Βιβλίο Παλιές και νέες χώρες 
Συγγραφέας Ισίδωρος Ζουργός
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πατάκης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Ισίδωρος Ζουργός στο νέο του μυθιστόρημα ζωντανεύει με την οικεία αφηγηματική του τέχνη την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη των τελών του 19^ου και των αρχών του 20ού αιώνα. Δύο τόποι που βράζουν από τις εξελίξεις, με την πρωτεύουσα να είναι στην καρδιά των γεγονότων και τη νύμφη του Βορρά να επισκιάζεται από τις εξελίξεις στο κρητικό ζήτημα. Σε αυτό το πλαίσιο κινούνται οι δύο πρωταγωνιστές, ο Μιχαήλ Δέδες και η Λεύκα Κηρομάνου, εκείνος μόλις επέστρεψε από τις σπουδές του στην Ευρώπη, εκείνη ζει μια άνετη και τρυφηλή ζωή, μόνη και αποφασιστική. Μετά από ένα σοκαριστικό πρώτο κεφάλαιο, αρχίζει η ιστορία του Μιχαήλ Δέδε από την Αθήνα του 1884 και είναι τόσο γλαφυρή και παραστατική που ένιωθα πως διάβαζα αυθεντικά απομνημονεύματα περιηγητών και ταξιδιωτών της εποχής, όχι απλά ένα μυθιστόρημα. Ο Γεώργιος Δέδες διαβιεί με άφθαστο πλούτο τον οποίο δεν επιδεικνύει, μιας και αυτό θεωρεί πως είναι γνώρισμα των ετεροχθόνων, των Ελλήνων δηλαδή από το εξωτερικό. Κρατά τις αποστάσεις του από βουλευτές και υπουργούς και προτιμά τις αθέατες διασυνδέσεις. Η οικογένεια Δέδε έχει σημαντικό και διαπρεπή εμπορικό οίκο, με υποκαταστήματα σε Τεργέστη και Ερμούπολη, όπου μένουν τα αδέλφια Στέργιος και Περικλής αντίστοιχα. Ο Γεώργιος κράτησε «τον πνεύμονα της επιχείρησης» στην Αθήνα και παντρεύτηκε τη Βιλελμίνη, «σύζυγο ευειδή και μάνα τρυφερή». Το μοναχοπαίδι λοιπόν Μιχαήλ Δέδες παραδέχεται πως δεν τον ενδιαφέρει η οικογενειακή επιχείρηση, τι θα κάνει όμως και πώς θα το δεχτεί αυτό ο πατέρας του; Πρεσβεύει τις απόψεις των «κοινωνιστών», μιλάει για ισότητα και για σωστές συνθήκες εργασίας, πιστεύει στο μέλλον του κόσμου ότι θα περάσει σε εργατικά χέρια κλπ., απόψεις που αρχίζουν να ενοχλούν γνωστούς και φίλους: «Έβλεπε μπροστά του έναν άνθρωπο που έμοιαζε με δυσανάγνωστο χρεόγραφο, το οποίο δύσκολα κάποιος θα το πιστοποιούσε και θα το εξαργύρωνε…έναν άνθρωπο-γρίφο, ένα μπερδεμένο θαλασσοδάνειο, ένα πρόβλημα που ευτυχώς δεν ήταν δικό του» (σελ. 93). Γιατί παρ’ όλ’ αυτά δέχεται την πρόσκληση του θείου του από την Ερμούπολη να τον επισκεφθεί για λίγες μέρες στο πιο σημαντικό εμπορικό λιμάνι της Μεσογείου;

Από την άλλη, η Λεύκα Κηρομάνου είναι μια γυναίκα που διαφέρει από τις άλλες της εποχής της, ζει σ’ έναν κόσμο με μελάνια, χρεόγραφα, ενέχυρα τίτλων, λογιστικά φύλλα, «ανάμεσα σε Εβραίους σαράφηδες και Ρωμιούς τοκογλύφους», διαφέρει από τις κυρίες της Φιλοπτώχου Αδελφότητας και τις εργάτριες των εργοστασίων. Είναι κόρη καταστηματάρχη, κτηματομεσίτη και σαράφη και συνεχίζει με χαρά και ταλέντο τη δουλειά του πατέρα της απ’ όταν εκείνος πέθανε. Σοκαρισμένη αρχικά από την αποκάλυψη των κρυφών εργασιών του πατέρα της, τελικά ακολουθεί τα χνάρια του και περιγράφει αντικειμενικά και ακριβοδίκαια τον τρόπο που δούλευε εκείνος, πώς διπλάρωνε στην ανάγκη τους όσους τον χρειάζονταν για δανεισμό, πώς επένδυε στη γη, πόσο μετρημένα ζούσε, πόσο στενά παρακολουθούσε τις εξελίξεις στην οικονομία και στο εμπόριο κ. π. ά. Η Λεύκα μεγαλώνοντας μίσησε τη μιζέρια που εκείνος εκπροσωπούσε, γι’ αυτό φρόντισε να ζήσει αλλιώς. Έδωσε νέα πνοή στο μαγαζί-βιτρίνα με τα έλαια και τους σάπωνες κι έγινε αδίστακτη ως προς τους οφειλέτες, όλοι τους τιποτένιοι και ακόλαστοι, όχι αθώοι φουκαράδες. Δηλώνει απογοητευμένη από την αντροκρατία: «…όσοι κόσμοι γνωρίζω είναι φτιαγμένοι για τους άντρες. Τι είδους επαγγελματικά όνειρα μπορεί να κάνει μια γυναίκα;» (σελ. 246). Στα κεφάλαια που φωτίζουν τη δική της πλευρά της ιστορίας έχουμε πρωτοπρόσωπη αφήγηση με την οποία η Λεύκα απευθύνεται στον Μιχαήλ σε β΄ ενικό, ως δείγμα της επιθυμίας της να γράψει τη βιογραφία του ανθρώπου που αγάπησε. Γιατί θέλει να αποτυπώσει στο χαρτί τη ζωή του και τι συνέβη ανάμεσά τους; Έζησαν τελικά τον έρωτά τους;

Θεσσαλονίκη και Αθήνα, δυο σημαντικές πόλεις, οι οποίες, την εποχή που διαδραματίζονται τα γεγονότα στο βιβλίο, δεν έχουν μπει ακόμη στο ίδιο βαγόνι ανάπτυξης και προόδου. Η Θεσσαλονίκη δεν είναι Ελλάδα: «Εδώ είναι η χώρα των σουλτάνων, Μιχαήλ, μια αυλή των θαυμάτων. Εδώ ήρθες πριν από χρόνια και με αναζήτησες» (σελ. 17), γράφει η Λεύκα Κηρομάνου και συνεχίζει: «…εδώ στη Σαλονίκη υπάρχει μια άλλη Ελλάδα, ξεχασμένη. Το μυαλό της κυβέρνησης των Αθηνών είναι μόνο στην Κρήτη, όμως εδώ υπάρχει ένα πλούσιο κοίτασμα ελληνικής γλώσσας και ορθόδοξης πίστης» (σελ. 163). Η Θεσσαλονίκη του 1911 με την οδό Σαμπρή πασά, το βιβλιοπωλείο του Μόλχο, τη λεωφόρο των Εξοχών, το Θεαγένειο, το Καραμπουρνάκι, τους Καπουτζήδες, τα παραθαλάσσια τείχη της που γκρεμίζονται για να χαραχτούν ευχάριστες λεωφόροι αντιδιαστέλλεται με την πρωτεύουσα, που έχει όμορφα μέγαρα στο κέντρο αλλά και χαμοκέλες στου Ψυρρή ή στο Μεταξουργείο, πολυτελή καταστήματα στη Σταδίου αλλά και παράγκες και σφαγεία, με τη σκόνη και τη λειψυδρία να πρωτοστατούν. «Ο πρώτος συγγενής που σε υποδέχεται στην αθηναϊκή πρωτεύουσα είναι η σκόνη, ένας ακλόνητος δεσμός αίματος ανάμεσα στους κατοίκους και στο τοπίο» (σελ. 36). Κάπου αποζητά την προσοχή μας και η Ερμούπολη της ίδιας εποχής, «μια γριά βαρόνη που φτώχυνε και δεν της δίνουν τόση σημασία», αφού με την επανάσταση της ατμοπλοΐας τα πλοία φεύγουν κατευθείαν για Πειραιά και δε σταματούν ενδιάμεσα στο λιμάνι της.

Σε αυτές τις πόλεις ζουν οι ήρωες του βιβλίου, το πρωταγωνιστικό ζευγάρι, οι φίλοι και οι γνωστοί τους. Ο μονόχνοτος Επτανήσιος σιόρ Λευτεράκης, το δεξί χέρι του Γεωργίου Δέδε, η υπηρέτρια και παραμάνα του Μιχαήλ, Όλγα, ο Παράσχος Δέδες, γιος του Περικλή και της Σταυρούλας (μια γυναίκα «ψηλή και αρχοντικά υπέρβαρη»), ο Λάζαρος και η Αρετή, ο αμαξάς και η μαγείρισσα της Λεύκας κ. π. ά. Πρόκειται για ένα συναρπαστικό και απρόσμενο μυθιστόρημα, με πλούσιο λεξιλόγιο της εποχής και ολοζώντανους χαρακτήρες που φέρνουν στο φως έναν ανακατεμένο, άρτι ανανεωμένο ελληνικό 19^ο αιώνα. Διαφορετικοί τόποι και άνθρωποι, διαφορετικά υπόβαθρα, διαφορετικές ιστορικές καταβολές, διαφορετικός ρυθμός ανάπτυξης ανάμεσα σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη κι αυτή είναι η μαγεία του μυθιστορήματος, ότι φέρνει κοντά ανισομέρειες και διαφορές που συγκροτούν έναν αναπάντεχο και ανατρεπτικό καμβά εξελίξεων, με άξονα την ιδιαίτερη σχέση των δύο πρωταγωνιστών. Φυσικά πάντα με τον λυρισμό του συγγραφέα: «Πέφτει μια βροχή κουμπωμένη, διστακτική, αφού κάθε τόσο αρχίζει και πολύ σύντομα σταματά» (σε. 14). Και στη συνέχεια: «Ο χειμώνας δεν καταφτάνει στις πόλεις μέσω κάποιας βασιλικής οδού…Στην Αθήνα στέλνει κάτι σαν ευγενικό τηλεγράφημα, συνήθως μια αιφνίδια βραδινή ψύχρα…στη Σαλονίκη ο χειμώνας καταφτάνει σαν ακάλεστος μουσαφίρης» (σελ. 219).

Οι «Παλιές και νέες χώρες» είναι ένα καλογραμμένο ιστορικό μυθιστόρημα που με αφορμή τον Μιχαήλ Δέδε και τη Λεύκα Κηρομάνου καταγράφει με ενάργεια και παραστατικότητα το ιστορικό μεταίχμιο της Ελλάδας, η οποία, ξεκινώντας με τους Βαλκανικούς πολέμους, θα αποκτήσει νέα εδάφη και θα μεγαλώσει την περιφέρειά της. Οι δύο πρωταγωνιστές περνάνε διάφορα στάδια, πηγαινοέρχονται ανάμεσα στις δύο πόλεις, είναι ευμετάβλητοι και άστατοι, ευεπηρέαστοι, με αποτέλεσμα να αναρωτιέμαι τι λείπει από αυτό το βιβλίο. Έχουμε μια διαφορετική ερωτική ιστορία που αργεί να εκδηλωθεί λόγω της φάρσας που φέρνει κοντά τους δυο χαρακτήρες αλλά ποιος ο λόγος να γνωρίζουμε τους άλλους, όπως την οικογένεια του θείου Δέδε στη Σύρο, αφού δε θα μας απασχολήσουν μετά και δε θα επηρεάσουν σε σημαντικό βαθμό τις εξελίξεις. Πώς γίνεται η Λεύκα και ο Μιχαήλ να κάνουν κάτι, να το αφήνουν πίσω τους ελαφρά τη καρδία για να ξεκινήσουν κάτι άλλο αλλού κι από κει να φύγουν ξανά; Όσο κι αν αγάπησα την εποχή και τις πόλεις, δεν κατάφεραν να με κρατήσουν κοντά τους οι ήρωες του βιβλίου, των οποίων η ζωή ένιωθα πως πάσχει από συνέπεια και συνέχεια. Είχα την αίσθηση πως απλώς άγονται και φέρονται ώστε να γνωρίσουμε την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη από τα τέλη του 19^ου αιώνα ως την εποχή λίγο πριν το ξέσπασμα των Βαλκανικών πολέμων και να δώσουν χρόνο στις εξελίξεις να φέρουν τις αλλαγές που θα οδηγήσουν τους ήρωες σε νέα περιβάλλοντα. Υπέροχη γραφή, χαρακτήρες που φωτίζονται από κάθε πλευρά, καταπληκτικές και παραστατικές λεπτομέρειες, μάλλον λείπει όμως το «γιατί» και ο κινητήριος μοχλός πίσω από όλα αυτά.

Βιβλίο Σύρα Σάκρα 
Συγγραφέας Μεταξία Κράλλη
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Σύρα σάκρα λοιπόν, δηλαδή Σύρα η ιερή, μιας και οι καθολικοί πριν το 1821 αποτελούσαν το 95% του πληθυσμού ενώ το νησί φιλοξενούσε πέντε μοναστικά τάγματα και ήταν έδρα Επισκόπου. Μετά τη σφαγή της Χίου το 1822 ο τόπος δέχτηκε πολλούς πρόσφυγες, οι οποίοι έχτισαν την Ερμούπολη και σταδιακά οδήγησαν το νησί σε μια σημαντική ακμή, η οποία κορυφώθηκε την περίοδο του μυθιστορήματος. Η Μεταξία Κράλλη έστησε με φροντίδα και προσοχή έναν έξοχο καμβά προσώπων και γεγονότων, σκηνών και περιστατικών, άνοιξε τα αρχοντικά της πόλης και τα χαμόσπιτα της Άνω Σύρου, τις καθολικές και ορθόδοξες εκκλησίες, περπάτησε από τα Ψαριανά ως τα Βαπόρια και ανέπτυξε μια πλούσια σε εξελίξεις πλοκή, γεμάτη μικρά και μεγάλα γεγονότα, με ολοκληρωμένους, πολυδιάστατους χαρακτήρες και μια ιστορία που ζωντάνεψε με πιστότητα και αληθοφάνεια τα ήθη και έθιμα, την καθημερινότητα και τη γλώσσα της εποχής και του τόπου. Δε μένει όμως μόνο στο νησί αφού η Αθήνα ετοιμάζεται να υποδεχτεί τους πρώτους Διεθνείς Ολυμπιακούς Αγώνες, ενώ αρχίζει να ακμάζει και η ελληνική κοινότητα της Αιγύπτου με το βαμβάκι να χαρακτηρίζεται ως «λευκός χρυσός».

Στις πάνω από 700 σελίδες του βιβλίου παρελαύνουν πλούσιοι και φτωχοί, νταντάδες και δημοσιογράφοι, ξεπεσμένοι ευγενείς που θα κάνουν τα πάντα για να περισώσουν το όνομά τους, δανδήδες και καζανόβες, δεσποινίδες που επηρεάζονται από τα ρομάντσα, έμποροι και ναυτικοί, ναυλομεσίτες και τραπεζίτες, ψυχοκόρες και ράφτρες, κοσμογυρισμένοι άντρες χωρίς ανάγκη εργασίας, σουφραζέτες, όλοι τους όμως περιφέρονται γύρω από έναν βασικό κεντρικό άξονα και εμπλουτίζουν την αφήγηση χωρίς να περιττεύουν, μιας και οι ρόλοι τους κουμπώνουν σε απρόσμενα σημεία, απογειώνοντας τη δράση. Βασικές ηρωίδες είναι η Ιουλία Περσελή και η Καρμελίνα Ρόυσσενα, δυο άκρως διαφορετικές γυναίκες με εντελώς διαφορετικές καταβολές. Η Ιουλία είναι κόρη του Γιάννη Περσελή και της Τερέζας Σομμαρίπα, η οποία προέρχεται από ξεπεσμένη αρχοντική οικογένεια της Νάξου. Ο Περσελής ξεκίνησε ως καπετάνιος και μεταπήδησε στον εφοπλιστικό τομέα, σημειώνοντας αξιόλογη πορεία και αυξάνοντας την περιουσία της οικογένειάς του. Η Ιουλία είναι καταδεκτική, απλή, ανεξάρτητη και μεγαλώνει σ’ ένα σπίτι όπου ο σύζυγος και πατέρας ναυτικός μπορεί να λείπει κάποτε μέχρι και δυο χρόνια. Από την άλλη, η Καρμελίνα είναι κόρη της χήρας πλύστρας Βιττορής που ζει στην Άνω Σύρα με άλλες πέντε κόρες, την παντρεμένη με τον Δομένικο εργάτρια Βιντσέντσα, την Αννέτα που έγινε καθολική καλόγρια στις Αδελφές του Ελέους, την Κοντσέπτα, τη Ζοζεφίνα και την Γκράτσια. Η Καρμελίνα ξέρει γράμματα κι όταν μεγαλώνει τη στέλνει η μάνα της ψυχοκόρη στους θείους της στην Ερμούπολη, Ιωσήφ και Ροζίνα, όπου γνωρίζει τον Νικόλα Σωρόπο κι ο έρωτάς της γι’ αυτόν θα τινάξει τα πάντα στον αέρα.

Δίπλα σε αυτές τις δύο γυναίκες ζουν ο εφοπλιστής Αμβρόσιος Πετρίτσης που θέλει την Ιουλία για γυναίκα του αλλά σκληραίνει μετά το κάζο που παθαίνει, γίνεται κυνικός και ωμός με όποια γυναίκα βάζει στο μάτι, κλείνοντας σπίτια και καταστρέφοντας τιμές και υπολήψεις, ο Παντελής Καλούδης, βαφτισιμιός του Γιάννη Περσελή, από φτωχή οικογένεια, που μπαίνει στα καράβια του νονού του και μεγαλώνουν με την Ιουλία σαν αδέλφια, αποκτώντας έτσι ισχυρά φιλικά αισθήματα ο ένας για τον άλλον, ο Στρατής Σωρόπος, καπετάνιος στο ένα από τα δύο καράβια του Γιάννη Περσελή, παντρεμένος με τη Μέλπω Πλουμή αλλά ερωτεύεται κεραυνοβόλα την Ιουλία, αγωνίζεται να καταπνίξει τα αισθήματά του όσο σταδιακά η γυναίκα του γίνεται φίλη με το αντικείμενο του πόθου του, είναι δύσκολο όμως να καταφέρει να κρατήσει την απόσταση που χρειάζεται, ο Νικόλας Σωρόπος, ο καζανόβας της Ερμούπολης, αδελφός του Στρατή, με ένα σωρό τραγικωμικά περιστατικά στην πλάτη του που καταγράφονται όλα στο μυθιστόρημα, άστατος, καιροσκόπος, ώσπου γνωρίζει την Καρμελίνα και θα της αλλάξει για πάντα τη ζωή. Έχουμε όμως και γυναίκες, όπως την αγαπημένη μου Αριέττα Γιασεμολάδα, συμμαθήτρια της Ιουλίας, «σβησμένη περνούσε από παντού», η οποία μεγαλώνει με την αδελφή του πατέρα της, Βιργινία, πλήρως υποταγμένη στις επιθυμίες και στα σχέδια αυτής της γυναίκας, η οποία θεία κάνει ό,τι μπορεί για να συνεχίσει η ανιψιά της να μεγαλώνει στα πλούτη και στις ανέσεις, κι η Αριέττα θα βρει τον μάστορά της όταν ο Αμβρόσιος Πετρίτσης ρίχνει τη ματιά του πάνω της, την Αντουανέττα Ρουγγέρη εκ Τήνου, μια από τις κοπέλες της Σχολής των Ιωσηφίνων στην Αθήνα, η οποία αναγκάστηκε να έρθει στην Αθήνα τάχαμου για να γλυτώσει από τη φτώχεια αλλά ουσιαστικά για να συναντάει τον μαραγκό Στανισλάο, μόνο που δεν είναι και πολύ φανατική με τη θρησκεία και περιμένει πώς και πώς να μαζέψει λεφτά ο αγαπημένος της και να παντρευτούν, την καταδεκτική παρά τα πλούτη της σύζυγο του γνωστού Λουδοβίκου Φιξ, την αξιοπρεπή Μέλπω και πολλές άλλες.

Το μυθιστόρημα ζωντανεύει με ενδιαφέρουσες προσωπικότητες, λεπτομερή καταγραφή της αστικής και της φτωχής τάξης του νησιού στα τέλη του 19^ου αιώνα, καλολογικά στοιχεία («Ο άνεμος που δυνάμωσε έλυσε την κορδέλα που συγκρατούσε τα μαλλιά της. Τεντώθηκαν αυτά πίσω από ον σβέρκο της κι οι χρυσές πινελιές μέσα τους λάμψανε σαν φρεσκογυαλισμένο μπακίρι», σελ. 45), ρεαλιστικούς διαλόγους και ντοπιολαλιά και ελάχιστα ιστορικά στοιχεία ως υπόβαθρο, τη Σύρο στο μεγαλύτερο σημείο της ακμής της. Ζούμε μια μαγευτική περιπλάνηση στην Ερμούπολη και στην Άνω Σύρο μέσα από πολλά μικρά περιστατικά που παρεμβάλλονται στον κύριο κορμό της αφήγησης, όπου πρωταγωνιστές και δεύτεροι ρόλοι αλληλοεπιδρούν και ανακατεύονται ο ένας στη ζωή του άλλου και όλα αυτά με στοιχεία για την καθημερινότητα και των δύο τάξεων: ζουρ φιξ και βεγγέρες, προξενιά και σκάνδαλα, ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες, κουτσομπολιά και εμπόριο, κακεντρέχεια, συμφέροντα, ζήλιες, βιαστικές αποφάσεις, «περιουσία που αυγατίζεται από δυο γενιές για να φαγωθεί από την τρίτη και τελικά να ξεκοκαλιστεί από την επόμενη» κ. π. ά.

Νησάκια και Βαπόρια, Βροντάδο και Ανάσταση, Ερμούπολη και Άνω Σύρα, τα Χρούσσα και η Ντελαγκράτσια, το Δημαρχείο και η Λέσχη Ελλάς, το Πάνθεον και η πλατεία Μιαούλη δίνουν κάποια στιγμή τη θέση τους στα πεδία των μαχών του ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897 (τα οποία τα ζούμε από τον πιο απρόσμενο γι’ αυτό ήρωα του βιβλίου, με αυθεντικότητα, ρεαλισμό και συγκίνηση), στην Ελληνογαλλική Σχολή του Αγίου Ιωσήφ στην οδό Πινακωτών (σημερινή Χαριλάου Τρικούπη), όπου τα μαθήματα, οι προσδοκίες, τα όνειρα, τα σχέδια, το πρόγραμμα και πολλά άλλα δίνονται με ζωντάνια («…τα φτωχοκόριτσα των νησιών αποτελούσαν την προσφορότερη δεξαμενή για υποψήφιες μοναχές», σελ. 277) καθώς και στην Αθήνα των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων, με την πλατεία Λουδοβίκου και του Ψυρρή, τη Βλασσαρού την εποχή που αναζητούνταν χρήματα για απαλλοτρίωση των οικιών ώστε να γίνουν οι ανασκαφές που μας χάρισαν την αρχαία αγορά όταν τελικά αυτό επετεύχθη χρόνια αργότερα, τη δεκαετία του 1930, τις εφημερίδες «Σκριπ» και «Εμπρός», τα φιλολογικά σαλόνια του «Παρνασσού», τα Ευαγγελικά γεγονότα του 1901 με το πλούσιο παρασκήνιο και τις τραγικές εξελίξεις, την καθημερινότητα της πάμπλουτης οικογένειας του Λουδοβίκου Φιξ στο Ηράκλειο Αττικής (τότε Αράκλι) και πώς συνδέονται με τους υπόλοιπους Έλληνες βαυαρικής καταγωγής που έμειναν μετά την έξωση του Όθωνα, οι περισσότεροι εκ των οποίων έχτισαν το Ηράκλειο Αττικής (Πίτλιγγερ, Κάρολος Μπαρτ και Γουλιέλμος Μπεκ κ. ά.) και που είχαν συγγένειες και άλλες επαφές με τους επίσης καθολικούς Συριανούς κ. π. ά.

Στη «Σύρα Σάκρα» δεν έχουμε όμως μόνο ένα ιστορικό φόντο, όπως τον ατυχή πόλεμο του 1897 με την αντίστοιχη επίταξη που αλλάζει για πάντα τις ζωές των ηρώων του μυθιστορήματος, δεν έχουμε μόνο απλές αφηγήσεις και ανατροπές, έχουμε και μια κοινωνία με προξενιά, προίκες, αποδοχές και απορρίψεις, όπου μέσα σε όλα αυτά φουντώνει ο έρωτας, καταπατώντας κανόνες και στεγανά, φέρνοντας τα πάνω κάτω, έχουμε γυναίκες που δέχονται τη μοίρα τους αλλά και που πατάνε πόδι στην πατριαρχία και στην ανδροκρατία, έχουμε στερεότυπα που κράτησαν μέχρι σήμερα («Η τρυφερότητα ήταν δουλειά των μανάδων, οι πατεράδες αγαπούσαν με αυστηρότητα», σελ. 656), έχουμε τη δύναμη της συγχώρησης, έχουμε πολλά θέματα που ξεπηδούν μέσα από τις σελίδες του βιβλίου δίνοντας άφθονη τροφή για σκέψη πάνω σε ζητήματα που παραμένουν ως και σήμερα επίκαιρα, στοιχεία που κάνουν το μυθιστόρημα μια αξέχαστη αναγνωστική εμπειρία. «Σύρα Σάκρα», γραφή μπουόνα!

Βιβλίο Το μυστικό του Οδυσσέα
Συγγραφέας Λένα Τερκεσίδου
Κατηγορία Παιδικό μυθιστόρημα / Περιπέτεια
Εκδότης Μίνωας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Μετά το συναρπαστικό «Μυστήριο του αρχαίου ναυαγίου» που διαδραματιζόταν στη Σαντορίνη, η αγαπημένη Λένα Τερκεσίδου αυτήν τη φορά ταξιδεύει τους μικρούς αναγνώστες στην ξακουστή, μαγευτική, γευστική και νεοκλασική Σύρο, με τα ναυπηγεία, το Δημαρχείο, τα Βαπόρια, τον Σαν Τζώρτζη, τους αντικριστούς λόφους των καθολικών και των ορθοδόξων κλπ. Με ωραία αφήγηση, που κλιμακώνεται σελίδα τη σελίδα, και μια συναρπαστική εξέλιξη η συγγραφέας χαρίζει στα παιδιά από 9 ετών και πάνω μια περιπέτεια γεμάτη αγωνία, εκπλήξεις και αχνοπασπαλισμένο λουκούμι! Ο Οδυσσέας, η Φανή και η Δανάη μπλέκουν άθελά τους σε μια περιπέτεια που δεν τους αφήνει σε ησυχία αν δεν τη φέρουν σε πέρας, γεμάτοι αγάπη για τα πολύτιμα πολιτιστικά αγαθά του τόπου τους. Για άλλη μια φορά τονίζεται η αγάπη που οφείλουμε να έχουμε στην πατρίδα μας και τα μνημεία της και δίνεται με μητρική σχεδόν φροντίδα μια ιστορία που με έκανε να γελάσω αλλά και να νιώσω αγωνία και ένταση.

«Το μυστικό του Οδυσσέα» είναι ένα φροντισμένο βιβλίο που εναλλάσσει τα εγκυκλοπαιδικά στοιχεία με την περιπέτεια, είναι γραμμένο με συναρπαστικό τρόπο και μου χάρισε αξέχαστες στιγμές εκπλήξεων και συγκίνησης!

Βιβλίο Λουκουμόσκονη
Συγγραφέας Τέση Παπαθανασίου
Κατηγορία Αστυνομικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κύφαντα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η πρώτη εμφάνιση της Τέσης Παπαθανασίου είναι αξιοσημείωτη. Έχει διαλέξει ενδιαφέροντες χαρακτήρες, έχει κρυμμένα μυστικά που τα αποκαλύπτει όταν πρέπει χωρίς να καθυστερεί εις βάρος της πλοκής, κλείνει σωστά και μετρημένα την ιστορία της μα πάνω απ’ όλα με ταξίδεψε στη Σύρο με τέτοιο τρόπο που νόμισα πως ήμουν εκεί, στα στενά της Ερμούπολης και στις παραλίες του Γαλησσά. Η Αντιγόνη και ο Ανδρέας ήρθαν κοντά με απρόσμενο τρόπο και βρήκαν ό,τι έψαχναν στην ως τότε ζωή τους όμως η δολοφονία θα φέρει τα πάνω κάτω και θα τους φέρει αντιμέτωπους με την πραγματικότητα και με κάποιες υποψίες που καλό θα ήταν να μη δημιουργηθούν. Η Αντιγόνη έχει να υπερασπιστεί την ψυχολογία και την υστεροφημία της μικρής Δανάης ενώ ο Ανδρέας ξεκινάει μια σειρά από έρευνες που όχι μόνο θα βάλουν σε κίνδυνο τη ζωή του και θα τον οδηγήσουν ως το Ντουμπάι αλλά και θα του δείξουν τον αληθινό χαρακτήρα κάποιων ανθρώπων που θεωρούσε φίλους και τους είχε απεριόριστη εμπιστοσύνη.

Η σχέση του Άλκη με τον πατέρα του, μεγαλέμπορο λουκουμιών στο νησί, αντικατοπτρίζει ακριβώς όσα βιώνει ο γόνος ενός ανθρώπου που τον περιμένει να τον διαδεχτεί και που κάνει ό,τι χρειάζεται ώστε να τον εφοδιάσει με τα απαραίτητα ενώ ο κακομαθημένος και αλαζόνας χαρακτήρας του Άλκη νομοτελειακά ξεσπάει στη γυναίκα του, κακοποιώντας την και απατώντας την. Από την άλλη, ο Ανδρέας έχει μια στέρεη ζωή, παίρνει πολλά πράγματα για δεδομένα, αγωνίζεται να επιβιώσει πότε ως ψαράς και πότε ως ναυτικός, παρασύρεται από το πάθος του για την Αντιγόνη κι από κείνη αντλεί δύναμη για τις έρευνες που θα πραγματοποιήσει.

Ίσως οι διάλογοι να φανούν αρκετά προφορικοί, ίσως οι εξελίξεις είναι γρηγορότερες απ’ ό,τι θα περίμενε κανείς και τα επιμέρους γεγονότα να έχουν λίγο χαλαρές συνδέσεις, ίσως ακόμη να δημιουργηθούν και εύλογες απορίες (π. χ. όταν κάνεις δοσοληψίες με υπόκοσμο δύσκολα δουλεύεις με υπολογιστή άλλου ατόμου και μάλιστα χωρίς password κι επιπλέον με αυτόματη ανάκτηση κωδικών στους λογαριασμούς δικτύωσης) όμως ο τρόπος που παρουσιάζεται η πλοκή, τα στάδια που οδηγούν στην τελική αλήθεια, κάποια γεγονότα που παρεμβάλλονται και στρέφουν αλλού τις έρευνες, εμπλουτίζοντας έτσι το μυθιστόρημα και η τελική λύση που τα συνδέει όλα αυτά σωστά και ταιριαστά είναι χαρακτηριστικά που δύσκολα θα μπορούσαν να κερδίσουν τον αναγνώστη αν προέρχονταν από πρωτόπειρο συγγραφέα. Η Τέση Παπαθανασίου όμως έχει τις κατάλληλες βάσεις και χαρίζει μια αξέχαστη ματιά στην ιστορία της που με άφησε με θετικές εντυπώσεις και μια αίσθηση λύτρωσης στο τέλος.

Η «Λουκουμόσκονη» είναι ένα ενδιαφέρον αστυνομικό μυθιστόρημα με αναπάντεχα «κλεισίματα ματιού», ενδιαφέρουσα ιστορία και απρόσμενες εξελίξεις. Η Ερμούπολη τελικά έχει πολλά μυστικά κι η ατμόσφαιρα που την περιβάλλει καλύπτει ιδανικά τα γεγονότα που διαδραματίζονται στο βιβλίο.

Βιβλίο Φλόγα και άνεμος 
Συγγραφέας Στέφανος Δάνδολος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο συγγραφέας δε δημιούργησε μια μυθιστορηματική βιογραφία αλλά ένα μεστό, έξυπνο και ευρηματικό λογοτεχνικό κείμενο, γεμάτο ανατροπές, απρόβλεπτες εξελίξεις και συγκινητικές σκηνές. Δε μένει μόνο στις ζωές αυτών των δύο ανθρώπων αλλά, με αφορμή την εποχή και τις συνθήκες, καταφέρνει να φτιάξει διάφορους ρεαλιστικούς χαρακτήρες που κινούνται στις παρυφές των γεγονότων, συγκροτώντας τον δικό τους μικρόκοσμο και γεννώντας συναισθήματα που ποικίλουν από το χαμόγελο ως το δάκρυ. Όσο ενδιαφέρουσα κι αν είναι μια βιογραφία, ο αναγνώστης ξέρει τα (περισσότερα τουλάχιστον) γεγονότα και σίγουρα την κατάληξη της ιστορίας που θα επιλέξει να διαβάσει, επομένως είναι απαραίτητες μια δυνατή γραφή και μια σειρά από ιδέες που θα κεντρίσουν το ενδιαφέρον του ως το τέλος. Αυτήν την προϋπόθεση ο Στέφανος Δάνδολος την πάει ένα βήμα πιο πέρα, ντύνοντάς την με υπέροχα καλολογικά στοιχεία, ενδιαφέροντα πρωθύστερα και ένα πάνθεον ηρώων που δένουν αναπάντεχα με την κεντρική ιδέα της πλοκής.

Ο υπασπιστής του Υπουργού Εσωτερικών Στυλιανού Παττακού που βρίσκει ένα σημειωματάριο και αυτό του αλλάζει άρδην τη νοοτροπία, ο ηθοποιός που πέθανε από ανακοπή καρδιάς μόλις στα είκοσι επτά του χρόνια και στην κηδεία του βρέθηκαν ελάχιστοι, η νοικοκυρά που πνίγεται σε μια άδεια ζωή παντρεμένης γυναίκας και λάμπει ολόκληρη όταν τυχαία παίρνει αυτόγραφο από τον Δημήτρη Χορν, ο πατέρας που μεγαλώνει αυστηρά το παιδί του αλλά δεν παύει να το αγαπάει, το μεσήλικο ζευγάρι που κατέλυσε σε ξενοδοχείο του Φαλήρου για να ξαναζήσει τα πρώτα χρόνια της γνωριμίας του είναι κάποιοι από τους χαρακτήρες που εμπλουτίζουν το κείμενο, δένονται με αναπάντεχο τρόπο με το καθαυτό μυθιστόρημα και δίνουν πολλές ευκαιρίες στον συγγραφέα να ξεδιπλώσει το συγγραφικό του ταλέντο. Με αυτούς θέλω να ξεκινήσω, χωρίς να μειώνω σε αξία τις ζωές του Γεωργίου Παπανδρέου και της Κυβέλης ή τον τρόπο με τον οποίο αυτές χαρίζονται αφειδώς στον αναγνώστη.

Ο Αλέξανδρος Κροντηράς ήταν ένας ηθοποιός που εμπνεύστηκε από την Κυβέλη όταν την είδε σε κάποια παράσταση και γράφτηκε σε δραματική σχολή, απογοητεύοντας τους γονείς του, κυρίως τον πατέρα του, που τον αποκλήρωσε. Η ζωή που ακολούθησε ήταν δύσκολη, ακόμη κι αν η μοίρα τα έφερε ώστε κάποια στιγμή να παίξει στο πλάι της σημαντικής ηθοποιού, και δυστυχώς η απηνής κοινωνική καταδίωξη είχε ως αποτέλεσμα η καρδιά του να ραγίσει μόλις στα 27 του χρόνια. Το σημειωματάριό του είναι γεμάτο σκέψεις, εικόνες και συναισθήματα κι αποκαλύπτουν ένα τραγικό μυστικό. Αυτές τις εξομολογήσεις αναθέτουν οι ανώτεροί του για να τις ξεψαχνίσει στον Φώντα Λαμπρόπουλο, υπασπιστή του Παττακού, μήπως και βρει κάποιον ύποπτο σχολιασμό για το καθεστώς, ονόματα αντιφρονούντων, κάτι.

Ο Φώντας είναι άνθρωπος πεζός, «ξύλινος», απρόσιτος, δεν έχει πάει ποτέ του θέατρο, δεν έχει διαβάσει λογοτεχνία, θεωρεί την ευαισθησία σύμπτωμα αδυναμίας, ταιριαστή μόνο στις γυναίκες. Έχει μια ήρεμη, άχρωμη οικογενειακή ζωή και ουσιαστικά έχει πραγματοποιήσει το όνειρο του αυστηρού πατέρα του, που τον γαλούχησε με ξύλο και τιμωρίες για να υπηρετήσει τον νόμο και την τάξη, κάτι που θα γίνει πιο μεγαλεπήβολο και λαμπερό τώρα που αναγεννήθηκε η Ελλάδα από τις στάχτες της και γλύτωσε από τον κομμουνισμό. Τι συμβαίνει λοιπόν κι από τα πρώτα λόγια του σημειωματάριου αρχίζει να ταράζεται και να μπαίνει σε σκέψεις; Τι είναι αυτό που του γεννάει πρωτόφαντα συναισθήματα; Τι συμβαίνει κι αρχίζει να βλέπει γύρω του τις πραγματικές διαστάσεις των γεγονότων, την ποταπότητα και την κενότητα των οραμάτων της Δικτατορίας;

Ο Μιχάλης και η Φωτεινή είναι η αγαπημένη μου ιστορία σε όλο το μυθιστόρημα. Καταλύουν κοντά στο σημείο όπου είχαν ζήσει πριν τον πόλεμο τον μήνα τον μέλιτος, εκεί όπου τώρα υψώνεται μια απρόσωπη πολυκατοικία, και ξαναζούν όλες τις στιγμές του παρελθόντος τους. Απρόσιτοι και ευγενικά αποστασιοποιημένοι από την ομήγυρη και τους άλλους θαμώνες χορεύουν, τραγουδάνε και αναπολούν τον καιρό της νιότης τους. Κατάλαβα αμέσως ποιοι ήταν κι από την αρχή ξεκίνησα να κλαίω γιατί διέβλεπα τα διττά γραφόμενα του Στέφανου Δάνδολου και πόσο αριστοτεχνικά ζωντάνευε την ιστορία τους. Όσο μάλιστα πλησίαζα προς το τέλος του βιβλίου, τόσο ήθελα πεισματικά να κάνουν κάτι αντίθετο κι απρόσμενο απ’ αυτό που έβλεπα να έρχεται κατά πάνω μου σα συναισθηματική χιονοστιβάδα. Η γραφή είναι ανελέητη, ρεαλιστική και στυγνός καταγραφέας των τραγικωμικών τους στιγμών.

Τέλος, η Όλγα είναι η νοικοκυρά που πνίγεται σε μια τελματωμένη ζωή, έγκυος στο πρώτο της παιδί, με έναν σύζυγο πλήρως αφοσιωμένο στη δουλειά του, πλέον το χάδι έχει γίνει μοναξιά, το φιλί υποχρέωση και τα λόγια ρουτίνα. Μήπως λοιπόν πρέπει η Όλγα να κάνει κάτι γι’ αυτήν την κατάσταση, τώρα ειδικά που έχει να προστατέψει και μιαν άλλη ζωή; Βήμα προς βήμα παρακολούθησα να ξετυλίγεται μπροστά μου ένα οικογενειακό δράμα από τα χιλιάδες που βιώνουν πολλές γυναίκες πίσω από τις κλειστές πόρτες του γάμου τους, αισθάνθηκα την αγωνία της για μια εκβεβιασμένη καλημέρα, τη μονοτονία της, την απελπισία της και της κρατούσα νοερά το χέρι, ελπίζοντας τα πράγματα ν’ αλλάξουν. Η συγκίνησή μου κορυφώθηκε όταν βρέθηκα μπροστά στη γενικότερη κοινωνική αντίληψη των μέσων του ελληνικού εικοστού αιώνα, στην επιτομή του στερεότυπου για τη γυναίκα-νοικοκυρά αλλά άνυδρη ερωμένη και τον άντρα-εργαζόμενο αλλά απόντα, που όλα αυτά βρίσκονταν σε μια απλή πρόταση: «Αυτή είναι η ζωή μας. Ένας θρίαμβος από συνταγές για να γλείφουν εκείνοι τα δάχτυλά τους» (σελ. 301).

Ας έλθουμε τώρα στο ζευγάρι που ενέπνευσε τον Στέφανο Δάνδολο. Αυτοί οι δύο άνθρωποι έζησαν κάτι έντονο που τους κατέκαψε και ταυτόχρονα ήξεραν και μπόρεσαν να το προστατέψουν από αδιάκριτα βλέμματα. «Εκείνη παρέμενε η πιο διάσημη ηθοποιός της χώρας. Εκείνος εξελισσόταν σε έναν από τους σημαντικότερους πολιτικούς της εποχής του. Όφειλαν να προσέχουν. Όφειλαν να κρατούν τον ιδιωτικό τους βίο μακριά από τα φώτα της άσκοπης δημοσιότητας» (σελ. 304). Ο κεντρικός κορμός της πλοκής αφορά τις τέσσερις μέρες από τον θάνατο ως την ταφή του Γεωργίου Παπανδρέου, δηλαδή από τις 31 Οκτωβρίου ως τις 4 Νοεμβρίου 1968, μια περίοδος κατά την οποία οι κυβερνητικοί εκβίαζαν με φωνές και διαταγές την ανόρθωση της χώρας, τα θέατρα ανέβαζαν κωμωδίες και βουλεβάρτα και ο Δημήτρης Χορν έκανε πρεμιέρα με τον «Ντον Ζουάν» του. Ο ηθοποιός αυτός μάλιστα σκιαγραφείται με ανατριχιαστική αληθοφάνεια και καταγράφονται τα πάντα: η νοοτροπία του, το στυλ του, οι σκέψεις του, ο τρόπος που καπνίζει. «Και τώρα ήταν ο κορυφαίος ηθοποιός της γενιάς του και, όπως όλοι οι κορυφαίοι, είχε κάθε δικαίωμα να γκρινιάζει και να κάνει δύσκολη τη ζωή των άλλων με τις αμφιβολίες του» (σελ. 53).

Ξεκινάμε με την Κυβέλη στα ογδόντα της, «μια φιγούρα που υπερέβαινε τον συνηθισμένο κόσμο», που πλέον αναπολεί το παρελθόν και κυρίως τη σχέση της με τον Γεώργιο Παπανδρέου, ο οποίος βρισκόταν σε κατ’ οίκον περιορισμό από τους χουντικούς («το αβάσταχτο νέφος») και τώρα παλεύει για τη ζωή του στο νοσοκομείο: «Είναι η κούραση να ζεις σε μια απέραντη έρημο με την οσμή των γηρατειών και της απώλειας» (σελ. 18-19). Ενάμιση χρόνο πριν η Κυβέλη αποσύρθηκε από το θέατρο: «…τόσες δεκαετίες θριάμβου θα γίνονταν από την επόμενη κιόλας μέρα μια απλή υποσημείωση στην αιωνιότητα» (σελ. 20-21). Χάρη στη δεξιοτεχνία του συγγραφέα κατάλαβα πολύ καλά πώς νιώθει μια γυναίκα που την ίδια στιγμή είναι σε μεγάλη ηλικία, σταμάτησε το θέατρο, δε βλέπει τον αγαπημένο της και δεν μπορεί να εκφραστεί ελεύθερα λόγω της πολιτικής κατάστασης: «…χωρίς το φτερούγισμα στο παραμύθι του θεάτρου, δεν είχε την παραμικρή προστασία απέναντι στη σκληρή πραγματικότητα» (σελ. 24). Καταγράφεται ακριβοδίκαια, με κείμενο στηριγμένο σε μαρτυρίες και βιβλιογραφίες: «Απρόβλεπτη. Δωρική. Χωρίς περιττά στολίδια… αυτό το φέρσιμο εστεμμένης…» (σελ. 43). Ήταν μια γυναίκα που αγάπησε με πάθος, που εγκατέλειψε τον πρώτο της σύζυγο και το έσκασε με τον μετέπειτα δεύτερο σύζυγο, για να τον εγκαταλείψει κι αυτόν αργότερα και να ζήσει με τον Γεώργιο Παπανδρέου, τον οποίο τελικά κατάφερε να διώξει παρόλο που τον αγαπούσε ακόμη, γι’ αυτό και δεν πήραν ποτέ διαζύγιο, δεν το ήθελαν! «Αν δεν είχα συναντήσει τον Γιώργη, δε θα είχα μάθει τι πράγμα είναι ο έρωτας. Δε θα ήξερα πώς είναι η απόλυτη ευτυχία και η βαθιά δυστυχία, η χαρά και ο πόνος, η λατρεία και το μίσος» (σελ. 45). Τριάντα χρόνια πάθους, έρωτα, αγάπης, μίσους, καβγάδων κλπ. «Πόσα κεριά έλιωσαν στο χάλκινο στόμιό του φωτίζοντας τα φιλιά τους, σε καιρούς ποτισμένους από πόλεμο, διχασμούς κι αρρώστιες, τότε που το πάθος του ενός για τον άλλον άγγιζε τα όρια της παραφροσύνης και τους στροβίλιζε στο σύμπαν του πιο επώδυνου έρωτα» (σελ. 19). Ο ερωτευμένος Γεώργιος Παπανδρέου παραδέχεται: «Για χρόνια δυσκολευόμουν να διαβάσω οτιδήποτε… Τόσο πολύ με στοίχειωσε…» (σελ. 44). Γνωρίστηκαν «το καλοκαίρι των υπέρτατων ονείρων» του 1920 κι από τότε ενώθηκαν με δεσμά άρρηκτα, ώσπου κάποια στιγμή εκείνος άρχισε να υποκύπτει σε εφήμερες ερωτικές περιπέτειες, κάτι που τελικά η Κυβέλη δεν άντεξε, έπεσε σε χαμηλά επίπεδα και τον έδιωξε οριστικά από τη ζωή της (όχι από την καρδιά της).

Με αφορμή τα προηγούμενα αποσπάσματα, μου δίνεται η ευκαιρία να τονίσω και πάλι τον λυρισμό που διέκρινα στο κείμενο, τις αναπάντεχες παρομοιώσεις, τα σκόρπια και πολύτιμα καλολογικά στοιχεία, την ποιητικότητα: «Όμως να, η λύπη ήταν εκεί, μέσα του. Είχε εισχωρήσει στην καρδιά του σαν τυφλωμένο πουλί και του ράμφιζε τα στήθη» (σελ. 78). Στη συνέχεια: «Ήταν πια τόσο δεδομένος όσο και τα κουμπιά μιας ζακέτας» (σελ. 241). Και πάλι πίσω: «Τι απόμεινε; Μόνο αναμνήσεις. Και γηρατειά. Κι εκείνη η κρεβατοκάμαρα που ακόμη δε λέει να διώξει το άρωμά του» (σελ. 75). Λέξεις και φράσεις που σε παγώνουν με την αλήθεια, την απλότητα και τη διαχρονικότητά τους: «Η μοναδική μας πατρίδα είναι οι άνθρωποι που αγαπήσαμε με πάθος» (σελ. 76).

Η καλαισθησία μάλιστα του συγγραφέα στον γραπτό λόγο χτυπάει κόκκινο όταν συμπυκνώνει τις ζωές των ανθρώπων που

καλείται να ζωντανέψει: η Κυβέλη ήταν φλόγα («Είσαι φλόγα. Μακριά σου παγώνω και κοντά σου καίγομαι», της έγραφε ο Γιώργος), ο Μήτσος Μυράτ ήταν νερό και την έσβησε, ο Γιώργος Θεοδωρίδης γη και τη σταμάτησε. Ο Παπανδρέου όμως ήταν άνεμος: «Μπορείς να χωρέσεις τον άνεμο σε καλούπι; Να τον φέρεις στα μέτρα σου; Όχι. Ο άνεμος σε μεθάει, φαντάζει υπέροχος, σαγηνευτικός και μυστηριώδης. Αλλά δε γίνεται ποτέ απόλυτα δικός σου» (σελ. 254).

Εξίσου ρεαλιστικά και απτά αποδίδεται και η πολιτική κατάσταση της περιόδου 1965-1967 που οδήγησε με μαθηματική ακρίβεια στην κατάλυση της δημοκρατίας: «Ο Γιώργης είχε προδοθεί από παλιούς συντρόφους, οι Αμερικανοί θεωρούσαν την Ελλάδα φέουδό τους, το δεξιό παρακράτος αλώνιζε και το Παλάτι ήταν αυτόνομος πόλος εξουσίας που δεν επόπτευε αλλά κυβερνούσε» (σελ. 24). Είναι υποδειγματικός και αρμονικός ο τρόπος με τον οποίο μέσα σε ελάχιστες σελίδες ο Στέφανος Δάνδολος καταγράφει το ματωμένο χρονικό της 21^ης Απριλίου μαζί με τις ανθρώπινες αντιδράσεις των εμπλεκόμενων πολιτικών και τη μεταφυσική ανησυχία της Κυβέλης στον ύπνο της για τον άντρα που αγαπούσε. Με εξίσου έντονη γλαφυρότητα και συγγραφική τέχνη καταγράφεται και το χρονικό της κηδείας, που ο Γεώργιος Παπαδόπουλος ήθελε να γίνει «δημοσία δαπάνη» και την όλη επιχείρηση την ονόμασε «Μαύρο Στάχυ»: «Ήθελαν να του αποδώσουν τιμές πρωθυπουργού, όταν μέχρι πριν από λίγες μέρες τον είχαν φυλακισμένο στο σπίτι του, όταν επί ενάμιση χρόνο τον ταπείνωναν…» (σελ. 173).

Η ημέρα της κηδείας, τα σκοτεινά επιτελικά σχέδια των κυβερνώντων που διέλυσαν τη μάζωξη προκαλώντας αιματηρά επεισόδια, οι εντυπώσεις και η ψυχολογία της Κυβέλης που περίμενε ίσα δυο-τρεις φίλους «από τα παλαιά» για να αποχαιρετήσουν τον άνθρωπό της και τελικά δε χωρούσε να περάσει από το πλήθος, είναι γεγονότα που ζωντανεύουν αριστοτεχνικά και με μέτρο. Ούτε υπερβολικοί έπαινοι, ούτε λεκτικοί κομπασμοί, ούτε συναισθηματικές εξάρσεις. Αποσπάσματα από τους επικήδειους, η πορεία της πομπής και η απήχηση αυτής της κηδείας στην ψυχολογία απλών, καθημερινών ανθρώπων που ενώθηκαν ψιθυρίζοντας κατά του καθεστώτος. Αυτό και τίποτε άλλο. Επιπλέον, η επιλογή του Στέφανου Δάνδολου για ένα άκρως συγκινητικό προσκλητήριο, με το οποίο παρέθεσε ονόματα των παρισταμένων από όλες τις περιοχές της Αθήνας και από όλα τα κοινωνικά στρώματα, μου έφερε ξανά δάκρυα στα μάτια για τον παλμό του κόσμου και για τον αντίκτυπο που είχε η απώλεια ενός προσφιλούς ανθρώπου.

Το μυθιστόρημα γεμίζει κάθε μία από τις τέσσερις μέρες με άφθονες πληροφορίες και σκηνές από το παρόν της οικογένειας της Κυβέλης και αποσπασματικά από το παρελθόν του ζευγαριού Παπανδρέου-Ανδριανού. Συνεχή πρωθύστερα φωτίζουν κατά τόπους τις ζωές των δύο πρωταγωνιστών και ζωντανεύουν την εκάστοτε εποχή και μέρος, ενώ σύντομες, μικρές και τεκμηριωμένες παρενθέσεις από το χτες ολοκληρώνουν και δίνουν παραστατικότητα στο σήμερα, χτίζοντας έτσι πετραδάκι πετραδάκι το τεράστιο οικοδόμημα της διπλοκατοικίας Κυβέλη-Γεώργιος Παπανδρέου. Πότε στο τώρα και πότε στο τότε, με αυστηρό καθορισμό των εκάστοτε χρονικών πλαισίων, οπότε δε χάθηκα πουθενά, αντίθετα μπόρεσα να παρακολουθήσω με λαχτάρα τα όσα έζησαν και προκάλεσαν αυτοί οι δύο άνθρωποι, χτίζονται τα πρώτα θεμέλια μιας σημαντικής ιστορίας αγάπης που επιτέλους, στη μέση σχεδόν του μυθιστορήματος, βγαίνει στο φως και καταγράφεται με εντελώς διαφορετικό στυλ από το υπόλοιπο κείμενο. Το Σάββατο, εν αναμονή της κυριακάτικης κηδείας, ό,τι ήταν να γίνει έγινε, η Χούντα εξέφρασε την επιθυμία να τον κηδέψουν δημόσια δαπάνη, η οικογένεια, με αρχηγό την Κυβέλη, αρνήθηκε σθεναρά, η σορός ετοιμάστηκε για την ταφή, το καθεστώς τρομοκράτησε τον κόσμο να μη βγει από τα σπίτια του κι έτσι, η «νεκρή» αυτή μέρα ήταν το ιδανικό σημείο για να μάθουμε τι συνέβη στην πολυκύμαντη ζωή των δύο μεγάλων πρωταγωνιστών.

Η ιστορία αυτών των δύο ανθρώπων, αγκαλιά με τη νεότερη και σύγχρονη πολιτική και κοινωνική ιστορία του τόπου μας, ξεδιπλώνεται μέσα από τα γράμματά τους και καταγράφεται με ενεστώτα διαρκείας που δημιουργεί ένταση και ζωηρότητα, βοηθάει τον λόγο να κυλήσει πιο γρήγορα, και για πρώτη φορά ο Στέφανος Δάνδολος σπάει το φράγμα της τυπικής επικοινωνίας με τον αναγνώστη και βγαίνει μπροστά, δίνοντας τις προσωπικές του εντυπώσεις από την πορεία έρευνας και συγγραφής, καθώς και ελάχιστες προσωπικές του απόψεις, όλα όμως μετρημένα και δωρικά, ακριβώς για να μην αλλάξει η συνολική εικόνα του κειμένου. Ο συγγραφέας είναι επικεντρωμένος στο πώς να φτιάξει ένα καλό μυθιστόρημα, πώς να δημιουργήσει πειστικούς χαρακτήρες και τεκμηριωμένες τοιχογραφίες και δε θέλει να εμφανίσει βορά στα μάτια αδηφάγων ανθρώπων την αλληλογραφία δύο ανθρώπων που αγαπήθηκαν πολύ και για πάντα, εξ ου και με τη στρατηγική του αυτή κίνηση δείχνει, όχι μόνο πως αγαπάει τους ήρωές του και πως σέβεται τον αναγνώστη του, αλλά και πως γνωρίζει πολύ καλά πώς να φτιάξει ένα τεκμηριωμένο, συναρπαστικό μυθιστόρημα κι όχι μια απλή ή «πικάντικη» βιογραφία. Επίκεντρο είναι οι άνθρωποι και τα γεγονότα, η «ψυχαγωγία» της ανάγνωσης κι όχι η παράθεση προσωπικών κειμένων αποκομμένων από τα γεγονότα και τις περιστάσεις που τα δημιούργησαν.

Το «Φλόγα και άνεμος» δεν είναι μόνο το μυθιστόρημα του Γιώργη και της Κυβέλης, δεν είναι μόνο η καταγραφή του αιώνα του πάθους αλλά πάνω απ’ όλα είναι ο απόλυτος ύμνος στη σάρκα που όσο κι αν γεράσει θα ανασαίνει μόνο μέσα από τον έρωτα, είναι η πλήρης υποταγή στο διηνεκές της αγάπης, είναι ο χτύπος της καρδιάς όσο περιμένει το χάδι κι η ανάσα που βγαίνει μόνο για το επόμενο φιλί. «Στερεύουν ποτέ τέτοιοι έρωτες; Όχι. Απλώς πέφτουν στα νύχια της ζωής» (σελ. 45). Κι ο Στέφανος Δάνδολος ξέρει να τα εξυμνεί και να τα φέρνει κοντά στον αναγνώστη, ανεβάζοντας τον λογοτεχνικό πήχυ σε κάθε του βιβλίο όλο και πιο ψηλά.

ΥΓ. Ευχαριστώ θερμά τη Βιβλιοθήκη του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου (Ε.Λ.Ι.Α.-Μ.Ι.Ε.Τ.) για την παραχώρηση του υλικού.