τεκμηριωμένα και εξισορροπημένα και σε Ρώσους και σε Τούρκους, τονίζοντας τα αρνητικά και τα θετικά τους χαρακτηριστικά και μέσα από όλη αυτήν την περιπέτεια και τις επάλληλες ανατροπές να υποδείξει πως ο καθένας οφείλει να πιστέψει στη δική του εθνική και φυλετική ταυτότητα, μιας και σε καιρό πολέμου τίποτα πιο δυνατό δεν υπάρχει από το συμφέρον;

Μια τραγική και ταυτόχρονα γοητευτική προσωπικότητα είναι ο Μοσκώβ Σελήμ, τον οποίο ο αφηγητής δεν παρουσιάζει απευθείας αλλά φροντίζει πρώτα να εξιστορήσει πώς κατέληξε στο χωριό όπου ζούσε ο παράξενος αυτός άνθρωπος, να περιγράψει όπως πάντα διορατικά και ρεαλιστικά τον τόπου και τις συνήθειές του. Τον συμπάθησα από την αρχή τον πρωταγωνιστή, γιατί με την μπέσα του και τον αδαμάντινο χαρακτήρα του είναι σα να βγαίνει από τις άψυχες σελίδες και να στέκεται στο πλάι του αναγνώστη όσο εξιστορεί τα παθήματά του (που δεν είναι και λίγα). «Το νερό και η φωτιά μπορούν να κάμουνε φιλία μεταξύ τους και να έχουνε, ο Μόσκοβος και ο Ισλάμ ποτέ, ποτέ!». Από την αρχή λοιπόν ήταν κατά των Ρώσων, που πίστεψε πως εποφθαλμιούσαν να καταπατήσουν τα εδάφη της πατρίδας του και με κάθε πόλεμο αυτό το μίσος φούντωνε. Φτάνει όμως η στιγμή που ζει τη μεγαλύτερη έκπληξη και καταλήγει, τόσα χρόνια μετά: «Παντού ενικήσαμε και παντού εχάσαμε. Γι’ αυτό δεν θέλω πλέον να ηξεύρω τίποτε». Εξίσου βαθυστόχαστη είναι και η ακόλουθη φράση: «Δεν ειν’ αλήθεια πως και οι πέτρες, που είναι στον κόσμο, αν εύρισκαν κανέναν να πουν τα ντέρτια τους, θα ήσαν ελαφρότερες;». Το πιο τραγικό απ’ όλα είναι πως αυτό το συγκλονιστικό κείμενο, το καλύτερο κατ’ εμέ απ’ όλα του, γράφτηκε κατά τις περιόδους διαύγειας που είχε όσο ήταν κλεισμένο στο φρενοκομείο. Ένα ακάματο πνεύμα, πλήρως δοσμένο στη λογοτεχνία!

Αυτά και άλλα διηγήματα του Γεωργίου Βιζυηνού που περιέχονται στη συλλογή αυτή, αν και γραμμένα στην καθαρεύουσα, κάτι που ίσως ξενίσει όσους δεν είναι εξοικειωμένοι με αυτήν τη μορφή, είναι ανατρεπτικά, πολυεπίπεδα, με συναρπαστικές ψυχογραφίες, ρεαλισμό και εκπληκτική σύνθεση. Πολλές φορές ένιωσα αγωνία για τη συνέχεια των συμβάντων ή έπιασα τον εαυτό μου να σκέφτεται τι θα έκανα εγώ στη θέση κάποιων από τους χαρακτήρες. Πρόκειται για πολυσέλιδα διαμαντάκια που, αν και περιγράφουν συμπεριφορές, ιστορίες και αντιλήψεις ανθρώπων που έζησαν στα τέλη του 19^ου αιώνα η διορατικότητα, η αντίληψη και η παρατηρητικότητα του συγγραφέα μαζί με τις πολλές και διαφορετικές αφηγηματικές αφετηρίες και συνθέσεις κατάφεραν να διατηρήσουν αναλλοίωτα τα βασικά γνωρίσματα της ανθρώπινης ιδιοσυγκρασίας και να τα εγκιβωτίσουν σε φόρμες και περιπτώσεις οικείες ακόμη και στον σημερινό αναγνώστη. Είναι ευρηματικά και ως προς την πλοκή και ως προς τη γλώσσα και οφείλει να έρθει σε επαφή μαζί τους οποιοσδήποτε αγαπά να ψάχνει κάτι το ξεχωριστό στην ελληνική και ξένη διηγηματογραφία.

Βιβλίο Ήλιος με δόντια
Συγγραφέας Γιάννης Μακριδάκης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Εστία
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Κωνσταντής μεγαλώνει στη Χώρα της Χίου ανάμεσα στο Φρούριο και τη Φτωχιά Προκυμαία, με τους μηχανουργούς, τους καφετζήδες και τις πόρνες και την Πλούσια Προκυμαία και τα αρχοντόσπιτα του Τριγώνου. Χάνει τη μητέρα του την ημέρα της κατάληψης της Σμύρνης από τον ελληνικό στρατό και τον υιοθετεί ένας φτωχός μηχανουργός που του μαθαίνει τη δουλειά. Ο Κωσταντής εκτός από την περιοχή του και τα πρώτα του γράμματα έχει να μάθει και τα πρώτα του ερωτικά σκιρτήματα. Η έντονη θηλυπρέπειά του τον κάνει περίγελω και του Φρουρίου και του Τριγώνου αλλά αδιαφορεί για όλους και για όλα. Και γνωρίζει τον έρωτα στα μάτια του Αποστόλη, που είναι και ο πρώτος (και μοναδικός) διακορευτής του από την τρυφερή ηλικία των έντεκα χρόνων. Ο Κωσταντής μεγαλώνει, με αυτοσαρκασμό και πνευματικότητα αφηγείται τη ζωή του, τον κοινωνικό του περίγυρο, τα ιστορικά γεγονότα (Σμύρνη, Βενιζέλος, Γεώργιος κλπ.), τη δουλειά του μηχανουργού, τα δηκτικά σχόλια του κόσμου όταν αρχίζουν οι φήμες για τη σχέση του με τον Αποστόλη. Η αφήγηση είναι σε πρώτο πρόσωπο, άμεση, καίρια, εύστοχη, ρέουσα και όταν τελειώνουν οι μπομπίνες που περιέχουν αυτήν την εξομολόγηση έρχεται η ανατροπή του βιβλίου. Την αφήγηση την αναλαμβάνει άλλος και μετά άλλος, άνθρωποι που γνώρισαν τον Κωσταντή και λένε τη δική τους άποψη, με επίκεντρο τη διαλεύκανση του βομβαρδισμού και για το αν πράγματι έφταιγε ο Κωσταντής για την καταστροφή.

Η ανατροπή είναι τόσο ωραία και συγκινητική που δεν τολμώ ούτε να την υπαινιχθώ εδώ. Ο Κωσταντής είναι μια κλασική περίπτωση ανθρώπου προικισμένου και διαυγούς αλλά σε εποχή δύσκολη και σκληρή και σε τόπο επαρχιακό και κλειστό δεν κατάφερε να διαπρέψει. Ακόμη και μέλος αντιστασιακής ομάδας έγινε αλλά….Από τις πιο όμορφες αφηγήσεις κι ένας άνθρωπος πολύπλευρος, χαρισματικός, πανέξυπνος αλλά σε λάθος χρόνο και τόπο.

Βιβλίο Ο ζητιάνος
Συγγραφέας Ανδρέας Καρκαβίτσας
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Εστία
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα δημοσιεύτηκε σε συνέχειες από το 1896 έως το 1898 στο περιοδικό «Εστία» και κυκλοφόρησε σε βιβλίο το 1897. Είναι γραμμένο στη δημοτική, αν και στους διαλόγους ακολουθείται η ντοπιολαλιά των κατοίκων, και πρόκειται για ένα από τα πιο ρεαλιστικά και σκληρά μυθιστορήματα της ελληνικής λογοτεχνίας της εποχής. Εκτός από τη συναρπαστική δράση και την εξαιρετική ψυχογράφηση των χαρακτήρων, υπάρχουν ανατροπές στην πλοκή και εκπληκτικά πραγματολογικά στοιχεία που δίνονται απλά και στηρίζουν ακόμη περισσότερο την αληθοφάνεια των γεγονότων.

Ο Τζιριτόκωστας είναι ένας από τους διασημότερους αντι-ήρωες των νεοελληνικών κειμένων, γόνος και συνέχεια μιας κοινότητας βασισμένης στην επαιτεία, αντίστοιχης των κύκλων που δημιούργησε ο «Φαγκίνος» του Καρόλου Ντίκενς στον «Όλιβερ Τουίστ». Οι περιγραφές ανατροφής είναι σκληρές, με τους πατεράδες να ακρωτηριάζουν αρτιμελή παιδιά ώστε να συνεχίσουν την παράδοση της ζητιανιάς: «Τι άλλο καλύτερο ευτύχημα, παρά να είναι κανείς πατέρας τριών-τεσσάρων σακατεμένων παιδιών; Με αυτά ημπορούσε, χωρίς να κινηθεί από τον τόπο του, χωρίς το δαχτυλάκι του να σηκώσει, να γίνει πλούσιος». Τέτοιος άνθρωπος είναι και ο Τζιριτόκωστας που φτάνει στο Νυχτερέμι με το ζητιανόπουλό του, τον Μουντζούρη. Μια ανελέητη μορφή που θα κάνει τα πάντα για να κλέψει, να φάει, ακόμη και να σκοτώσει! Ζητιάνος επαγγελματίας και απατεώνας, δεν επαιτούσε μόνο αλλά εκμεταλλευόταν την αδυναμία του καθενός που συναντούσε, εξαπατούσε με ψεύτικα βοτάνια και άλλες αγυρτείες: «Αν δεν ήταν ο κουτόκοσμος, οι ζητιάνοι θα εψοφούσαν της πείνας μέσα στα ξεροβούνια της πατρίδας τους, σαν το μεταξοσκούληκο μέσα στο καρύκι του» (κεφ. 3).

Η ιστορία διαδραματίζεται την εποχή που προσαρτήθηκε η Θεσσαλία στο ελληνικό κράτος (1881) και οι Τούρκοι πουλούσαν τα τσιφλίκια τους. Το ζήτημα που απασχολεί τους προύχοντες του χωριού όταν φτάνει ο ζητιάνος είναι η νομική υπόσταση του χωριού, με τη νέα τάξη πραγμάτων. Με την Ελλάδα υπόδουλη στον οθωμανικό ζυγό είχαμε από τη μια τα τσιφλίκια, τεράστιες εκτάσεις που ανήκανε στον μπέη ή στον αγά κι όπου δουλεύανε οι κολίγοι και απ’ την άλλη τα κεφαλοχώρια, ορεινές δηλαδή και άγονες περιοχές, όπου δούλευαν οι καλλιεργητές, με δικαίωμα κτήσης στην προσωπική τους περιουσία εν αντιθέσει με τα τσιφλίκια όπου τα πάντα ανήκαν στον άρχοντα. Τα πράγματα στην περίπτωση του Νυχτερεμιού είναι χειρότερα, μιας και οι προεστοί με παραχωρητήρια είχαν δώσει τα κτήματά τους στον γιο του Αλή Πασά, τον Βελή. Και τώρα τι γίνεται; «Τώρα με την Προσάρτηση ο μπέης θέλει να τα κάμει τέλεια τσιφλίκια… Φυσικά οι χωριάτες αντιστάθηκαν… έτρεξαν στα δικαστήρια να δικαιωθούν. Αλλά οι δίκες… δεν είναι κρασί να το τελειώσει κανείς σε μια ημέρα… Τώρα το λέγουν Ελλάδα, έχουμε Σύνταγμα»! Από την αρχή λοιπόν καταλαβαίνει κανείς πως ο συγγραφέας δε θα χαρίσει κάστανα σε κανέναν, μέσω της κοινωνικής του κριτικής και της καλυμμένης πολιτικής καταγγελίας.

Ο άτυπος εμφύλιος μεταξύ των χωριανών δίνεται παραστατικότατα: «Ο μπέης, ο κύριος του χωριού, είχε καταντήσει λυδία λίθος, όπου εδοκίμασαν οι χωριάτες την πολιτική δύναμη όλων των κομματαρχών. Από την ημέρα που άρχισαν, επιτήδεια συνδαυλισμένοι από άεργους της Λάρισας δικηγόρους, τη διαφορά τους με τον μπέη, εκείνος ωπλίσθηκε με τα χρήματα και την παντοδύναμη υποστήριξη του προξένου του και αυτοί με τη βαρύτητα των πολιτικών της επαρχίας». Όλοι όμως οι πολιτευόμενοι ήταν λόγια κι υποσχέσεις κι έτσι «απελπισμένοι και απαιδαγώγητοι στις πολιτικές ελευθερίες» οι χωριανοί «άφησαν τις κοινοτικές υποθέσεις στου πεπρωμένου τη διάκριση κ’ εκοίταξαν τ’ ατομικά τους. Καθένας έκαμε πολιτικό του φίλο εκείνον που κ’ επί τουρκοκρατίας ήξευρε πως είχε δύναμην αναγνωρισμένην». Ο Καρκαβίτσας είναι ωμότατος: «Κουτοπόνηροι, ήθελαν μόνον να πεισμώνουν και να εξευτελίζουν τον αντίπαλον εμπρός στους συντοπίτες τους με της μικροπολιτικής τα καμώματα πάντοτε στο νουν».

Το χωριό είναι ένα σύνολο χαρακτηριστικών τύπων που συναντούσε κανείς σε αυτές τις περιοχές. Υπάρχουν ο ιερέας Παπαρρίζος, ο πάρεδρος Ραντζάκος, ο μπακάλης Μαγουλάς, ο επιστάτης του χωριού Ντεμίς αγάς κ ά. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει ο τελωνοφύλακας Πέτρος Βαλαχάς, που μετατέθηκε λόγω κακής διαγωγής στο κοντινό στα σύνορα αλλά μακριά από το τελωνείο Νυχτερέμι. Ο κακός του χαρακτήρας θα τον οδηγήσει να ξυλοφορτώσει τον ζητιάνο και να αποτελέσει τον κινητήριο μοχλό για μια σειρά ασύλληπτων γεγονότων.

Η γλώσσα όπως έγραψα και πριν είναι δημοτική, με διαλόγους δοσμένους με την ντοπιολαλιά της περιοχής. Η πένα και η ματιά του συγγραφέα, ειδικά όταν στρέφεται στη φύση, είναι αξεπέραστη. Μεταφορές και παρομοιώσεις, σύνθετες και ταυτόχρονα πρωτότυπες λέξεις είναι πραγματικά αριστουργήματα: «…είπε με χοντρή φωνή, σαν κατρακύλισμα χαλάρων, ο Μπιρμπίλης…», «Παρεμπρός άλλη εμπάλωνε τα ρούχα του αντρός της κ’ εμουρμούριζε παραπονιάρικο τραγούδι, τραγούδι ντόπιο, στον κάμπον εκεί γεννημένο, φτωχό και άχαρο σαν τη φωνή της και σαν την ίδια βάναυσο», «λαθροκρυμμένη παιζογελάστρα πονηρία τους», «αργυροκυκλωμένο από τα ψαρά μαλλόγενα» κ. ά.

Να ένα αγαπημένο μου απόσπασμα: «Ο ήλιος, βασιλεμένος πίσω από τα στενά των Τεμπών, μόλις ετίναζε στα ακροβούνια του Ολύμπου τα χιονισμένα χρυσορόδινες αχτίνες, διαμάντι ακριβό επάνω στο βασιλικό στέμμα του. Γαλάζια ομίχλη ανέβαινεν από την ποταμιά και ολίγο κατ’ ολίγον εγλιστρούσε προς το χωριό ανάλαφρη, έως τις ρίζες του Κισσάβου, να τυλίξει όλα θέλοντας μέσα σε πάναγνη αγκαλιά».

Προσέξτε την ποιητική σύνταξη στις προτάσεις: «Αλλά το φως χύνεται τώρα κάτασπρο στα μαυριδερά κουρέλια της φορεσιάς… έως το πρόσωπον απάνω και το κεφάλι του ζητιάνου, σαν να θέλει περίεργον να ιδεί, αν άφησε με τον ύπνο την ψευτιά ή την κρατεί πολυάκριβη επάνω του, όπως και τη φορεσιά του» (κεφ. 3). Δε λείπει όμως και το χιούμορ: «-Δεν βαστάω, έλεγε, βαρέθηκα πια, κάθε χρόνο και παιδί! –Σα δε βαστάς, κλείδωσέ το, είπεν η παπαδιά» και παρακάτω: «Δεν θυμάστε τι απάντησεν η γριά, η εκατοχρονίτρα, στα λόγια του σαραβαλιασμένου γέροντά της; -Ε, καημένε μύλο, είπεν εκείνος στενάζοντας, πόσες φορές εγριγριλίσαμ’ ευτού μέσα! Και η γριά η εκατοχρονίτρα εμουρμούρισεν: -Ανάθεμα την κρέμαση κι απέ ο μύλος ακόμη γριγριλίζει» (κεφ. 3)!

Και ναι, υπάρχουν και οι γυναίκες του χωριού, μεροκαματιάρες, μάνες και σύζυγοι και νοικοκυρές, που δουλεύουν ήλιο με ήλιο για να τα έχουν όλα έτοιμα για τα παιδιά και τους άντρες τους, κουτοπόνηρες, ελαφρόμυαλες, αυστηρές, σεβαστικές σε άγραφους κανόνες, δεισιδαίμονες, εύπιστες και πρόσφορο πεδίο εκμετάλλευσης. Όλα τα καταγράφει ο συγγραφέας: η κάθε μία χωριστά θέλει να σταματήσει να γεννοβολά μετά από δώδεκα παιδιά, να γεννήσει επιτέλους αρσενικό κι όχι άλλα κορίτσια, να ξανακερδίσει τον αγαπημένο που την παράτησε «για λίγα άχυρα παραπάνω». Παρατίθενται χαρακτηριστικά παραδείγματα ευπιστίας και εξαπάτησης, οπότε εμμέσως τονίζεται η ανάγκη της παιδείας, της μάθησης, της γνώσης. «Όλες οι γυναίκες, η μια με την άλλη, εζητούσαν με τον νουν επιμόνως κ’ εύρισκαν τέλος κάτι τι στη ζωή τους άρρωστο, κάτι στην ψυχή τους παθιασμένο, που εμπόδιζε ν’ απολάψουν αθάνατη τη χαρά και τη γαλήνη του κόσμου».

Με εξαιρετική γλαφυρότητα και ποιητικότητα περιγράφονται τα πάντα από τη ζωή στο χωριό: η επιστροφή των αντρών από τον κάματο, τα βάρη και ο μόχθος των γυναικών, η γλυκιά μυρωδιά της ζύμης, το λιτό φαγητό και τόσα άλλα! Το (άτυπο) κεφάλαιο 3 κλείνει τόσο όμορφα και γλαφυρά: «Και, όταν σε λίγο εξαπλώθηκε [η ομίχλη] πέρα-πέρα κ’ επυκνώθηκε μυστηριώδης και μεγαλοπρεπής, όταν έλαμψαν επάνω στον ουρανό τα’ αστέρια και κάτω ησύχασαν οι άνεμοι, μέσα στο δουλωμένο χωριό όλα εξανάπεσαν στη νέκρα και την σιγή. Ούτε φως πουθενά, ούτε λαλιά. Τα κατακουρασμένα κορμιά, παραδομένα πρώτα στις ανάγκες της ζωής κ’ έπειτα στα βρόχια του ύπνου, δεν έχουν ούτε πόθους ούτε όνειρο κανένα».

Αυτή η τόσο πρωτότυπη για την εποχή και όχι μόνο ιστορία θα τελειώσει με την επιβίωση του κακού, με την ατιμωρησία του ζητιάνου, με ένα φινάλε ασύλληπτο και ταυτόχρονα απόλυτα λογοτεχνικό: «Ο Τζιριτόκωστας, ήσυχος τώρα, επροχώρησε βαθύτερα. Είχεν εξασφαλίση το παράλλαγμα και δεν εσυλλογιζόταν πλέον παρά νέο ταξίδι και νέα τρόπαια. Τα κλαριά των πλατάνων μ’ ένα φύσημα του ανέμου έρριξαν καταπέτασμα πράσινο και πυκνό πίσω του, λες κι εφρόντιζαν να τον ασφαλίσουν από κάθε κυνήγημα. Η κοιλάδα επρόθυμη εδέχθηκε τον ζητιάνο στους υγρούς και μαλθακούς κρυψώνες της, όπως δέχεται τόσα κακούργα ερπετά και παράσιτα». Είναι ένα μυθιστόρημα λοιπόν τόσο διαφορετικό και ξεχωριστό, που το συνιστώ ανεπιφύλακτα παρά την ωμότητα των περιγραφών, τη βαρβαρότητα της θεματολογίας και την ατιμωρησία ενός από τους πρώτους αντι-ήρωες της ελληνικής λογοτεχνίας. Το στυλ γραφής, το πλούσιο λεξιλόγιο, τα πάμπολλα κωμικοτραγικά περιστατικά είναι ελάχιστα από τα προτερήματα ενός μυθιστορήματος που θα καθηλώσει τον αναγνώστη ως την τελευταία κυριολεκτικά σελίδα.

Βιβλίο Λωξάντρα
Συγγραφέας Μαρία Ιορδανίδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Εστία
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα της Μαρίας Ιορδανίδου ξετυλίγει τη ζωή μιας γυναίκας που έζησε στην Κωνσταντινούπολη στα τέλη του 19^ου αιώνα και πέθανε πλήρης ημερών λίγα χρόνια μετά την είσοδο του 20ού αιώνα, αφήγηση βασισμένη στην πραγματική γιαγιά της συγγραφέως. Η Λωξάντρα ζει με τον σύζυγό της, Δημητρό, τα δικά του παιδιά, τον Επαμεινώνδα, τον Θεόδωρο, τον Γιώργο και την Αγαθώ, τα οποία και μεγάλωσε, αλλά αργότερα απέκτησε και δικά της, τον Αλέκο και την Κλειώ. Τα παιδιά της, λοιπόν, οι γείτονές της, οι συγγενείς της, ο κοινωνικός ιστός της βασίλισσας των πόλεων, συγκροτούν ένα άρτιο, τρυφερό, συγκινητικό μυθιστόρημα, που με έκανε να δακρύσω πολλές φορές, όχι τόσο για τις χαμένες πατρίδες όσο για τη χαμένη καθημερινότητα.

Η ζωή τότε κυλούσε μετρώντας τους γάμους και τις γεννήσεις, ζώντας έντονα την κάθε εποχή και φτιάχνοντας το αντίστοιχο γλυκό ή φαγητό, η ώρα πέρναγε με το κέντημα όταν ξένοιαζαν οι γυναίκες από τις δουλειές, ένα απίστευτο ωρολόγιο πρόγραμμα, ικανό να εξοντώσει κάθε νέα νοικοκυρά του σήμερα από την πρώτη ώρα! Και η Λωξάντρα εκεί, φρεγάτα στη θάλασσα της Ιστορίας, να ενσαρκώνει τις αναμνήσεις χιλιάδων ανθρώπων που εκδιώχθηκαν άγρια κατά διαστήματα από τον τόπο τους για να γυρίσουν στην Ελλάδα και τις χαρές και τις λύπες γεγονότων και καθημερινών εργασιών που πλέον φθίνουν.

Γλώσσα στρωτή, αφήγηση που ρέει, ιδιωματισμοί με τις επεξηγήσεις τους, αστεία και σοβαρά περιστατικά, διεισδυτική ματιά στα πρόσωπα και τα πράγματα, λεπτομέρειες που έχουν χαραχτεί στο μυαλό της συγγραφέως, η οποία γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1897 και πρόλαβε πολλούς χαρακτήρες που περιγράφει: τον νερουλά, τον αυγουλά, τον τουλουμπατζή. Οτιδήποτε ξεπερνούσε σε μέγεθος την καθημερινότητά της, η Λωξάντρα το θεωρούσε «σφαή» και οι προσευχές και τα τάματα στην Παναγία Μπαλουκλιώτισσα πήγαιναν κι έρχονταν. Μοναδικό το δέσιμο με την Παναγία και το θαυματουργό της αγίασμα. Μοναδικές και οι συνταγές της. Ανεπανάληπτες οι κωμικές σκηνές του μυθιστορήματος.

Η συγγραφέας ντύνει ιστορικά το κείμενό της με συμπυκνωμένες πληροφορίες για τον Κριμαϊκό πόλεμο, για τη βασιλεία του Αβδούλ Μετζίτ και του Αβδούλ Αζίζ και για το ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου, οπότε και ολοκληρώνει εκεί την ιστορία της, γιατί πλέον ο κόσμος δε θα είναι ξανά ίδιος. Η Λωξάντρα μετακομίζει από το εξοχικό Μακροχώρι στο κέντρο της Πόλης και από κει στον Πειραιά. Πώς είναι η ζωή της εκεί; Πώς τα καταφέρνει; Θα προσαρμοστεί στις τελείως διαφορετικές εικόνες που δέχεται; Πόσο θα αλλάξει τις καθημερινές της συνήθειες αυτή η νταρντάνα γυναίκα;

Η ιστορία κλείνει με τις περιπέτειες της εγγονής της Λωξάντρας από την Κλειώ, της Άννας, που μοναδικό συμπαραστάτη στη ζωή της βρήκε τη γιαγιά της, στην οποία προσέτρεχε κάθε λίγο και λιγάκι. Περιστατικά που ατσάλωσαν έναν χαρακτήρα που θα γνωρίσουμε στο επόμενο βιβλίο, τις «Διακοπές στον Καύκασο».

Το βιβλίο, που γράφτηκε το 1962, γνώρισε ακόμη μεγαλύτερη προβολή, χάρη στη γνωστή σε όλους ομότιτλη σειρά της ΕΡΤ που προβλήθηκε την τηλεοπτική σαιζόν 1980-1981 σε 30 επεισόδια. Ποιος δε θυμάται τη μορφή της Μπέτυς Βαλάση στον ομώνυμο ρόλο, να σιχτιρίζει τις γάτες, να μαγειρεύει χαλβά και ατζέμ πιλάφι, να κλείνει τη μύτη της φωνάζοντας «τα επτά λέσια!» και να προσεύχεται στην Μπαλουκλιώτισσα; Αυτήν την εικόνα δεν την είδα στο μυθιστόρημα, οπότε κατ’ εμέ η Μπέτυ Βαλάση πήγε τον χαρακτήρα ένα βήμα παρακάτω, του έδωσε σιλουέτα, προσωπικότητα, προσέθεσε τις δικές της λεκτικές και εκφραστικές νοστιμιές και δημιούργησε μια ηρωίδα που δύσκολα θα ξεχαστεί. Χρόνια αργότερα, και συγκεκριμένα το 2011, στο Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού ανέβηκε η θεατρική μορφή του έργου, με πρωταγωνίστρια τη Φωτεινή Μπαξεβάνη, η οποία, χωρίς να κοπιάρει τίποτα και κανέναν, δημιούργησε με πρωτόφαντη στα δικά μου μάτια υποκριτική δεινότητα μια άλλη Λωξάντρα, εξίσου στιβαρή και συμπονετικιά, εξίσου ικανή μαγείρισσα («που θα με αφήσεις εμένα χωρίς λάδι!»), σε γενικές γραμμές ήταν μια αξιολογότατη πρωταγωνίστρια.

Η Λωξάντρα είναι ένα υπέροχο μυθιστόρημα, ολοζώντανο και παραστατικότατο, που περιγράφει γλαφυρά μέσα από τα μάτια της κεντρικής ηρωίδας, δεινής μαγείρισσας, τη ζωή, τις χαρές, τις απολαύσεις, τις στιγμές του ελληνισμού της Κωνσταντινούπολης μέχρι την εμφάνιση των Νεοτούρκων. Μυρωδιές της ανατολίτικης κουζίνας ανακατεύονται με τις μυρωδιές από ένα χρυσοποίκιλτο ύφασμα που αργοκαίγεται στο καμίνι της Ιστορίας. Απλώς εξαίρετο!

Βιβλίο Η αυλή μας
Συγγραφέας Μαρία Ιορδανίδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Εστία
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Με αφορμή κάποια περιστατικά, η συγγραφέας αναθυμάται τη ζωή της στην Κωνσταντινούπολη, στη Σταυρούπολη της Ρωσίας και στο Ελληνικό, τις δυσκολίες στην Κατοχή, τα φαιδρά συμβάντα από φίλους, συγγενείς, εκδρομές, κάπου κάπου τη γιαγιά της, τη Λωξάντρα…Αναμνήσεις, απορίες, σοφές και διαχρονικές παρατηρήσεις, αναφορές στη φιλία της με τη Λιλίκα Νάκου, στον μεγάλο σεισμό του 1981 και στις δυσκολίες των μανάδων να αφήνουν κάπου τα παιδιά τους σα γυρίσουν πίσω στη δουλειά τους…Άνθρωποι κλεισμένοι σε τετράγωνα κλουβιά, μικρά παιδιά εγκλωβισμένα πίσω από συρματοπλέγματα για να μην πέσουν από το μπαλκόνι, χωρίς αλάνες και δρόμους, μοναχικά και «θηρία».

«Η αυλή μας» είναι ένα αξιοπρεπές κύκνειο άσμα από μια καταξιωμένη συγγραφέα που έκλεισε τόσο όμορφα, τρυφερά και νοσταλγικά τον κύκλο ζωής των μυθιστορημάτων της. “Λωξάντρα“, “Διακοπές στον Καύκασο“, “Σαν τα τρελά πουλιά“, “Στου κύκλου τα γυρίσματα“, σελίδες και χαρακτήρες, αναμνήσεις και βιώματα κρατάνε το χέρι της Μαρίας Ιορδανίδου και μας ταξιδεύουν αντάμα στο τότε και στο πριν, «γιατί αυτό έτσι είναι».

Βιβλίο Στου κύκλου τα γυρίσματα
Συγγραφέας Μαρία Ιορδανίδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Εστία
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Μαρία Ιορδανίδου μου απέδειξε για άλλη μια φορά πως δεν έχει σημασία να έχεις ζήσει μια έντονη ζωή αλλά να ξέρεις και πώς να την περιγράψεις. Η γλώσσα της, η αντίληψή της, η λεπτή της ειρωνεία, ο αυτοσαρκασμός της, το μεγάλωμά της σε μια εύπορη κοινωνία που τη γέμισε από εικόνες και λεξιλόγιο και τα παθήματά της που αντί να την κάνουν μεμψίμοιρη απλώς την ωρίμασαν είναι ελάχιστα από τα γνωρίσματα που θα αγαπήσει ο κάθε αναγνώστης στα κείμενά της. Η «Λωξάντρα» φυσικά παραμένει το καλύτερό της, κυρίως λόγω των ποικίλων και διαφορετικών ερεθισμάτων που περιγράφει και των ντοκουμέντων που αποτελεί αυτή η καταγραφή για τον ανθηρό ελληνισμό μιας Πόλης που δεν προλάβαμε να γνωρίσουμε οι νεώτεροι.

Σε αυτό το βιβλίο η συγγραφέας αναγκάζεται να φύγει από το Ελληνικό που βομβάρδισαν οι Άγγλοι, θεωρώντας το «κατά λάθος» στρατιωτικό στόχο κι από κει και πέρα η ζωή της είναι μια διαρκής μετακόμιση. Δεν καταφέρνει να στεριώσει πουθενά για μεγάλο διάστημα, περιφέρεται με την κόρη της από δω κι από κει, κάνει νέες γνωριμίες, δυσκολεύεται στις αιματηρές εποχές που γνώρισε ο τόπος μας τη δεκαετία του 1940. Χάρη σε κείνη έμαθα κάτι: όταν εισέβαλαν οι γερμανικές δυνάμεις στην τότε Σοβιετική Ένωση, οι ιταλικές δυνάμεις κατοχής της Ελλάδας ζήτησαν από την Ασφάλεια να τους παραδώσει τριάντα προσωπικότητες από την αριστερή παράταξη για ομήρους! Έτσι φυλακίστηκε η Μαρία Ιορδανίδου και τη μετέφεραν από φυλακή σε φυλακή.

Όλες αυτές οι περιπέτειες δόθηκαν με τη γνωστή ματιά της και μου έδωσαν πάμπολλες πληροφορίες για τη δραματική καθημερινότητα της κατεχόμενης αρχικά και διχοτομημένης κατοπινά Αθήνας (κυρίως). Η συγγραφέας όμως ξέρει ποια είναι, παραμένει σεμνή και ταπεινή, νιώθει πως δεν είναι καμιά σπουδαία προσωπικότητα, έτσι γράφει όταν ξεκινάει τις περιπέτειες της στην Κατοχή: «Γράφτηκαν κι αν γράφτηκαν βιβλία για τούτη δω την εποχή, δεν μένει τίποτ’ άλλο να προσθέσω» (σελ. 68, της 12^ης έκδοσης -1989- που διάβασα εγώ). Οι ιδιωματισμοί της και το ανεπιτήδευτο λεξιλόγιό της, που έδιναν μια ροή ασταμάτητη στο κείμενο με έκαναν να γελάω με την ευρηματικότητα και ταυτόχρονα την ένταση της περιγραφής από μία και μόνη λέξη. Η Μαρία Ιορδανίδου δεν ήταν αγράμματη αλλά ούτε και επιστήμονας. Η γλώσσα της είναι τόσο απόλυτα προσωπική και όμως μεστή, φροντισμένη και λυρική με έναν δικό της τρόπο. Για παράδειγμα, περιγράφει πως όταν είχαν δύσκολες δουλειές νοικοκυριού μαζεύονταν πολλές γυναίκες και «πες-γέλα» πέρναγε η μέρα, ή η γάτα καθάριζε το γατάκι της με τη γλώσσα της, κάνοντάς το «τιφτίκι» (=μεταξένιο).

«Στου κύκλου τα γυρίσματα», παρόλο που υπάρχουν πολλές και διαφορετικές περιπέτειες, κάπου μου φάνηκε κουραστικό να διαβάζω συνέχεια για μετακομίσεις και πώς επέζησαν από την πείνα, όσο καθάριος κι αν ήταν ο λόγος. Οι περιπέτειες δεν είχαν την ίδια ένταση, αλληλουχία και σασπένς με τα προηγούμενα βιβλία. Μόλις όμως μπήκαμε στη δεκαετία του 1950 και άρχισε η συγγραφέας τα ταξίδια της, εκεί το ενδιαφέρον αναζωπυρώθηκε. Πρώτη η εκδρομή στην Ύδρα, όπου κατάφερε να βρει τις ρίζες της οικογένειάς της, των περίφημων Κριεζήδων και να λύσει όλους τους γρίφους που αποτελούσαν το παρελθόν της. Εξαίρετες περιγραφές του νησιού από μια εποχή που ήταν τρομερή δύσκολη για επιβίωση και ο τουρισμός δεν την είχε ανακαλύψει ακόμη.

Φυσικά λάτρεψα τη μετάβασή της στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί φάνηκε πόσο καλά κατείχε το αντικείμενο, μιας και οι περιγραφές της συγκρούονταν με τις αρχικές αναμνήσεις τριάντα και σαράντα χρόνων πίσω. Δε γίνεται να μην κλάψεις όταν περιγράφει με τρυφερότητα και άφθαστο λυρισμό τη ζωή της δίπλα στη γιαγιά Λωξάντρα, τη στιγμή που, γυρνώντας την πλάτη της στο οργανωμένο γκρουπ που συμμετείχε, ακολούθησε τα μονοπάτια των θυμήσεών της, γνωρίζοντας από κοντά μια πόλη που κανένας τουριστικός πράκτορας δε θα δείξει ποτέ. Όλα χαμένα, γκρεμισμένα και η Μαρία Ιορδανίδου να αγωνίζεται να βρει και να ανακαλύψει τους γείτονες, την αρχιτεκτονική των δικών της δρόμων, τις μυρωδιές των όμορων σπιτιών της, να μπει στην κρεβατοκάμαρα της μάνας της. Τίποτα. Κενό. Πρόοδος! Αυτές είναι οι καλύτερες σελίδες όλου του βιβλίου. Κεντημένες από αγγελικό χέρι οι σελίδες που η Μαρία Ιορδανίδου τσακώνεται με την κόρη της που της πρότεινε το ταξίδι για να ακολουθεί το γκρουπ αλλιώς θα χάσει πολλά και κυρίως να μην κυκλοφορεί μόνη, γιατί υπάρχει φόβος. Η σκέψη της συγγραφέως είναι πανανθρώπινη και τόσο ωμά ρεαλιστική:

«-Βρε δε με παρατάς, χρυσή μου, βλέπεις καμιά αγριάδα στο γύρο σου; Οι Τούρκοι είναι σαν τον πουνέντε της Ύδρας. Όταν τους φανατίσουνε και τους πούνε «Γιάλα! Λεηλατήστε τους γκιαούρηδες», γίνουνται θηρία και την άλλη μέρα είναι γαληνεμένη θάλασσα. Σου λένε και γιαγνίς ολντού, λάθος έγινε» (σελ. 180).

Και σα να μη φτάναν όλα αυτά, ανακάλυψε χαρούμενη πως ο γείτονάς της, Ταταυλιανός, Θράσος Καστανάκης, έγραψε τον «Χατζη μανουήλ», ένα βιβλίο για τη ζωή στην Πόλη. Το ξεκίνησε γεμάτη προσδοκίες κι απογοητεύτηκε σχεδόν αμέσως. Έπαθε σοκ: ο άνθρωπος που γαλουχήθηκε όπως εκείνη, που μεγάλωσε στους ίδιους δρόμους με κείνη, γύρισε την πλάτη του στις αναμνήσεις και στην υπέροχη, ρομαντική και σκληρή εποχή τους και κατέγραψε τον… υπόκοσμο της Βασιλεύουσας! Έξαλλη λοιπόν άρχισε να γράφει τη «Λωξάντρα»! Μα τι συγκινητικό κείμενο, ειδικά από τη στιγμή που έρχονται οι θείες της μα πάνω απ’ όλα η γιαγιά της, να της υπαγορεύσουν πώς να γράψει το κείμενό της!

Το μυθιστόρημα «Στου κύκλου τα γυρίσματα» είναι ακόμη ένα λεπτοδουλεμένο και αληθινό δείγμα γραφής από μια συγγραφέα που τοποθέτησα σε ξεχωριστή θέση στην καρδιά μου και στο ράφι μου. Αμεσότητα, ρεαλισμός, ιδιόλεκτοι, προσωπικό και ξεχωριστό στυλ γραφής, διεισδυτικότητα, χιούμορ και λεπτή ειρωνεία, επίκαιρες αλήθειες, είναι μερικά από τα γνωρίσματά της που έκαναν τον κόσμο ακόμη και σήμερα να αναζητά και να χάνεται στα κείμενα που έγραψε πριν τριάντα χρόνια και είναι ακόμη επίκαιρα και διαχρονικά.