Βιβλίο Για να ζούμε ενωμένοι 
Συγγραφέας Ελένη Σβορώνου 
Εικονογράφος Χρήστος Κούρτογλου
Κατηγορία Βιβλία γνώσεων
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το δεύτερο βιβλίο της σειράς «Για να ζούμε…» είναι και πάλι μια τεκμηριωμένη και εις βάθος μελέτη, αυτήν τη φορά αφιερωμένη στην ελληνική Ιστορία από την Τουρκοκρατία ως τη Μικρασιατική καταστροφή. Φωτίζει αντικειμενικά και ακριβοδίκαια τα γεγονότα και τις εξελίξεις που οδήγησαν ως τον Σεπτέμβριο του 1922 και είναι γραμμένη με τέτοιο τρόπο που μου κράτησε αμείωτο το ενδιαφέρον ως το τέλος. Τι είναι η Μεγάλη Ιδέα; Πόσο επιζήμια ήταν η στρατηγική που ακολουθήθηκε μετά τους Βαλκανικούς και κατά τη διάρκεια της μικρασιατικής εκστρατείας; Τι είναι ο αλύτρωτος ελληνισμός; Γιατί διχάστηκε η Ελλάδα; Τι πραγματική ήθελαν οι ίδιοι οι Έλληνες της Σμύρνης; Αλήθειες και ντοκουμέντα εναλλάσσονται με τρυφερές λογοτεχνικές χροιές και προσωπική άποψη της συγγραφέως, όχι για να εκφέρει γνώμη αλλά για να βοηθήσει τα παιδιά από 8 ετών και πάνω να κατανοήσουν το παρελθόν της πατρίδας μας και τι πραγματικά συνέβαινε στη Μικρά Ασία. Μικρές παράγραφοι, ξεχωριστές σημειώσεις στα περιθώρια των σελίδων, εκφράσεις κα σχήματα λόγου, ερωτήσεις και απαντήσεις κάνουν το διάβασμα ελκυστικό και φέρνουν στο φως γεγονότα που οφείλουν να ξέρουν τα παιδιά για να κατανοήσουν το χτες και να αντιληφθούν καλύτερα το σήμερα, Η εικονογράφηση του Χρήστου Κούρτογλου είναι λιτή και αρκετά αφαιρετική, αποφεύγει τις κουραστικές λεπτομέρειες κι έχει μια εντελώς προσωπική υφολογική προσέγγιση στις απεικονίσεις.

Βιβλίο Το παιδί και το άγαλμα του Άντερσεν
Συγγραφέας Αγγελική Δαρλάση
Εικονογράφος Βασίλης Κουτσογιάννης
Κατηγορία Παραμύθι
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Υπάρχει ένα άγαλμα βυθισμένο στην άκρη του λιμανιού της γενέτειρας πόλης του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν. Όλοι το φωτογραφίζουν και συνεχίζουν τη μέρα τους, υπάρχει όμως κι ένα παιδί που προσπαθεί να καταλάβει γιατί το άγαλμα του συγγραφέα είναι βυθισμένο στο νερό. Με τη συμπεριφορά του όμως ο μικρός μας φίλος γίνεται αντικείμενο χλευασμού και επιτιμητικών σχολίων. Ποιο είναι αυτό το παιδί και γιατί ξημεροβραδιάζεται κοιτώντας το άγαλμα; Πώς μπορούν να αλλάξουν τη ζωή μας τα παραμύθια; Γιατί περπατάει το άγαλμα κάθε 2 Απριλίου την ημέρα των γενεθλίων του παραμυθά; Πρόκειται για ένα εκπληκτικό κείμενο που εντάσσει αριστοτεχνικά τους ήρωες του Άντερσεν στη ζωή μας και δείχνει με έξυπνο και συγκινητικό τρόπο πώς αλλάζουμε αν πάψουμε να είμαστε παιδιά. Σε δεύτερο επίπεδο είναι ένας συγκινητικός φόρος τιμής στον μεγάλο παραμυθά που συντρόφεψε τα πρώτα όνειρα παιδιών και παιδιών. «Όλος ο κόσμος είναι μια αλληλουχία από θαύματα, μόνο που τα έχουμε συνηθίσει και τα βλέπουμε ως κάτι συνηθισμένο», λέει ο Άντερσεν. Η συγγραφέας, μέσω του διαλόγου μεταξύ παιδιού και αγάλματος, τονίζει: «-Βλέπεις, αγαπημένο μου παιδί, η ζωή είναι σαν ένα πανέμορφο τραγούδι που οι στίχοι του συχνά δε βγάζουν κανένα νόημα. -Και πρέπει εμείς να τους δώσουμε νόημα». Υπέροχα διαχρονικά μηνύματα, συγκινητικές στιγμές, προσεγμένοι διάλογοι, συναρπαστική μίξη ρεαλισμού και φαντασίας συγκροτούν ένα υποδειγματικό παραμύθι για μεγάλα παιδιά που θα το διαβάζουν ξανά και ξανά, ανακαλύπτοντας κάθε φορά και κάτι διαφορετικό. Η εικονογράφηση του Βασίλη Κουτσογιάννη κινείται στα χρώματα της νύχτας του βόρειου ημισφαιρίου, με αφαιρετικές προσεγγίσεις στα πρόσωπα και ταυτόχρονα εξαίρετες απεικονίσεις άλλων λεπτομερειών, όπως η νύχτα, το λιμάνι, η πόλη, η θέα από τους λόφους. Εντυπωσιακό είναι το αναδιπλούμενο φύλλο με όλους τους ήρωες των παραμυθιών που εμφανίζονται στην κορύφωση της αφήγησης και δημιουργούν ένα εκπληκτικό σαλόνι ομορφιάς και χρωμάτων. Το παραμύθι θα αλλάξει τον τρόπο σκέψης των παιδιών και θα τα βοηθήσει να κατανοήσουν και να αγαπήσουν τα παραμύθια όχι ως τρόπο νανουρίσματος ή για να περνάει η ώρα αλλά ως αναπόσπαστο κομμάτι της γαλούχησής τους και τμήμα της ψυχοσύνθεσής τους.

Βιβλίο Η αγαπητικιά
Συγγραφέας Σόφη Θεοδωρίδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το νέο μυθιστόρημα της κυρίας Σόφης Θεοδωρίδου ασχολείται με μια περίοδο δύσκολη για την ελληνική ιστοριογραφία, με τα σκληρά και ντροπιαστικά χρόνια που οδήγησαν την Ελλάδα σε διχόνοια και αιματηρές αδελφοκτόνες συγκρούσεις, ξέχωρες από αυτές στην πολεμική κονίστρα. Η πένα της και η ματιά της με βοήθησαν να καταλάβω πολλά σημεία δυσνόητα ή με κρυφές λεπτομέρειες για την πορεία των γεγονότων και τις εσωτερικές και διεθνείς εξελίξεις. Χάρη σ’ εκείνη ανέτρεξα τουλάχιστον τρεις φορές σε εγκυκλοπαίδειες και βιβλία που γράφουν για την εποχή ώστε να μάθω ακόμη περισσότερα, να γνωρίσω βαθύτερα τα πρώτα χρόνια του ελληνικού 20ού αιώνα. Για άλλη μια φορά καταπιάνεται με μια εποχή που απαιτεί μελέτη, προσοχή, ευαισθησία και ουδετερότητα και με μια ερωτική ιστορία, της οποίας κρατά το γενικό κλισέ περίγραμμα μόνο και μόνο για να ανατρέψει κάθε στερεότυπο πλοκής και εξελίξεων. Η ερωτική ιστορία της Ρόσας και του Χάρη διαδραματίζεται στο μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου, αναπτύσσεται επαρκώς, αναπαρίσταται στέρεα και ρεαλιστικά, ακολουθεί μονοπάτια πρωτόγνωρα και γεμάτα εκπλήξεις!

Αγαπώ τη γραφή της κυρίας Θεοδωρίδου γιατί ξέρω πως έχει τη δύναμη να με παρασύρει στην εποχή που αναπλάθει και να με κάνει κοινωνό των ιστοριών που θα μου αφηγηθούν οι χαρακτήρες της με πρωτόφαντη αμεσότητα και κινηματογραφικές τεχνικές είτε στην περιγραφή των σκηνών είτε στους διαλόγους. Ξέρω πως οι ερωτικές σκηνές που θα περιγράψει είναι ένα μικρό μόνο κομμάτι του δεσμού των πρωταγωνιστών, μόνο και μόνο για να ολοκληρώσει μια ιστορία τεκμηριωμένη, που δρα ως υποχείριο των ιστορικών και πολιτικών ανακατατάξεων της εποχής που επιλέγεται. Δε δίνει έμφαση στον έρωτα απλώς για να προσφέρει εφήμερη τέρψη στον νου του αναγνώστη που θα την εμπιστευτεί αλλά τον κάνει ταιριαστό και αναπόσπαστο κομμάτι των δρώμενων και της συνολικής πλοκής. Ειδικά στο παρόν μυθιστόρημα, η συγγραφέας αφιέρωσε πάμπολλες σελίδες στη σχέση των δύο νέων, δημιουργώντας μου την ψευδαίσθηση πως αυτή είναι και η κεντρική ιδέα. Έκανα λάθος, μιας και η αφηγηματική τεχνική της και η συγγραφική της ματιά έκοψαν την ιστορία στα δύο, στρέφοντας την πλοκή στη ζωή της Ρόσας μετά το τέλος του πολέμου, μόνο και μόνο για να δημιουργήσει ένα εξαιρετικό, καλογραμμένο, μελετημένο, σφιχτοδεμένο πορτρέτο μιας γυναίκας ελεύθερης, επαναστάτριας, αντίθετης στην εποχή της και τα κούφια στερεότυπα. Ώσπου στο τέλος έρχεται η μεγάλη ανατροπή που μου δημιούργησε εντελώς διαφορετικά συναισθήματα και με άφησε άφωνο με την πληρότητα του μυθιστορήματος!

Η Ρόσα Καλογεροπούλου λοιπόν, κόρη πλούσιου εργοστασιάρχη, με χαρακτηριστικά κόκκινα μαλλιά, με εξοχική έπαυλη στην Κηφισιά και κύρια κατοικία στη λεωφόρο Κηφισίας, είναι ατίθαση, ανυπότακτη, δεν της αρέσουν τα φτιασίδια και οι καλλωπισμοί, αντιτίθεται στη φυσιολογική πορεία της γυναίκας που είναι ο γάμος και το νοικοκυριό, έχει σκοπό να μην επιτρέψει σε κανέναν να της στερήσει την προσωπική και ατομική ελευθερία της, στέκεται αδιάφορη απέναντι στα κουτσομπολιά που ίσως της προσάπτουν διάφοροι. Προέρχεται από οικογένεια βασιλική, όμως δεν εθελοτυφλεί ούτε παρασύρεται από προπαγάνδα. Διαβάζει εφημερίδες (σκάνδαλο!), σχηματίζει άποψη, καταλαβαίνει και διαβλέπει τα προτερήματα και τα ελαττώματα των συνθηκών. Μάλιστα, όταν ξεσπάει ο παγκόσμιος πόλεμος, θέλοντας να προσφέρει στην πατρίδα της, αρχίζει να παρακολουθεί μαθήματα νοσηλευτικής, προκαλώντας με αυτήν την επιλογή τον κύκλο της. Επιπλέον, η Πηνελόπη Δέλτα άσκησε μεγάλη επιρροή στη Ρόσα, που θέλει να γίνει συγγραφέας και γι’ αυτό κρατάει ημερολόγιο της ζωής της.

Αυτή η γυναίκα γνωρίζει τον απαγορευμένο έρωτα, δε χάνει όμως τον έλεγχο και δεν παρατάει τα πάντα γι’ αυτόν. Είναι εγκρατής και εξισορροπημένη, συγκρατείται όχι για την τιμή του ονόματός της αλλά γιατί προέχουν άλλα. Ειδικά όταν επιτέλους η Ελλάδα βγαίνει στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ δε διστάζει να εγκαταλείψει κρυφά την οικογένειά της και να πάει στο μέτωπο της Μακεδονίας όπου έρχεται αντιμέτωπη με το αίμα, τον πόνο, τους ακρωτηριασμούς, τον ίδιο τον θάνατο! Έχει άποψη και την υποστηρίζει, αν θυμώνει από ασυναρτησίες που ακούει δε διστάζει να παρέμβει ακόμη και σε συζητήσεις μεταξύ αντρών! Φυσικά η μοίρα τα φέρνει να συναντηθεί με τον Χάρη στο μέτωπο υπό δύσκολες συνθήκες όμως αυτό είναι η αρχή πολλών ανατροπών και εκπλήξεων! Με το τέλος του πολέμου επιστρέφει στην οικογένειά της, όπου τίποτα δεν έμεινε ίδιο κι αναλαμβάνει τα πάντα για την επιβίωση των δικών της ανθρώπων. Μόνο που τότε θα έρθει αντιμέτωπη με ένα πρωτόγνωρο δίλημμα, τις συνέπειες του οποίου θα ζήσει κάποια χρόνια αργότερα, όταν όλα έχουν μπει σε μια πορεία. Προς τιμήν της, η συγγραφέας περιγράφει την πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης του 1916 και την καταστροφή της Σμύρνης σε δύο το πολύ παραγράφους, ενώ οι συνέπειές τους αλλάζουν άρδην τη μετέπειτα πορεία των γεγονότων.

Το αντίθετο της Ρόσας είναι η εξαδέλφη Μάγδα, που χήρεψε πολύ νωρίς και στη συνέχεια ήταν ελεύθερη να κάνει ό,τι ήθελε στη ζωή της, υλοποιώντας μια ανομολόγητη και σκανδαλώδη ελευθερία! Οι συζητήσεις των δύο γυναικών είναι απολαυστικές και αποκρυσταλλώνουν ακριβώς το εθιμικό και κοινωνικό δίπολο της εποχής: συγκράτηση και τυπικότητες, ελευθερία και ισχυρή προσωπικότητα. Επίσης αγάπησα τον πατέρα, Λευτέρη Καλογερόπουλο, που ανήκει στον κύκλο του Παλατιού κι έχει ξεκοκαλίσει μεγάλο μέρος της γονεϊκής περιουσίας στα χαρτιά, με τα οποία διασκεδάζει μιας και ο γάμος του δεν είναι ευτυχισμένος. Η Μαρκέλλα Καλογεροπούλου, όμορφη αλλά κλειστή και ψυχρή, αποτραβήχτηκε ακόμη περισσότερο όταν γέννησε τη Ρόσα, την οποία εγκατέλειψε σε παραμάνα και γιαγιά. Αυτός ο άνθρωπος αποδείχτηκε δειλός και ανίκανος, φέρνοντας την οικογένειά του στο χείλος της καταστροφής. Οι πράξεις του, οι αντιδράσεις του, το σκεπτικό του, τα λανθασμένα επαναλαμβανόμενα βήματα ήταν άκρως προβλέψιμα, υπό την έννοια πως η συγγραφέας δημιούργησε άλλο ένα ρεαλιστικότατο πρόσωπο, με σάρκα και οστά, χωρίς περιττές κινήσεις ή παράλογες αντιδράσεις.

Από την άλλη, έχουμε τον 17χρονο Χάρη (από το Χαρμόλαος) Παπανικολάου, γεννημένο σε ένα χωριό κοντά στα Βοδενά (σημερινή Έδεσσα), που αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη χήρα μητέρα του όταν σκότωσε έναν Τούρκο που της επιτέθηκε. Θεόφτωχος και μόνος κατέφυγε στην Αθήνα, όπου τον περιμάζεψε ένας μεσήλικας νερουλάς, ο Ευθύμης, που τον έβαλε βοηθό στο κτήμα του στην Κηφισιά. Ο Χάρης, με παρότρυνση του Ευθύμη, έδωσε εξετάσεις και πέτυχε στο γυμνάσιο, οπότε αναγκάστηκε να μείνει στην Αθήνα, σε σπίτι έμπιστης φίλης του Ευθύμη. Ο Χάρης σπουδάζει πλέον Ιατρική όταν γνωρίζει τη Ρόσα κι έχει μετακομίσει στου Ψυρρή, σ’ ένα φτωχό διαμέρισμα με κοινή κουζίνα και μπάνιο. Ο νεαρός λοιπόν είναι φιλόπατρις, ξέρει τι σημαίνει υποδούλωση, αντιπαθεί τον βασιλιά, βλέπει πως η πατρίδα του ακροβατεί ανάμεσα στην ουδετερότητα και την έξοδο στο πλευρό της Αντάντ γι’ αυτό δε διστάζει στιγμή όταν στρατολογείται στο Κίνημα που θα σχηματίσει την προσωρινή κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης και τρέχει να πολεμήσει τους Βούλγαρους, που έχουν εκμεταλλευτεί τα γεγονότα για να επιτεθούν εκ νέου στη Μακεδονία.

Η ιστορία ξεκινάει τον  Ιούλιο του 1913, οπότε και υπεγράφη η Συνθήκη του Βουκουρεστίου, που σήμανε τη λήξη του δεύτερου Βαλκανικού πολέμου. Μετά την ομόψυχη και ενιαία υποδοχή του ελευθερωτή Βασιλιά στο Φάληρο τον Αύγουστο του ίδιου έτους, όλα άλλαξαν όταν ξέσπασε ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος και ο μεν Κωνσταντίνος ήθελε να βγει η Ελλάδα στο πλευρό της Γερμανίας, ο δε Βενιζέλος ήθελε την Αντάντ. Ο Κωνσταντίνος, παρά τη θετική ανταπόκριση του Βενιζέλου στο διπλωματικό πεδίο, εξακολουθούσε ν’ αρνείται τη συμμαχική εμπλοκή, με αποτέλεσμα οι Μεγάλες Δυνάμεις, για ν’ ασκήσουν πίεση, να καταλάβουν με τον στόλο τους αρχικά τη Θεσσαλονίκη και μετά τον Πειραιά. Η Ελλάδα τελούσε υπό συμμαχική κατάληψη, η πείνα θέριζε, οι ξένοι στρατιώτες έκαναν του κεφαλιού τους, οι Έλληνες είχαν επιστρατευτεί αλλά δεν πολεμούσαν και ο Κωνσταντίνος άκαμπτος και αμετάπειστος, με μια γερή προπαγάνδα που έκανε τον λαό να πεινά αλλά να τον προσκυνάει. Υπό αυτές τις συνθήκες έγινε το κίνημα που συγκρότησε την Προσωρινή Κυβέρνηση υπό τον Βενιζέλο κι άρχισε η Ελλάδα να συμμετέχει στον πόλεμο!

Αυτό το σκληρό ιστορικό πλαίσιο καταγράφεται στρωτά και εύληπτα, ζωηρά και τεκμηριωμένα ενώ οι χαρακτήρες ζουν και ασχολούνται με πράγματα που δίνουν αρκετή αληθοφάνεια στο μυθιστόρημα. Οι δρόμοι ακόμη καταβρέχονταν, οι Αθηναίοι έτρωγαν γλυκά στου Ζαχαράτου, γραφικοί τύποι έβγαζαν δημόσια λόγους ή απήγγελλαν αυτοσχέδια ποιήματα υπό την χλεύη των θεατών, η πόλη ήταν γεμάτη βρύσες που δρόσιζαν τους περαστικούς και εφοδίαζαν τα σπίτια, το ηλεκτρικό ρεύμα δεν είχε σταθερή ροή κι έτσι οι διακοπές ήταν συχνές, το Πανεπιστήμιο ήταν ακόμη διαιρεμένο σε Εθνικό και σε Καποδιστριακό!

Η γραφή της κυρίας Θεοδωρίδου φωτίζει ακριβοδίκαια τα γεγονότα, χωρίς να καταφεύγει σε πολλές ιστορικές λεπτομέρειες, που θα βάραιναν το κείμενο, μιας και η περίοδος εκείνη είχε πολλές και απανωτές ανατροπές, ούσα κυριευμένη από ανθρώπινα λάθη και πάθη. Οι πορείες του πρωταγωνιστικού ζευγαριού είναι άκρως συνυφασμένες με τα τραγικά γεγονότα, μιας και στην αρχή απλώς τα παρακολουθούν ή συμμετέχουν σε αυτά αλλά όσο η δράση κορυφώνεται και η Ιστορία μαυροντυνόταν αυτοί οι άνθρωποι παρασύρονται από το ποτάμι του χρόνου. Με πρωτόφαντη ευφυία, η συγγραφέας εντάσσει τη Θεσσαλονίκη στο κείμενο, περιγράφοντάς την εξονυχιστικά και συγκροτώντας μια μαγευτική ατμόσφαιρα. Με τη Ρόσα νοσοκόμα και τον Χάρη στρατιώτη ο αναγνώστης επίσης βιώνει από κοντά τα γεγονότα της κατάληψης του Ρούπελ, της μάχης του Σκρα και όλης της βορειομακεδονικής μεθορίου, ζει τον πόνο και την αδικία του πολέμου, εξοργίζεται με την κατάρα του ελληνισμού κάθε τρεις και λίγο να αδελφοσκοτώνεται. «Κρίμα στους Έλληνες και σε τούτη δω τη χώρα να λες καλύτερα…» (σελ. 159).

Το κείμενο αυτό καθαυτό είναι λεπτοκεντημένο σαν ακριβό υφαντό. Έχει παρομοιώσεις: «Δε βοηθούσε κι η καυτή ανάσα της μέρας, η οποία φάνταζε να συνδαυλίζει ακόμη περισσότερο τον θυμό τους για την προκλητική στάση των Αγγλογάλλων» (σελ. 181). Ή: «Ο ουρανός είχε κατεβεί ν’ ανταμώσει το πούσι μέσα σ’ ένα σύθαμπο που βάραινε την ατμόσφαιρα σαν πένθιμη κουβέρτα» (σελ. 267). Έχει χιούμορ που βοηθάει να ελαφραίνει λίγο η κατάσταση: «Περίεργη κατάσταση μα την αλήθεια αυτή η ξαφνική επιθυμία της τελευταία για ξεπόρτισμα, η οποία είχε βάλει εξαρχής, όχι ψύλλους μα βόδια στ’ αυτιά της παραμάνας» (σελ. 189). Εξισορροπεί τα γεγονότα και τα παρουσιάζει όπως έγιναν (εξίσου ανθρωποφάγα αντέδρασαν οι κωνσταντινικοί όταν κέρδισαν έδαφος λίγο πριν τον αποκλεισμό, εξίσου και οι βενιζελικοί όταν κέρδισε η Ελλάδα τον πόλεμο, με αποκορύφωμα τη δολοφονία του Ίωνα Δραγούμη), όμως η πασιφιστική κεντρική ιδέα είναι διάχυτη. «Γιατί τότε αρχίζει και νιώθει την ανάσα του πολέμου στον σβέρκο του. Κι είναι βαριά αυτή η ανάσα. Κουβαλάει μαζί της την κραυγή των σκοτωμένων, το μπαγιάτικο αίμα που ανακατεύεται με το φρέσκο μες στο χώμα του αμπριού, την υγρή σαπίλα της βιασμένης γης που έχει ανοίξει τα σωθικά της να δεχτεί νεκρά και ζώντα νεανικά κορμιά…» (σελ. 273).

«Η αγαπητικιά» είναι ένα μεστό, πολυεπίπεδο, τεκμηριωμένο μυθιστόρημα, γεμάτο ανατροπές, καλολογικά στοιχεία και εκπλήξεις. Το σύνθετο ιστορικό υπόβαθρο, με το οποίο η κυρία Θεοδωρίδου καταφέρνει να εξοικειώσει τον αναγνώστη, η κλιμάκωση της ιστορίας, οι ρεαλιστικοί και άκρως ανθρώπινοι χαρακτήρες, τα ολοκληρωμένα και σωστά σχεδιασμένα κεφάλαια, η δύναμη του έρωτα που ξεχειλίζει από κάθε σελίδα και παράγραφο, η ωριμότητα του ύφους και της γραφής, είναι ελάχιστα μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά του μυθιστορήματος που με κράτησε σε αγωνία ως το τέλος, με έμαθε πράγματα, μου γέννησε πρωτόφαντης έντασης συναισθήματα και με κέρδισε ολοκληρωτικά, έχοντάς το στο μυαλό μου αρκετές μέρες μετά την ολοκλήρωση της ανάγνωσης.

ΥΓ.  Τα γεγονότα αφηγείται χρόνια αργότερα η Ρόσα στη Μελισσάνθη, ηρωίδα από το βιβλίο «Τα χρόνια της χαμένης αθωότητας», όπου και είχε αναφερθεί η πρώτη συνάντηση των δύο γυναικών!

Βιβλίο Ο Ύπατος της Σμύρνης
Συγγραφέας Σωτηρία Μαραγκοζάκη
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Δοκίμιο
Εκδότης Κέδρος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το βιβλίο λοιπόν αφορά τη Μικρασιατική Εκστρατεία και τη Μικρασιατική Καταστροφή. Η συγγραφέας έχει επιλέξει έξυπνα τα πρόσωπα που θα αφηγηθούν την ιστορία με τα δικά τους μάτια και τη δική τους αντίληψη και θα χρωματίσει ο καθένας τους με τον δικό του χρωστήρα το πιο αμφισβητούμενο και αμφιλεγόμενο πρόσωπο της Ιστορίας, τον Ύπατο Αρμοστή Σμύρνης Αριστείδη Στεργιάδη. Την ιστορία μάς αφηγούνται εναλλάξ: μια νεαρή κοπέλα, μαθήτρια Παρθεναγωγείου (η μητέρα της σφαγμένη στο Αϊβαλί και ο πατέρας της ηρωικώς πεσών στο μέτωπο της Μικρασίας), ένας ιερέας χρόνια αργότερα σε κατανυκτική προσευχή (γραμματικός του Χρυσοστόμου Σμύρνης), ένας Θεσσαλονικιός κομμουνιστής, στρατιώτης τότε στο Μέτωπο, το 1936 σε σύντροφό του εργάτη, η Έλδα (από το Ελπίδα) Λαμπίση, γυναίκα που αγνόησε την ήσυχη και άνετη ζωή στη Σμύρνη κι έκανε τα πάντα για να διαπιστευτεί ανταποκρίτρια εφημερίδας στο Μέτωπο ώστε να ζήσει από κοντά τον ηρωισμό των στρατιωτών μας, ένας συνεργάτης του Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή που γράφει επιστολή το 1950 με αφορμή το θάνατο του μεγάλου επιστήμονα, ο Τουρκοκρητικός σωματοφύλακας του Στεργιάδη, ο δημοσιογράφος Γουόρντ Πράις και ο γραμματέας Β΄ της Ύπατης Αρμοστείας και δεξί χέρι του Στεργιάδη.

Θα σταθώ ξέχωρα στις ιστορίες της Μαρίκας και της Αννέζας με τη φίλη της Κατίνα, τις πιο ξεκάθαρα κατ’ εμέ λογοτεχνικές ιστορίες. Η Μαρίκα είναι μαθήτρια του Παρθεναγωγείου, έχει κατάκοιτο παππού και ζει τις τελευταίες μέρες της Σμύρνης, ψάχνοντας διέξοδο στα ερωτήματά της με τη βοήθεια του Τούρκου φίλου της, Αλή. Τα παιδιά είναι αχώριστα και δεν μπορούν να καταλάβουν γιατί υπάρχουν μίση ανάμεσα στους δυο λαούς που ζούσαν πάντα τόσο ειρηνικά. Η Μαρίκα είναι παρούσα όταν ο Στεργιάδης αποβιβάζεται στο “Σιδηρός Δουξ” και εγκαταλείπει τη Σμύρνη μια μέρα πριν μπουν οι Τούρκοι στην πόλη. Από την άλλη, η Αννέζα και ο Θοδωρής το έσκασαν από τα Κύθηρα και κατέφυγαν στη Σμύρνη για να ζήσουν τον παράνομο έρωτά τους (ο Θοδωρής ήταν άντρας της αδερφής της). Η καλύτερη φίλη της Αννέζας, η Μαρίκα, είναι η μεγαλύτερη κουτσομπόλα του χωριού και μέσα από τα δικά της λόγια μαθαίνουμε τον αντίκτυπο των επίσημων γεγονότων στη φτωχολογιά, στον κόσμο που δεν ήξερε τίποτα από τις διαβουλεύσεις και τις επίσημες εντολές των ανωτέρων. Η ζωή της Αννέζας και του μόρτη Θοδωρή είναι απλή, δύσκολη, φτωχή αλλά ρομαντική. Στην ιστορία τους ζούμε τα Μορτάκια, τους τεκέδες, τους αμανέδες, τον ναργιλέ, τη ζωή του υποκόσμου της Σμύρνης και των γυναικών που πουλούσαν έρωτα φτιασιδωμένες και περιποιημένες στην εντέλεια. Ώσπου ήρθε η καταστροφή και τα όνειρα του ζευγαριού γκρεμίστηκαν με τον σκληρότερο τρόπο. Κρίμα που αυτές οι δυο περιπτώσεις δεν αναπτύχθηκαν περισσότερο, θα ξεκούραζαν την ανάγνωση αρκετά.

Ο σωματοφύλακας του Στεργιάδη, Τουρκοκρητικός όπως έγραψα, βρίσκει στη Σμύρνη στενό του φίλο και συζητούν για το μέλλον της πόλης, τώρα με την επιβλητική παρουσία των Ελλήνων. Ο καφετζής Μουσταφά Καργκιουλάκης, διωγμένος από την Κρήτη μετά την Κρητική Επανάσταση, μεμψιμοιρεί για το μέλλον της ζωής του. Έφυγε από την Κρήτη όπου ζούσε μια χαρά με τους Έλληνες για να έρθει στη Σμύρνη. Μετά από καιρό ήρθε η ελληνική δύναμη για να τον αναγκάσει να σκύψει το κεφάλι στον Έλληνα ή να απομακρυνθεί από τον τόπο του. Άνθρωπος χωρίς ταυτότητα και γλώσσα, διχασμένος, δεν ξέρει ποιον να υποστηρίξει και αν πρέπει να δώσει ή όχι δίκιο στις σποραδικές αρχικά σφαγές και λεηλασίες των Τσετών. Με τον φίλο του, Αμέτ Αμετάκη, συζητούν και θυμούνται όμορφες στιγμές από την Κρήτη, με τον Ερωτόκριτο να εμπνέει κάθε τους σκέψη. Ο Μουσταφά στο τέλος αποκαλύπτει στον Αμέτ το σχέδιο για απόπειρα δολοφονίας του Στεργιάδη και για την αρχή του τέλους. Μια μέρα πριν την καταστροφή της Σμύρνης, ο Αμέτ αποχαιρετά τον Στεργιάδη που επιβιβάζεται στο καράβι φεύγοντας από τη Σμύρνη.

Ο δημοσιογράφος Γουόρντ Πράις φτάνει στην ξελογιάστρα Σμύρνη και χάνεται στους ρυθμούς της, στα σοκάκια της, στις γεύσεις της, στις εικόνες της. Μέσα από τα άρθρα του και τις ανταποκρίσεις του φωτίζεται η στάση των Μεγάλων Δυνάμεων και τα πολιτικά παρασκήνια της εποχής.

Στη μακροσκελή επιστολή που έγραψε ο συνεργάτης του μεγάλου μαθηματικού το 1950, επ’ αφορμή του θανάτου του Καραθεοδωρή, μαθαίνουμε για την ίδρυση του Πανεπιστημίου Σμύρνης, τον εμπλουτισμό των αιθουσών και της πολύτιμης βιβλιοθήκης, για την προσωπική επιστασία του Καραθεοδωρή στις ετοιμασίες, για την πρόσληψη σημαντικού προσωπικού και για το πώς όλα αυτά τα πρόλαβε το τουρκικό μαχαίρι. Στο κτήριο τώρα στεγάζεται το λύκειο θηλέων Anadolu Lisesi. Στον κινητό πίνακα που βρίσκεται τοποθετημένος στην είσοδο αναγράφονται οι σταθμοί της ιστορίας του. Η ιστορία του σταματά το 1917, επί Ραχμή μπέη, και ξαναρχίζει το 1923. Η περίοδος του Ιωνικού Πανεπιστημίου, του Φωτός εξ Ανατολών, απουσιάζει παντελώς.

Η Έλδα Λαμπίση γράφει σε μορφή ημερολογίου τις παρατηρήσεις της για το μέλλον της γυναικείας συμμετοχής στα κοινά: κάποια στιγμή η γυναίκα θα βγει από το σπίτι και θα επιτελέσει σημαντικό δημόσιο ρόλο. Διαβάζουμε για τα επιτεύγματα της γυναικείας χειραφέτησης, για την ανάγκη της να βγει από την κλειστή κοινωνία όπου ζει και να αγωνιστεί με την πένα της υπέρ των συμπατριωτών της Ελλήνων που πέφτουν στα πεδία των μαχών. Όνειρό της να συλλέξει ένα λεύκωμα με τα ονόματα και τα βιογραφικά στοιχεία όλων των Ελλήνων στρατιωτών από τους Βαλκανικούς κι εντεύθεν. Μαθαίνουμε πώς κατάφερε να πάει κρυφά στην Αθήνα και να γίνει και επίσημα ανταποκρίτρια στο μέτωπο αθηναϊκών και αγγλικών εφημερίδων. Και δυστυχώς μέσα από τις ανταποκρίσεις της και το ημερολόγιό της βλέπουμε σιγά σιγά πώς μετατράπηκαν τα όνειρα και οι ελπίδες σε εφιάλτη και αίμα. Η Έλδα ήταν στο τάγμα του Νικολάου Πλαστήρα που κατάφερε να σωθεί από την τουρκική λαίλαπα.

Η εξομολόγηση του ιερέα προς τον Θεό και κριτή του μας δίνει τις πτυχές της προσωπικότητας του Χρυσοστόμου Σμύρνης και τις σχέσεις που είχε με τον Αριστείδη Στεργιάδη. Διαβάζουμε για τον χαρακτήρα του, τη νοοτροπία του, τα πιστεύω του και τον μαρτυρικό του θάνατο.

Ο κομμουνιστής Βασίλης Παταγωνίδης αφηγείται σε σύντροφό του τα όσα έζησε κατά τη διάρκεια της μικρασιατικής εκστρατείας, τα δεινά που πέρασε ο ελληνικός στρατός, για τις αλλαγές που έγιναν μετά τις εκλογές του 1920, στις οποίες ο άλλοτε εθνάρχης απέτυχε παταγωδώς και αυτοεξορίστηκε στη Γαλλία. Όλα αυτά τα αφηγείται βασισμένος στη δύναμη του κομμουνισμού (άλλωστε ο Ριζοσπάστης ήδη από το 1920 είχε υποστηρίξει ότι όλα αυτά ήταν ένα θανάσιμο λάθος), στην ιστορική σημασία της Οκτωβριανής Επανάστασης και επηρμένος από τα συνδικαλιστικά γεγονότα στη Θεσσαλονίκη του 1935, σε μια στιγμή που ανέβαινε ανεξέλεγκτα ο φασισμός και ο ναζισμός στην Ευρώπη, “ένα φάντασμα αρχίζει να εξαπλώνεται πάνω από την Ευρώπη”. Έλλη Αλεξίου και Νίκος Ζαχαριάδης και Βασίλειος Ζαχάρωφ είναι λίγα από τα ονόματα που αναφέρει ο αφηγητής και τα τοποθετεί ιστορικά στο παζλ.

Τέλος ο γραμματέας Β΄ του Αριστείδη Στεργιάδη ζει τα γεγονότα ακριβώς μέσα στο μάτι του κυκλώνα. Διαβάζει τα τηλεγραφήματα, υποδέχεται σημαντικές προσωπικότητες, ζει τον Αρμοστή από πολύ κοντά και παραδέχεται την πολυσχιδή του προσωπικότητα. Διαγγέλματα, άρθρα εφημερίδων, πολύτιμο υλικό περνά από τα χέρια του ως την τραγική ημέρα του αφανισμού.

Σε γενικές γραμμές ένα πυκνογραμμένο βιβλίο, στο οποίο η προσωπικότητα του Αρμοστή φωτίζεται πανταχόθεν: από τον σωματοφύλακά του, από τον υπασπιστή του, από τους στρατιώτες στο μέτωπο, από τους ξένους δημοσιογράφους, από τον κλήρο, ακόμη κι από τον απλό λαό που πιστεύει στα κουσέλια (=κουτσομπολιά). Λεξιλόγιο της εποχής και της εκάστοτε τάξης, ιδιωματισμοί, εξελίξεις και γεγονότα μέσα από τις πηγές. Πουθενά η συγγραφέας δεν παίρνει θέση, πουθενά δεν προασπίζεται ή καταδικάζει τον Στεργιάδη. Και σαν επιστέγασμα αυτών των αμφιλεγόμενων πλευρών, παραθέτει την απολογία του Αριστείδη Στεργιάδη στο διαρκές δικαστήριο της κοινής γνώμης. Τα συμπεράσματα είναι στα χέρια του αναγνώστη.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

“Και τους μεν και τους δε τους έζησα, σύντροφε, σα στρατιώτης στο Μέτωπο της Μικρασίας και ξέρω. Είναι πάρε τον ένα και χτύπα τον άλλο. Μια ο ντουβάρ-πασάς, ο βασιλιάς Κωνσταντίνος, μια ο Βενιζέλος” (σελ. 104).

“…ήρθε στην Αθήνα ένας κομισάριος απ’ τη Μόσχα….Βρέθηκε με στελέχη μας και τους εξήγησε πως εκεί, στη Σοβιετική Ρωσία, ήτανε πρόθυμοι να βοηθήσουν να βγει η Ελλάδα απ’ το αδιέξοδο. Κι ας είχε συμμετάσχει η χώρα μας σ’ εκείνη την επαίσχυντη εκστρατεία στην Ουκρανία…Κι όμως οι σύντροφοι Σοβιετικοί προτείνανε μια διέξοδο. Πρώτα θα σταματούσαν να στηρίζουνε τον Κεμάλ κι έπειτα θα πιέζαν να πάει στρατός διεθνής από Ελβετούς, Νορβηγούς, Σουηδούς, από λαούς δηλαδή δίχως ανάμειξη στο Μεγάλο πόλεμο, για να φυλάξει στη Μικρασία τη ζώνη όπου κατοικούσαν χριστιανοί, προκειμένου να γίνει αυτόνομη… Το μοναδικό αντάλλαγμα γι\’ αυτά που προτείνανε ήταν να αναγνωρίσει η Ελλάδα τη Σοβιετική Ένωση. Ξέρεις τι έγινε; Δε νοιάστηκε κανείς από την κυβέρνηση κι ο κομισάριος έφυγε άπραγος” (σελ. 110-111).

Βιβλίο Η Νιόβη θρηνούσε για τη Μικρά Ασία
Τίτλος πρωτοτύπου Anadolu’ya Ağlıyordu Niobe
Συγγραφέας Pervin Erbil
Μεταφραστής Λιάνα Μυστακίδου
Κατηγορία Δοκίμιο
Εκδότης Τσουκάτου
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ίσως λοιπόν η συγγραφέας επηρεάστηκε από αυτόν τον μύθο και τιτλοφόρησε έτσι το έργο της, το οποίο είναι πυκνογραμμένο, ουσιώδες, αρκετά κατατοπιστικό και σφαιρικό και, παρ’ όλο που είναι Τουρκάλα, δεν διστάζει να κατηγορήσει και τις δύο πλευρές για τα εκάστοτε λάθη κατά την πορεία της Ιστορίας και να δει αντικειμενικά και χωρίς παρωπίδες το πριν και το μετά της Μικρασιατικής Καταστροφής.

Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο μέρη: α) περιπτώσεις εκτοπισμών που εφαρμόστηκαν στην Ανατολή και οι πτυχές του εκτοπισμού των Ελλήνων και β) σύντομη ανασκόπηση της ιστορίας του Βυζαντίου και του οθωμανικού κράτους.

Στο πρώτο μέρος καταγράφονται όλες οι εκτοπίσεις και διωγμοί Ελλήνων, Αρμενίων, Κούρδων, πώς ήταν οι πολιτιστικές και διαπροσωπικές σχέσεις πριν και μετά, τι κέρδισε και τι έχασε η κάθε χώρα μετά τον διωγμό των προσφύγων. Από τα ίδια τα γεγονότα και τις μετρήσεις και τους δείκτες παραγωγικότητος βγαίνει ολοφάνερα ζημιωμένη η Τουρκία, γιατί αποδυναμώθηκε κατά πολύ το εργατικό της προσωπικό και η εξειδίκευση που χρειαζόταν για να προχωρήσουν κάποιοι τομείς της βιομηχανίας και της βιοτεχνίας (όλα παρουσιάζονται αναλυτικά και κατατοπιστικά). Πώς υποδέχτηκε η Ελλάδα τους πρόσφυγες, ποιες οι δυσκολίες προσαρμογής, ποιες οι αντιδράσεις των Τούρκων απέναντι στους Κωνσταντινουπολίτες που “τη γλύτωσαν”, όλα εξετάζονται και υπό ένα ευρύτερο πλαίσιο, ιστορικό και διεθνιστικό. Η Καταστροφή του 1922 έχει τις ρίζες της, όπως τεκμαίρεται, στη συνεργασία της Τουρκίας με τη Γερμανία ήδη από τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο, που αν και ηττημένη δεν έπαψε να την υποστηρίζει κι έτσι, εποφθαλμιώντας τα κέρδη και τα οφέλη της Γερμανίας, η Τουρκία έχτισε ένα γερό σχέδιο εξολόθρευσης κάθε τι μη οθωμανικού και μουσουλμανικού. Πολυεπίπεδη και πολυδιάστατη η αφήγηση, συμπληρώνεται με την παράθεση της Σύμβασης Ανταλλαγής Πληθυσμών (βάσει της οποίας σε κάποια σημεία η συγγραφέας δείχνει τις παραβιάσεις εκ μέρους της Τουρκίας διεθνώς αναγνωρισμένων πρωτοκόλλων).

Στο δεύτερο μέρος ξεκινάμε από την αρχή: ποια είναι η Τουρκία και πότε και πώς γεννήθηκε; Καταγράφονται πλήρως τα ιστορικά στοιχεία που οδήγησαν στην έκρηξη της οθωμανικής αυτοκρατορίας, στον εκπεσμό και στην εν μέρει ανάκαμψη χάρη στον Ατατούρκ. Δεν περιγράφονται στείρα ιστορικά γεγονότα και χρονολογίες αλλά ακόμη και πολιτιστικό υπόβαθρο, κοινωνικά στοιχεία, εξέλιξη και ανάπτυξη του οθωμανισμού που οδήγησε στον τουρκισμό και κατά πόσο συνέβαλε σε όλα αυτά η μουσουλμανική πίστη.

Εξαντλητικό, πλήρες, κατατοπιστικό, με ελάχιστες προσωπικές παρατηρήσεις της συγγραφέως, όσο γίνεται αντικειμενικό, προσωπικά δεν βρήκα κανένα ψεγάδι. Η συγγραφέας παρακινήθηκε να γράψει ένα τέτοιο βιβλίο ορμώμενη από την απάνθρωπη πλευρά του εκτοπισμού ή εκπατρισμού, γιατί, για όποιον λόγο κι αν εφαρμόζεται αυτός (πολιτικό, οικονομικό, στρατιωτικό) δεν παύει να είναι η βίαιη απομάκρυνση του ανθρώπου από τα εδάφη που έζησε, από τους στόχους και τις επιθυμίες του, από τα αγαπημένα του χρώματα κι αρώματα και αποτελεί καταδίκη για να ζήσει σε ξένο τόπο μιαν άγνωστη ζωή και κάποτε υπό άθλιες συνθήκες. Κυριότερο σημείο αποτελεί το αναμφισβήτητο και ακόμη και σήμερα επίκαιρο γεγονός ότι σε τέτοιο έσχατο σημείο φτάνει μια κοινωνία όταν δεν χρησιμοποιεί το μυαλό της και παραδίδεται στις στρεβλές και παραπληνητικές ιδέες της ιδεολογίας της κυρίαρχης τάξης, οπότε ακολουθεί τον δρόμο της αδιαφορίας, του συμφέροντος και της αστοργίας.

“Αυτό που έβλαψε τους μουσουλμάνους της Ελλάδας στη Μικρά Ασία είναι το φαινόμενο της ανθρώπινης αποξένωσης, που παρατηρείται στις περιπτώσεις εκείνες όπου το συμφέρον, η αδιαφορία και η έλλειψη αγάπης έχουν διαβρώσει όλα τα κύτταρα του κοινωνικού ιστού και εκεί όπου το μπλοκ της συνεργαζόμενης κυρίαρχης τάξης μπορεί να ενεργεί ανενόχλητα προκειμένου να εξυπηρετήσει τα συμφέροντά της” (σελ. 131).

Βιβλίο Φλόγα και άνεμος 
Συγγραφέας Στέφανος Δάνδολος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο συγγραφέας δε δημιούργησε μια μυθιστορηματική βιογραφία αλλά ένα μεστό, έξυπνο και ευρηματικό λογοτεχνικό κείμενο, γεμάτο ανατροπές, απρόβλεπτες εξελίξεις και συγκινητικές σκηνές. Δε μένει μόνο στις ζωές αυτών των δύο ανθρώπων αλλά, με αφορμή την εποχή και τις συνθήκες, καταφέρνει να φτιάξει διάφορους ρεαλιστικούς χαρακτήρες που κινούνται στις παρυφές των γεγονότων, συγκροτώντας τον δικό τους μικρόκοσμο και γεννώντας συναισθήματα που ποικίλουν από το χαμόγελο ως το δάκρυ. Όσο ενδιαφέρουσα κι αν είναι μια βιογραφία, ο αναγνώστης ξέρει τα (περισσότερα τουλάχιστον) γεγονότα και σίγουρα την κατάληξη της ιστορίας που θα επιλέξει να διαβάσει, επομένως είναι απαραίτητες μια δυνατή γραφή και μια σειρά από ιδέες που θα κεντρίσουν το ενδιαφέρον του ως το τέλος. Αυτήν την προϋπόθεση ο Στέφανος Δάνδολος την πάει ένα βήμα πιο πέρα, ντύνοντάς την με υπέροχα καλολογικά στοιχεία, ενδιαφέροντα πρωθύστερα και ένα πάνθεον ηρώων που δένουν αναπάντεχα με την κεντρική ιδέα της πλοκής.

Ο υπασπιστής του Υπουργού Εσωτερικών Στυλιανού Παττακού που βρίσκει ένα σημειωματάριο και αυτό του αλλάζει άρδην τη νοοτροπία, ο ηθοποιός που πέθανε από ανακοπή καρδιάς μόλις στα είκοσι επτά του χρόνια και στην κηδεία του βρέθηκαν ελάχιστοι, η νοικοκυρά που πνίγεται σε μια άδεια ζωή παντρεμένης γυναίκας και λάμπει ολόκληρη όταν τυχαία παίρνει αυτόγραφο από τον Δημήτρη Χορν, ο πατέρας που μεγαλώνει αυστηρά το παιδί του αλλά δεν παύει να το αγαπάει, το μεσήλικο ζευγάρι που κατέλυσε σε ξενοδοχείο του Φαλήρου για να ξαναζήσει τα πρώτα χρόνια της γνωριμίας του είναι κάποιοι από τους χαρακτήρες που εμπλουτίζουν το κείμενο, δένονται με αναπάντεχο τρόπο με το καθαυτό μυθιστόρημα και δίνουν πολλές ευκαιρίες στον συγγραφέα να ξεδιπλώσει το συγγραφικό του ταλέντο. Με αυτούς θέλω να ξεκινήσω, χωρίς να μειώνω σε αξία τις ζωές του Γεωργίου Παπανδρέου και της Κυβέλης ή τον τρόπο με τον οποίο αυτές χαρίζονται αφειδώς στον αναγνώστη.

Ο Αλέξανδρος Κροντηράς ήταν ένας ηθοποιός που εμπνεύστηκε από την Κυβέλη όταν την είδε σε κάποια παράσταση και γράφτηκε σε δραματική σχολή, απογοητεύοντας τους γονείς του, κυρίως τον πατέρα του, που τον αποκλήρωσε. Η ζωή που ακολούθησε ήταν δύσκολη, ακόμη κι αν η μοίρα τα έφερε ώστε κάποια στιγμή να παίξει στο πλάι της σημαντικής ηθοποιού, και δυστυχώς η απηνής κοινωνική καταδίωξη είχε ως αποτέλεσμα η καρδιά του να ραγίσει μόλις στα 27 του χρόνια. Το σημειωματάριό του είναι γεμάτο σκέψεις, εικόνες και συναισθήματα κι αποκαλύπτουν ένα τραγικό μυστικό. Αυτές τις εξομολογήσεις αναθέτουν οι ανώτεροί του για να τις ξεψαχνίσει στον Φώντα Λαμπρόπουλο, υπασπιστή του Παττακού, μήπως και βρει κάποιον ύποπτο σχολιασμό για το καθεστώς, ονόματα αντιφρονούντων, κάτι.

Ο Φώντας είναι άνθρωπος πεζός, «ξύλινος», απρόσιτος, δεν έχει πάει ποτέ του θέατρο, δεν έχει διαβάσει λογοτεχνία, θεωρεί την ευαισθησία σύμπτωμα αδυναμίας, ταιριαστή μόνο στις γυναίκες. Έχει μια ήρεμη, άχρωμη οικογενειακή ζωή και ουσιαστικά έχει πραγματοποιήσει το όνειρο του αυστηρού πατέρα του, που τον γαλούχησε με ξύλο και τιμωρίες για να υπηρετήσει τον νόμο και την τάξη, κάτι που θα γίνει πιο μεγαλεπήβολο και λαμπερό τώρα που αναγεννήθηκε η Ελλάδα από τις στάχτες της και γλύτωσε από τον κομμουνισμό. Τι συμβαίνει λοιπόν κι από τα πρώτα λόγια του σημειωματάριου αρχίζει να ταράζεται και να μπαίνει σε σκέψεις; Τι είναι αυτό που του γεννάει πρωτόφαντα συναισθήματα; Τι συμβαίνει κι αρχίζει να βλέπει γύρω του τις πραγματικές διαστάσεις των γεγονότων, την ποταπότητα και την κενότητα των οραμάτων της Δικτατορίας;

Ο Μιχάλης και η Φωτεινή είναι η αγαπημένη μου ιστορία σε όλο το μυθιστόρημα. Καταλύουν κοντά στο σημείο όπου είχαν ζήσει πριν τον πόλεμο τον μήνα τον μέλιτος, εκεί όπου τώρα υψώνεται μια απρόσωπη πολυκατοικία, και ξαναζούν όλες τις στιγμές του παρελθόντος τους. Απρόσιτοι και ευγενικά αποστασιοποιημένοι από την ομήγυρη και τους άλλους θαμώνες χορεύουν, τραγουδάνε και αναπολούν τον καιρό της νιότης τους. Κατάλαβα αμέσως ποιοι ήταν κι από την αρχή ξεκίνησα να κλαίω γιατί διέβλεπα τα διττά γραφόμενα του Στέφανου Δάνδολου και πόσο αριστοτεχνικά ζωντάνευε την ιστορία τους. Όσο μάλιστα πλησίαζα προς το τέλος του βιβλίου, τόσο ήθελα πεισματικά να κάνουν κάτι αντίθετο κι απρόσμενο απ’ αυτό που έβλεπα να έρχεται κατά πάνω μου σα συναισθηματική χιονοστιβάδα. Η γραφή είναι ανελέητη, ρεαλιστική και στυγνός καταγραφέας των τραγικωμικών τους στιγμών.

Τέλος, η Όλγα είναι η νοικοκυρά που πνίγεται σε μια τελματωμένη ζωή, έγκυος στο πρώτο της παιδί, με έναν σύζυγο πλήρως αφοσιωμένο στη δουλειά του, πλέον το χάδι έχει γίνει μοναξιά, το φιλί υποχρέωση και τα λόγια ρουτίνα. Μήπως λοιπόν πρέπει η Όλγα να κάνει κάτι γι’ αυτήν την κατάσταση, τώρα ειδικά που έχει να προστατέψει και μιαν άλλη ζωή; Βήμα προς βήμα παρακολούθησα να ξετυλίγεται μπροστά μου ένα οικογενειακό δράμα από τα χιλιάδες που βιώνουν πολλές γυναίκες πίσω από τις κλειστές πόρτες του γάμου τους, αισθάνθηκα την αγωνία της για μια εκβεβιασμένη καλημέρα, τη μονοτονία της, την απελπισία της και της κρατούσα νοερά το χέρι, ελπίζοντας τα πράγματα ν’ αλλάξουν. Η συγκίνησή μου κορυφώθηκε όταν βρέθηκα μπροστά στη γενικότερη κοινωνική αντίληψη των μέσων του ελληνικού εικοστού αιώνα, στην επιτομή του στερεότυπου για τη γυναίκα-νοικοκυρά αλλά άνυδρη ερωμένη και τον άντρα-εργαζόμενο αλλά απόντα, που όλα αυτά βρίσκονταν σε μια απλή πρόταση: «Αυτή είναι η ζωή μας. Ένας θρίαμβος από συνταγές για να γλείφουν εκείνοι τα δάχτυλά τους» (σελ. 301).

Ας έλθουμε τώρα στο ζευγάρι που ενέπνευσε τον Στέφανο Δάνδολο. Αυτοί οι δύο άνθρωποι έζησαν κάτι έντονο που τους κατέκαψε και ταυτόχρονα ήξεραν και μπόρεσαν να το προστατέψουν από αδιάκριτα βλέμματα. «Εκείνη παρέμενε η πιο διάσημη ηθοποιός της χώρας. Εκείνος εξελισσόταν σε έναν από τους σημαντικότερους πολιτικούς της εποχής του. Όφειλαν να προσέχουν. Όφειλαν να κρατούν τον ιδιωτικό τους βίο μακριά από τα φώτα της άσκοπης δημοσιότητας» (σελ. 304). Ο κεντρικός κορμός της πλοκής αφορά τις τέσσερις μέρες από τον θάνατο ως την ταφή του Γεωργίου Παπανδρέου, δηλαδή από τις 31 Οκτωβρίου ως τις 4 Νοεμβρίου 1968, μια περίοδος κατά την οποία οι κυβερνητικοί εκβίαζαν με φωνές και διαταγές την ανόρθωση της χώρας, τα θέατρα ανέβαζαν κωμωδίες και βουλεβάρτα και ο Δημήτρης Χορν έκανε πρεμιέρα με τον «Ντον Ζουάν» του. Ο ηθοποιός αυτός μάλιστα σκιαγραφείται με ανατριχιαστική αληθοφάνεια και καταγράφονται τα πάντα: η νοοτροπία του, το στυλ του, οι σκέψεις του, ο τρόπος που καπνίζει. «Και τώρα ήταν ο κορυφαίος ηθοποιός της γενιάς του και, όπως όλοι οι κορυφαίοι, είχε κάθε δικαίωμα να γκρινιάζει και να κάνει δύσκολη τη ζωή των άλλων με τις αμφιβολίες του» (σελ. 53).

Ξεκινάμε με την Κυβέλη στα ογδόντα της, «μια φιγούρα που υπερέβαινε τον συνηθισμένο κόσμο», που πλέον αναπολεί το παρελθόν και κυρίως τη σχέση της με τον Γεώργιο Παπανδρέου, ο οποίος βρισκόταν σε κατ’ οίκον περιορισμό από τους χουντικούς («το αβάσταχτο νέφος») και τώρα παλεύει για τη ζωή του στο νοσοκομείο: «Είναι η κούραση να ζεις σε μια απέραντη έρημο με την οσμή των γηρατειών και της απώλειας» (σελ. 18-19). Ενάμιση χρόνο πριν η Κυβέλη αποσύρθηκε από το θέατρο: «…τόσες δεκαετίες θριάμβου θα γίνονταν από την επόμενη κιόλας μέρα μια απλή υποσημείωση στην αιωνιότητα» (σελ. 20-21). Χάρη στη δεξιοτεχνία του συγγραφέα κατάλαβα πολύ καλά πώς νιώθει μια γυναίκα που την ίδια στιγμή είναι σε μεγάλη ηλικία, σταμάτησε το θέατρο, δε βλέπει τον αγαπημένο της και δεν μπορεί να εκφραστεί ελεύθερα λόγω της πολιτικής κατάστασης: «…χωρίς το φτερούγισμα στο παραμύθι του θεάτρου, δεν είχε την παραμικρή προστασία απέναντι στη σκληρή πραγματικότητα» (σελ. 24). Καταγράφεται ακριβοδίκαια, με κείμενο στηριγμένο σε μαρτυρίες και βιβλιογραφίες: «Απρόβλεπτη. Δωρική. Χωρίς περιττά στολίδια… αυτό το φέρσιμο εστεμμένης…» (σελ. 43). Ήταν μια γυναίκα που αγάπησε με πάθος, που εγκατέλειψε τον πρώτο της σύζυγο και το έσκασε με τον μετέπειτα δεύτερο σύζυγο, για να τον εγκαταλείψει κι αυτόν αργότερα και να ζήσει με τον Γεώργιο Παπανδρέου, τον οποίο τελικά κατάφερε να διώξει παρόλο που τον αγαπούσε ακόμη, γι’ αυτό και δεν πήραν ποτέ διαζύγιο, δεν το ήθελαν! «Αν δεν είχα συναντήσει τον Γιώργη, δε θα είχα μάθει τι πράγμα είναι ο έρωτας. Δε θα ήξερα πώς είναι η απόλυτη ευτυχία και η βαθιά δυστυχία, η χαρά και ο πόνος, η λατρεία και το μίσος» (σελ. 45). Τριάντα χρόνια πάθους, έρωτα, αγάπης, μίσους, καβγάδων κλπ. «Πόσα κεριά έλιωσαν στο χάλκινο στόμιό του φωτίζοντας τα φιλιά τους, σε καιρούς ποτισμένους από πόλεμο, διχασμούς κι αρρώστιες, τότε που το πάθος του ενός για τον άλλον άγγιζε τα όρια της παραφροσύνης και τους στροβίλιζε στο σύμπαν του πιο επώδυνου έρωτα» (σελ. 19). Ο ερωτευμένος Γεώργιος Παπανδρέου παραδέχεται: «Για χρόνια δυσκολευόμουν να διαβάσω οτιδήποτε… Τόσο πολύ με στοίχειωσε…» (σελ. 44). Γνωρίστηκαν «το καλοκαίρι των υπέρτατων ονείρων» του 1920 κι από τότε ενώθηκαν με δεσμά άρρηκτα, ώσπου κάποια στιγμή εκείνος άρχισε να υποκύπτει σε εφήμερες ερωτικές περιπέτειες, κάτι που τελικά η Κυβέλη δεν άντεξε, έπεσε σε χαμηλά επίπεδα και τον έδιωξε οριστικά από τη ζωή της (όχι από την καρδιά της).

Με αφορμή τα προηγούμενα αποσπάσματα, μου δίνεται η ευκαιρία να τονίσω και πάλι τον λυρισμό που διέκρινα στο κείμενο, τις αναπάντεχες παρομοιώσεις, τα σκόρπια και πολύτιμα καλολογικά στοιχεία, την ποιητικότητα: «Όμως να, η λύπη ήταν εκεί, μέσα του. Είχε εισχωρήσει στην καρδιά του σαν τυφλωμένο πουλί και του ράμφιζε τα στήθη» (σελ. 78). Στη συνέχεια: «Ήταν πια τόσο δεδομένος όσο και τα κουμπιά μιας ζακέτας» (σελ. 241). Και πάλι πίσω: «Τι απόμεινε; Μόνο αναμνήσεις. Και γηρατειά. Κι εκείνη η κρεβατοκάμαρα που ακόμη δε λέει να διώξει το άρωμά του» (σελ. 75). Λέξεις και φράσεις που σε παγώνουν με την αλήθεια, την απλότητα και τη διαχρονικότητά τους: «Η μοναδική μας πατρίδα είναι οι άνθρωποι που αγαπήσαμε με πάθος» (σελ. 76).

Η καλαισθησία μάλιστα του συγγραφέα στον γραπτό λόγο χτυπάει κόκκινο όταν συμπυκνώνει τις ζωές των ανθρώπων που

καλείται να ζωντανέψει: η Κυβέλη ήταν φλόγα («Είσαι φλόγα. Μακριά σου παγώνω και κοντά σου καίγομαι», της έγραφε ο Γιώργος), ο Μήτσος Μυράτ ήταν νερό και την έσβησε, ο Γιώργος Θεοδωρίδης γη και τη σταμάτησε. Ο Παπανδρέου όμως ήταν άνεμος: «Μπορείς να χωρέσεις τον άνεμο σε καλούπι; Να τον φέρεις στα μέτρα σου; Όχι. Ο άνεμος σε μεθάει, φαντάζει υπέροχος, σαγηνευτικός και μυστηριώδης. Αλλά δε γίνεται ποτέ απόλυτα δικός σου» (σελ. 254).

Εξίσου ρεαλιστικά και απτά αποδίδεται και η πολιτική κατάσταση της περιόδου 1965-1967 που οδήγησε με μαθηματική ακρίβεια στην κατάλυση της δημοκρατίας: «Ο Γιώργης είχε προδοθεί από παλιούς συντρόφους, οι Αμερικανοί θεωρούσαν την Ελλάδα φέουδό τους, το δεξιό παρακράτος αλώνιζε και το Παλάτι ήταν αυτόνομος πόλος εξουσίας που δεν επόπτευε αλλά κυβερνούσε» (σελ. 24). Είναι υποδειγματικός και αρμονικός ο τρόπος με τον οποίο μέσα σε ελάχιστες σελίδες ο Στέφανος Δάνδολος καταγράφει το ματωμένο χρονικό της 21^ης Απριλίου μαζί με τις ανθρώπινες αντιδράσεις των εμπλεκόμενων πολιτικών και τη μεταφυσική ανησυχία της Κυβέλης στον ύπνο της για τον άντρα που αγαπούσε. Με εξίσου έντονη γλαφυρότητα και συγγραφική τέχνη καταγράφεται και το χρονικό της κηδείας, που ο Γεώργιος Παπαδόπουλος ήθελε να γίνει «δημοσία δαπάνη» και την όλη επιχείρηση την ονόμασε «Μαύρο Στάχυ»: «Ήθελαν να του αποδώσουν τιμές πρωθυπουργού, όταν μέχρι πριν από λίγες μέρες τον είχαν φυλακισμένο στο σπίτι του, όταν επί ενάμιση χρόνο τον ταπείνωναν…» (σελ. 173).

Η ημέρα της κηδείας, τα σκοτεινά επιτελικά σχέδια των κυβερνώντων που διέλυσαν τη μάζωξη προκαλώντας αιματηρά επεισόδια, οι εντυπώσεις και η ψυχολογία της Κυβέλης που περίμενε ίσα δυο-τρεις φίλους «από τα παλαιά» για να αποχαιρετήσουν τον άνθρωπό της και τελικά δε χωρούσε να περάσει από το πλήθος, είναι γεγονότα που ζωντανεύουν αριστοτεχνικά και με μέτρο. Ούτε υπερβολικοί έπαινοι, ούτε λεκτικοί κομπασμοί, ούτε συναισθηματικές εξάρσεις. Αποσπάσματα από τους επικήδειους, η πορεία της πομπής και η απήχηση αυτής της κηδείας στην ψυχολογία απλών, καθημερινών ανθρώπων που ενώθηκαν ψιθυρίζοντας κατά του καθεστώτος. Αυτό και τίποτε άλλο. Επιπλέον, η επιλογή του Στέφανου Δάνδολου για ένα άκρως συγκινητικό προσκλητήριο, με το οποίο παρέθεσε ονόματα των παρισταμένων από όλες τις περιοχές της Αθήνας και από όλα τα κοινωνικά στρώματα, μου έφερε ξανά δάκρυα στα μάτια για τον παλμό του κόσμου και για τον αντίκτυπο που είχε η απώλεια ενός προσφιλούς ανθρώπου.

Το μυθιστόρημα γεμίζει κάθε μία από τις τέσσερις μέρες με άφθονες πληροφορίες και σκηνές από το παρόν της οικογένειας της Κυβέλης και αποσπασματικά από το παρελθόν του ζευγαριού Παπανδρέου-Ανδριανού. Συνεχή πρωθύστερα φωτίζουν κατά τόπους τις ζωές των δύο πρωταγωνιστών και ζωντανεύουν την εκάστοτε εποχή και μέρος, ενώ σύντομες, μικρές και τεκμηριωμένες παρενθέσεις από το χτες ολοκληρώνουν και δίνουν παραστατικότητα στο σήμερα, χτίζοντας έτσι πετραδάκι πετραδάκι το τεράστιο οικοδόμημα της διπλοκατοικίας Κυβέλη-Γεώργιος Παπανδρέου. Πότε στο τώρα και πότε στο τότε, με αυστηρό καθορισμό των εκάστοτε χρονικών πλαισίων, οπότε δε χάθηκα πουθενά, αντίθετα μπόρεσα να παρακολουθήσω με λαχτάρα τα όσα έζησαν και προκάλεσαν αυτοί οι δύο άνθρωποι, χτίζονται τα πρώτα θεμέλια μιας σημαντικής ιστορίας αγάπης που επιτέλους, στη μέση σχεδόν του μυθιστορήματος, βγαίνει στο φως και καταγράφεται με εντελώς διαφορετικό στυλ από το υπόλοιπο κείμενο. Το Σάββατο, εν αναμονή της κυριακάτικης κηδείας, ό,τι ήταν να γίνει έγινε, η Χούντα εξέφρασε την επιθυμία να τον κηδέψουν δημόσια δαπάνη, η οικογένεια, με αρχηγό την Κυβέλη, αρνήθηκε σθεναρά, η σορός ετοιμάστηκε για την ταφή, το καθεστώς τρομοκράτησε τον κόσμο να μη βγει από τα σπίτια του κι έτσι, η «νεκρή» αυτή μέρα ήταν το ιδανικό σημείο για να μάθουμε τι συνέβη στην πολυκύμαντη ζωή των δύο μεγάλων πρωταγωνιστών.

Η ιστορία αυτών των δύο ανθρώπων, αγκαλιά με τη νεότερη και σύγχρονη πολιτική και κοινωνική ιστορία του τόπου μας, ξεδιπλώνεται μέσα από τα γράμματά τους και καταγράφεται με ενεστώτα διαρκείας που δημιουργεί ένταση και ζωηρότητα, βοηθάει τον λόγο να κυλήσει πιο γρήγορα, και για πρώτη φορά ο Στέφανος Δάνδολος σπάει το φράγμα της τυπικής επικοινωνίας με τον αναγνώστη και βγαίνει μπροστά, δίνοντας τις προσωπικές του εντυπώσεις από την πορεία έρευνας και συγγραφής, καθώς και ελάχιστες προσωπικές του απόψεις, όλα όμως μετρημένα και δωρικά, ακριβώς για να μην αλλάξει η συνολική εικόνα του κειμένου. Ο συγγραφέας είναι επικεντρωμένος στο πώς να φτιάξει ένα καλό μυθιστόρημα, πώς να δημιουργήσει πειστικούς χαρακτήρες και τεκμηριωμένες τοιχογραφίες και δε θέλει να εμφανίσει βορά στα μάτια αδηφάγων ανθρώπων την αλληλογραφία δύο ανθρώπων που αγαπήθηκαν πολύ και για πάντα, εξ ου και με τη στρατηγική του αυτή κίνηση δείχνει, όχι μόνο πως αγαπάει τους ήρωές του και πως σέβεται τον αναγνώστη του, αλλά και πως γνωρίζει πολύ καλά πώς να φτιάξει ένα τεκμηριωμένο, συναρπαστικό μυθιστόρημα κι όχι μια απλή ή «πικάντικη» βιογραφία. Επίκεντρο είναι οι άνθρωποι και τα γεγονότα, η «ψυχαγωγία» της ανάγνωσης κι όχι η παράθεση προσωπικών κειμένων αποκομμένων από τα γεγονότα και τις περιστάσεις που τα δημιούργησαν.

Το «Φλόγα και άνεμος» δεν είναι μόνο το μυθιστόρημα του Γιώργη και της Κυβέλης, δεν είναι μόνο η καταγραφή του αιώνα του πάθους αλλά πάνω απ’ όλα είναι ο απόλυτος ύμνος στη σάρκα που όσο κι αν γεράσει θα ανασαίνει μόνο μέσα από τον έρωτα, είναι η πλήρης υποταγή στο διηνεκές της αγάπης, είναι ο χτύπος της καρδιάς όσο περιμένει το χάδι κι η ανάσα που βγαίνει μόνο για το επόμενο φιλί. «Στερεύουν ποτέ τέτοιοι έρωτες; Όχι. Απλώς πέφτουν στα νύχια της ζωής» (σελ. 45). Κι ο Στέφανος Δάνδολος ξέρει να τα εξυμνεί και να τα φέρνει κοντά στον αναγνώστη, ανεβάζοντας τον λογοτεχνικό πήχυ σε κάθε του βιβλίο όλο και πιο ψηλά.

ΥΓ. Ευχαριστώ θερμά τη Βιβλιοθήκη του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου (Ε.Λ.Ι.Α.-Μ.Ι.Ε.Τ.) για την παραχώρηση του υλικού.

Βιβλίο Βενιζελισμός και αντιβενιζελισμός στις απαρχές του Εθνικού Διχασμού (1915-1922)
Συγγραφέας Σωτήρης Ριζάς
Κατηγορία Δοκίμιο
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Αυτά τα γεγονότα καταγράφει ο κύριος Σωτήρης Ριζάς, διευθυντής του Κέντρου Ερεύνης της Ιστορίας του Νεωτέρου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών και δείχνει τα «απόνερα» των γεγονότων ως τις αρχές της δεκαετίας του 1980 και τα πολιτικά ρεύματα που απηχούσε η εκλογή του Ανδρέα Παπανδρέου ως πρωθυπουργού το 1981, καθώς και τη σημασία των γεγονότων της περιόδου 1915-1917 για την ελληνική ιστορία, συγκρίνοντάς τα με την περισσότερο φωτισμένη περίοδο του Εμφυλίου πολέμου (1946-1949). Κίνητρο για την εργασία αυτή αποτέλεσε το γεγονός πως «ο Εθνικός Διχασμός δεν είλκυσε την προσοχή των ιστορικών παρά σε πολύ περιορισμένη έκταση. Και στην περίπτωση αυτή η έρευνα ήταν ευάλωτη στην πολιτική μεροληψία» (σελ. 11). Κι όμως, οι συνέπειες του Διχασμού και η πορεία της εμφύλιας αυτής διαμάχης δε σταματούν με τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 αλλά παύουν οριστικά ως πολιτική διαίρεση της χώρας με τη δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά το 1936 (η πορεία αυτή χωρίζεται σε δύο περιόδους: 1915-1922 και 1922-1936)!

Σκοπός αυτού του βιβλίου, όπως υποστηρίζει και ο συγγραφέας στον πρόλογό του, είναι να καταγράψει τις απαρχές του Εθνικού Διχασμού, να ανασυγκροτήσει το γενικό του πλαίσιο και να αναδείξει το πολιτικό και ιδεολογικό στίγμα των δύο παρατάξεων. «Οι κοινωνικές και περιφερειακές διαστάσεις του Εθνικού Διχασμού δεν ήταν προδιαγεγραμμένες, δεν οφείλονταν σε δομικούς περιορισμούς ταξικής, ή άλλης, φύσης αλλά στην πορεία και τη δυναμική των γεγονότων από το τέλος του 1915 έως και το 1918» (σελ. 19-20), εστιάζει δηλαδή στην πρώτη περίοδο που αναφέρθηκε προηγουμένως. Ο χωρισμός των κεφαλαίων είναι ευσύνοπτος και περιεκτικός: Ιστορικό πλαίσιο, Πολιτικό υπόβαθρο, Εξέλιξη των κομμάτων, Ένταση της διαφωνίας μεταξύ Κωνσταντίνου και Entente, Η κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης, Ο δημόσιος διάλογος και ο Τύπος και η Μικρασιατική εμπλοκή είναι σημεία στα οποία μπορεί να σταθεί ο αναγνώστης με τον τρόπο που θέλει και τον χρόνο που χρειάζεται.

Πώς επηρέασε το φαινόμενο του ευρωπαϊκού δικομματισμού την πολιτική σκηνή της εποχής; Ποιο το ιδεολογικό υπόβαθρο των Φιλελευθέρων; Τι ρόλο έπαιξε ο Εκπαιδευτικός Όμιλος που ιδρύθηκε το 1910 στα πολιτικά πράγματα; Ποιες ήταν οι σχέσεις των Φιλελευθέρων με την Εθνική Τράπεζα, το ισχυρότερο τραπεζικό ίδρυμα της χώρας; Πώς εξηγείται η ένταση και η διάρκεια του Εθνικού Διχασμού; Ποιο ήταν το πολιτειακό ζήτημα της περιόδου; Ποια ήταν η σημασία της κατάληψης του οχυρού του Ρούπελ για την πολιτική που ακολουθούσε ο Κωνσταντίνος; Τι ήταν τα Νοεμβριανά και γιατί προκάλεσαν την αντίδραση των Γάλλων; Ποια ήταν τα προβλήματα που θα δημιουργούσε μια μικρασιατική εκστρατεία; Αυτά και άλλα ερωτήματα βρίσκουν την απάντησή τους στο διαφωτιστικό βιβλίο του κυρίου Ριζά, το οποίο μάλιστα συμπληρώνεται από εκτενή βιβλιογραφία.