Βιβλίο Άγγελοι από στάχτη
Συγγραφέας Πασχαλία Τραυλού
Κατηγορία Αστυνομικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Είμαστε στο 1998, αρκετά χρόνια μετά τα συγκλονιστικά γεγονότα που διαδραματίστηκαν στα πρώτα δύο βιβλία της σειράς, τα απόνερα όμως των πράξεων είναι ακόμη εδώ και ταράζουν σκέψεις και νοοτροπίες. Φριχτά μυστικά, αβάσταχτες αποκαλύψεις, κρίκοι που ενώνονται, ένας κατά συρροή δολοφόνος που κρύβεται πίσω από τον εξαγνισμό του νεοναζισμού και ένας αστυνομικός που διαπιστώνει πως η υπόθεση πάει πολύ βαθιά και πολύ πίσω είναι μερικά από τα βασικά γνωρίσματα του δυνατού αυτού μυθιστορήματος. Η αστυνομική χροιά δίνει την αφορμή για έρευνα, ανακρίσεις και μελέτη από έναν άνθρωπο ιδιαίτερο, πιστό στο καθήκον αλλά και ταυτόχρονα αρνητή της γραφειοκρατίας. Η φιλία του με τον Έμπερχαρντ είναι το εφαλτήριο για μια σειρά από γεγονότα που με ταξίδεψαν πίσω στα σκοτεινά χρόνια της δεκαετίας του 1940 και που ξανάφεραν στο φως τις ανθρώπινες κτηνωδίες στο όνομα της ευγονικής.

Δυνατός και αξέχαστος είναι ο τρόπος που συνέδεσε η συγγραφέας τα πρόσωπα του συγκεκριμένου μυθιστορήματος, αφού πρώτα έριξε διάφορες στάχτες αμφιβολίας ως προς τους πραγματικούς δεσμούς τους. Ένα διαρκές πινγκ-πονγκ πραγματικών ταυτοτήτων που οδήγησε σε σοκαριστικές αλήθειες, η ανάγκη για συγχώρεση και για την απαραίτητη αναγνωστική «κάθαρση» και λύτρωση πρωτοστατούν στον χορό αυτής της σύγχρονης τραγωδίας. Αλήθειες που έπρεπε να μείνουν στο φως, μυστικά που ανατριχιάζουν και το ηθικό δίλημμα αν πρέπει να ειπωθεί όλη η αλήθεια ή καθόλου με ταλάνισαν από την αρχή ως το τέλος και με γέμισαν αμφιβολίες, φόβο και ένταση. Αγάπη και συγχώρεση αντιπαραβάλλονται στο κακό και το μίσος και ίσως κάποια στιγμή καταφέρουν να κερδίσουν αυτόν τον διηνεκή πόλεμο. «Κανένας πόλεμος δεν τελειώνει μόνο όταν παύουν τα πυρά μεταξύ εχθρών. Οι χειρότεροι πόλεμοι είναι εκείνοι που ξεσπούν στη σιωπή. Εκείνοι που έχουν την κάλυψη και τη συνενοχή της ειρήνης» (σελ. 449).

Στο βιβλίο υπάρχει, αρχικά τουλάχιστον, ένας σχετικά απαλός κυματισμός μέχρι να παρατεθούν πλήρως όλες οι λεπτομέρειες που θα απαρτίσουν το σύμπαν της αφήγησης και θα συνδεθούν με το ματωμένο χτες. Τα προϋπάρχοντα ερωτηματικά συντροφεύουν καινούργια που ξεφυτρώνουν στην πορεία της αφήγησης, χωρίς αυτό να σημαίνει πως πρέπει να έρθει το τέλος για να δοθεί η τελική λύση. Ποιος είναι ο μυστηριώδης Ενίλ Λόις, ασθενής με αμνησία, και πώς θα καταφέρει ο Χανς να του επαναφέρει τη μνήμη; Πόση ντροπή κουβαλάει ο χαρακτηρισμός «παιδί της Βέρμαχτ» όταν κάποιος γεννιέται από μάνα Ελληνίδα και πατέρα Γερμανό; Ποιες τραγικές συνέπειες από τη «φυλετική κάθαρση» που πρόταξε ο Αδόλφος Χίτλερ βιώνουν σήμερα κάποιοι, ειδικά αν σκεφτεί κανείς πως, εκτός από τις δολοφονίες των Εβραίων, των αναπήρων, των ομοφυλόφιλων κλπ. («κάθαρση») υπήρξε και «φυλετική αναβάθμιση», κατασκευάζοντας έτσι ανθρώπους με κατάφωρη παραβίαση της φύσης τους; «Τα Εβραιόπουλα είναι τα χάμστερ πάνω στα οποία δοκιμάζονται όλες οι μέθοδοι της ευγονικής και της φυλετικής αναβάθμισης» (σελ. 369). Τι σχέση έχει ένα παιδί που πέθανε το 1943 με έναν άνθρωπο από στάχτη που βασανίζεται από εφιάλτες και άγνωστες γλώσσες; Γιατί μεγάλωσε με ξένες αναμνήσεις, φιλοξενούμενος στην ίδια του τη ζωή; Τι μυστικά υπάρχουν στην καταγωγή του και γιατί δείχνει να έχει υψηλότερο δείκτη ευφυίας από τους συνομηλίκους του;

Κάποιες αποκαλύψεις γίνονται, κάποια μυστικά βγαίνουν στο φως κι έτσι η ένταση και η αγωνία αυξάνονται από σελίδα σε σελίδα μέχρι να διαπιστώσω πού οδηγεί όλη αυτή η κούρσα και πώς θα κλείσουν οι ανοιχτοί λογαριασμοί με το χτες. Τα πρόσωπα είναι άψογα συγχρονισμένα, ο δεσμός με το παρελθόν είναι άρρηκτος ακόμη και στις πιο μικρές του λεπτομέρειες ενώ η κεντρική ιδέα δεν επαναπαύεται στον «μύθο» των δύο προηγούμενων βιβλίων αλλά ανεβάζει ακόμη περισσότερο τον πήχη με ενδιαφέρουσες οπτικές γωνίες και αρμονικό συγκερασμό των επιμέρους σημείων της υπόθεσης εν όλω, ενώ ταυτόχρονα θέλει να δείξει τις σημερινές συνθήκες του ρατσισμού και της ξενοφοβίας. Ναι, υπάρχει στη σύγχρονη κοινωνία το αβγό του φιδιού, που έχει σπάσει εδώ και πολύ καιρό και τα αποτελέσματα της επώασης κυκλοφορούν ανενόχλητα, επηρεάζοντας και δημιουργώντας νέες τάξεις πραγμάτων, μιας και βρίσκουν πρόσφορο έδαφος στο προσφυγικό και το μεταναστευτικό που έχουν αυξηθεί ως προβλήματα ενώ οι διαφυλετικές επαφές έχουν ενταθεί.

Αυτό βέβαια δε σημαίνει πως το παρελθόν πρέπει να λησμονηθεί ούτε να εκμεταλλεύονται κάποιοι ψυχοπαθείς αυτήν την ιδεολογία για να ξεδίνουν τα προσωπικά τους ένστικτα. Η στάση της συγγραφέως είναι επαμφοτερίζουσα: «Απόψε θα διαπιστώσεις πόσο ύπουλη παγίδα είναι κάποιες φορές η αλήθεια. Πόσο πιο φιλικές στους ανθρώπους είναι η άγνοια και η λησμονιά» (σελ. 214). Ενώ η ιδέα του ρατσισμού κατά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο έχει συνδυαστεί με την αντισημιτική ιδεολογία, στο συγκεκριμένο μυθιστόρημα προβάλλεται στην ολότητά της, όπως εκδηλώνεται και βιώνεται στις μικρές καθημερινές ανθρώπινες σχέσεις παράλληλα με την πολιτική διάστασή του. «Η απελπισία και ο πόνος… αποτελούν τις ακράδαντες αποδείξεις της ισότητας των ανθρώπων» (σελ. 398).

Οι «Άγγελοι από στάχτη» κλείνει με συγκίνηση και με σωστή ενορχήστρωση τη σκληρή, δύσκολη, πανειρηνική και ανθρώπινη ιστορία που άπλωσε η Πασχαλία Τραυλού σε τρία μυθιστορήματα. Μια παλιά τραγωδία, ένα αμείλικτο μυστικό και μια συγκλονιστική αλήθεια αναδεικνύουν το μέγεθος και τις προεκτάσεις των εγκλημάτων του Χίτλερ και της ιδεολογίας του ναζισμού που εκφύει ασταμάτητα νέα πλοκάμια και προκαλεί τερατογενέσεις και στρεβλώσεις ιδεών. Ταξίδεψα, πόνεσα, δάκρυσα, ανακουφίστηκα χάρη σε αυτό το σκληρό και αποδοτικό ταξίδι.

Βιβλίο Θεοί από στάχτη
Συγγραφέας Πασχαλία Τραυλού
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η κυρία Πασχαλία Τραυλού επιστρέφει στην εποχή που μας ταξίδεψε με το «Άγαλμα στη σοφίτα» και καταφέρνει να αποτυπώσει με ακόμη μεγαλύτερη παραστατικότητα και να χειριστεί ακόμη καλύτερα μια ιστορία πολυεπίπεδη και πολυπρόσωπη. Έρευνα χρόνων, μελέτη και κυρίως αγάπη απέναντι στους χαρακτήρες που έπλασε είναι κάποια από τα εχέγγυα που βρήκα σε αυτό το συναρπαστικό μυθιστόρημα. Επιπλέον υποδέχτηκα θετικά το πόσο πιο εμπλουτισμένες και πολυπρόσωπες ήταν οι ιστορίες των οικογενειών που παρελαύνουν στο μυθιστόρημα από τη δωρική περίληψη του οπισθόφυλλου, που δεν προετοιμάζει τον αναγνώστη για το τι θα συναντήσει διαβάζοντας αυτές τις σελίδες.

Η ας πούμε εισαγωγή στην ιστορία της Ροζαλίας είναι βαμμένη με αίμα, μιας και ο Αρίστος, γιος μιας πλύστρας κι ενός καροτσέρη, ερωτεύεται την Ελπινίκη, κόρη του ιδιοκτήτη του εμποροραφείου και ραφτάδικου όπου δουλεύει κι όπου έχει διαπρέψει με τις ιδέες του, την προκοπή του και την αγάπη του για το ρούχο. Μέσα από αυτόν τον αμφίπλευρο έρωτα ξεδιπλώνονται οι κοινωνικοί δεσμοί και οι ηθικές προκαταλήψεις μιας μεικτής κοινότητας, όπου ζουν αρμονικά Έλληνες και Τούρκοι: «Τον ίδιο ήλιο κοιτούσαν με τους Ρωμιούς και με το ίδιο φεγγάρι ερωτεύονταν» (σελ. 35). Σύντομα αυτές τις διαφορές αποσοβεί αναίτια και άδικα το τουρκικό λεπίδι, με τις σφαγές του ελληνικού στοιχείου το 1914, μια πρόβα τζενεράλε για τη σφαγή της Σμύρνης που θα ακολουθήσει. Η συγγραφέας αποφεύγει να επεκταθεί σε περιγραφές γεγονότων που όλοι ξέρουμε ή έχουμε διαβάσει σε πολλά άλλα μυθιστορήματα και καταγράφει με ψυχραιμία, όσο γίνεται μεγαλύτερη ουδετερότητα και βαθιά διεισδυτικότητα τα γεγονότα που θα οδηγήσουν τους δύο αγαπημένους να εγκαταλείψουν τις εστίες τους και να βρουν καταφύγιο στη Θεσσαλονίκη.

Μου άρεσε πολύ η έκφραση που συνοψίζει το αδιάρρηκτο δέσιμο των Ελλήνων που δε θέλησαν να εγκαταλείψουν τα πάτρια εδάφη, παρ’ όλο τον τρόμο και τις σφαγές του εθνικιστικού κινήματος του Κεμάλ: «Εδώ είναι θαμμένος ο άντρας μου, εδώ είναι ο τάφος του για να του ανάβω ένα κεράκι, εδώ είσαι εσύ και ο κόσμος που γνωρίζω και με έχει βολέψει σαν παλιά τρύπια παντόφλα που αρνούμαι να την πετάξω γιατί πήρε το σχήμα του ποδαριού μου» (σελ. 40).

Η συμπρωτεύουσα περιγράφεται απαράμιλλα, μελετημένα και καλοσχεδιασμένα μέσα από τις περιπέτειες του Αρίστου και της Ροζαλίας. Μου έκανε εντύπωση που, με προεξάρχοντα τον φανατισμό κυρίως του παπα-Γιώργη, ο οποίος κατά τα άλλα εκπροσωπεί μια ανεξίκακη θρησκεία, οι φτωχοί, πεινασμένοι και διωγμένοι πρόσφυγες αρνούνταν να υποκύψουν στα θέλγητρα των Εβραίων και δε ζητούσαν δουλειά από αυτά τα «γεννήματα του διαβόλου». Κι όμως δουλειές υπήρχαν μπόλικες, ανάγκη περισσότερη, αλλά όχι, πιστό το ποίμνιο στον ποιμένα του! Από την άλλη βέβαια ούτε οι Εβραίοι, που κυριαρχούσαν για πολύ καιρό στον οικονομικό χάρτη της πόλης, καλοδέχτηκαν τους πρόσφυγες: «Έχοντας βρει τα ζύγια τους με τους Τούρκους οι εβραίοι έμποροι δεν ήθελαν να διασαλευτούν οι ισορροπίες και προτιμούσαν διεθνές το λιμάνι της πόλης» (σελ. 74).

Μέσα από τα μάτια του Αλμπέρτο Μαλάχ, στενού φίλου της Ροζαλίας, η κυρία Τραυλού αποτυπώνει με διαύγεια και λυρισμό την ταυτότητα της πόλης: «Έως τότε στα μάτια του ρομαντικού Αλμπέρτο η πόλη έσταζε αδικαιολόγητα θλίψη και αίμα, αφού όλοι θα μπορούσαν να συνυπάρξουν αν έβαζαν στην άκρη τους αλλιώτικους θεούς και τα συγκρουόμενα συμφέροντά τους. Θεωρούσε πως η Θεσσαλονίκη ήταν ένας αλόγιστα πληγωμένος τόπος που αδυνατούσε να βρει την ταυτότητά του παραπαίοντας ανάμεσα στα συμφέροντα προσφύγων, ντόπιων, μουσουλμάνων κι Εβραίων. Και διόλου δεν σκοτιζόταν ποιος πράγματι έφταιγε γι’ αυτές τις πληγές» (σελ. 129).

Κόντρα σε αυτές τις αντιλήψεις και μετά από μυριάδες προσπάθειες να σταθεί στα πόδια του και να φροντίσει τη γυναίκα που αγαπά και τον αδερφό της που σώθηκε μαζί τους, ο Αρίστος υποκύπτει και ζητά δουλειά στο ραφτάδικο του Σαούλ Μοδένο, ενός μαγκούφη, τσιγκούνη και τσιφούτη Εβραίου και η τύχη τους αλλάζει, αν και με δυσκολία.

Με τα γεγονότα που εκτυλίχτηκαν στα μικρασιατικά παράλια, καθώς και με τις έντονες διαφορές που περιγράφονται στη συνέχεια μεταξύ των Εβραίων και των χριστιανών προσφύγων η κυρία Τραυλού δείχνει το αέναο εκκρεμές ζύγι της Ιστορίας απέναντι σε κατατρεγμένους και σε προνομιούχους. Το γεγονός ότι οι άνθρωποι στην ουσία δεν έχουν τίποτα να μοιράσουν φαίνεται από τη σκέψη της συγγραφέως να παρατάξει εκπροσώπους των τριών βασικότερων θρησκειών και να παραθέσει ακριβοδίκαια τις αντιλήψεις τους, δείχνοντας πως οι ανθρώπινες επιθυμίες, τα πάθη και τα ελαττώματα πάντα θα υποκινούνται από συμφέροντα άλλων ή θα φουντώνουν χάρη σε έξυπνα ενορχηστρωμένη προπαγάνδα.  Κι όχι μόνο υφίστανται και πάντα θα υπάρχουν ανισότητες αλλά η μικρόνοια και οι διαφορετικές μα κατά βάθος τόσο ίδιες κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες εγκολπώνονται ένα διαχρονικό φαινόμενο, αυτό του ρατσισμού.

Κι από δω ξεκινάει η ζωή της Ροζαλίας, που έρχεται στο φως την ώρα που η μεγάλη πυρκαγιά του 1917 χτυπάει την εξώθυρα του σπιτιού της κι από την οποία σώζονται σαν από θαύμα οι δικοί της. Αυτή η ηρωίδα είναι και η βασική πρωταγωνίστρια της σειράς των βιβλίων που ξεκινάει με τους «Θεούς από στάχτη» και απεικονίζεται με αδρά και ποικίλα χαρακτηριστικά. Είναι ένα κορίτσι που δε διστάζει να ακολουθήσει τα όνειρά της, δεν φοβάται να συνάψει μια γερή φιλία με έναν Εβραίο, τον Αλμπέρτο Μαλάχ και δεν κιοτεύει να ερωτευτεί και να κυνηγήσει το ανέφικτο: να συναντήσει τον γοητευτικό μαέστρο Ανατόλ Κοβάλσκι που ζει στο Παρίσι. Αυτό δεν ήταν από την αρχή αυτοσκοπός της αλλά προέκυψε στην πορεία, όταν, σαν από θαύμα, ήρθε για πρώτη φορά σε επαφή με τη μουσική και βρήκε τη διέξοδό της! «Έκτοτε η Ροζαλία έψαχνε τη δική της ελευθερία μέσα στις νότες. Μπουχτισμένη απ’ τις ιστορίες για τις χαμένες πατρίδες και τους απάτριδες Εβραίους, τους τουρκόσπορους πρόσφυγες και τους πατριώτες προδότες, αναζητούσε στη μουσική το οξυγόνο της» (σελ. 144).

Ιδιαίτερη μνεία θα κάνω στον Μεσοπόλεμο, μιας και βρήκα στα κεφάλαια που ζωντανεύουν αυτήν την περίοδο από τη μια έναν ιδανικό χαρακτηρισμό του Ιωάννη Μεταξά και από την άλλη ένα περιστατικό-αφορμή για άφθονο γέλιο με τον τρόπο που το κατέγραψε η κυρία Τραυλού, όλα αυτά με αφετηρία τις φιλελεύθερες και διευρυμένες αντιλήψεις του Πάκη, αδελφού της Ροζαλίας, που τελικά μπάρκαρε ναυτικός κι έτσι «πολλών ανθρώπων ίδεν άστεα και νόον έγνω», όπως λέει και ο Όμηρος για τον Οδυσσέα. Ο Μεταξάς λοιπόν θεωρείται «Εθνικιστής μεν αλλά μετριοπαθής, λάτρης του Μουσολίνι και του Χίτλερ όμως ταυτόχρονα αγγλόφιλος, ίνδαλμα της ακροδεξιάς αλλά χωρίς φανατισμό και ακρότητες, φέρνοντας μάλλον σε δικτάτορα γιαλαντζί και όχι σε εθνικιστή αυθεντικό…» (σελ. 159). Όταν μάλιστα ο Πάκης φέρνει έναν φωνόγραφο και δίσκους με τραγούδια σουίνγκ, ξεσηκώνοντας τη γειτονιά, σύντομα οι καλοθελητάδες μηνύουν στον Αρίστο πως αυτά τα αμερικανόφερτα άσματα προσομοιάζουν με κομμουνιστών και θα βρουν κάνα μπελά! Αδρότατη περιγραφή εποχής, συμπεριφορών και νοοτροπιών!

Ας περάσουμε και στον Αλμπέρτο τώρα, έναν ιδιαίτερα ευαίσθητο χαρακτήρα, γιο βιβλιοπώλη, που προτιμούσε να κρύβεται στα βιβλία παρά να βγαίνει στον δρόμο να παίζει ποδόσφαιρο ή αργότερα να επισκέπτεται τα μπορντέλα της περιοχής. Κλειστός, διακριτικός, άτολμος σχεδόν, με ένα μεγάλο μαράζι να του τρώει την καρδιά, κατάφερε να βρει διέξοδο και να εκφραστεί για όσα κατάτρυχαν την εβραϊκή κοινότητα, ιδίως μετά το πογκρόμ της συνοικίας του Κάμπελ το 1931, γράφοντας ανώνυμα πύρινα άρθρα σε μεγάλη εφημερίδα της πόλης. Παρ’ όλ’ αυτά, η γνωριμία του με τον άνθρωπο που δίνει αυτά τα κείμενα στην εφημερίδα, θα σταθεί η αρχή του τέλους της αθωότητάς του. Αυτός ο γλυκός χαρακτήρας θα δεθεί με μια στενή φιλία με τη Ροζαλία και μαζί θα αντιμετωπίσουν όλες τις αντιξοότητες της ζωής, ώσπου κάποια στιγμή τα εμπόδια στις επιθυμίες και τα όνειρά τους γίνονται ένα και η Ροζαλία συλλαμβάνει ένα ανατριχιαστικό σχέδιο!

Υπέροχη, στρωτή γραφή, τεκμηριωμένες λεπτομέρειες ιστορικού, λαογραφικού κοινωνικού και οικονομικού φόντου, ολοζώντανες σκηνές με ρεαλιστικούς διαλόγους και ανατροπές είναι κάποια από τα χαρακτηριστικά που αγάπησα σε αυτό το μυθιστόρημα. Η μόνη μου ένσταση αφορά στη ζωή της Ροζαλίας στο Παρίσι, όπου αρχίζει να ζει τα όνειρά της με βραδύτερο ρυθμό απ’ ό,τι ήταν γραμμένο ως εκείνο το σημείο το μυθιστόρημα. Πέρασα ως αναγνώστης κυριολεκτικά από φωτιά και τσεκούρι, έζησα ανάμεσα στις οικογένειες Εβραίων και χριστιανών, ήμουν λες αυτόπτης μάρτυρας σε δύο σημαντικά γεγονότα που άλλαξαν τις ζωές του Αλμπέρτο και της Ροζαλίας και μόλις η δράση μεταφέρθηκε στο Παρίσι ένιωσα σαν το κείμενο να μην προχωρούσε όσο γρήγορα θα ήθελα. Η Ροζαλία ξεκινάει μια ζωή από το μηδέν και σίγουρα πρέπει να υφανθεί γύρω της ένας νέος ιστός γεγονότων και χαρακτήρων όμως ήταν σχεδόν άνευρες οι περιγραφές και οι εξελίξεις. Επιπλέον το βιβλίο σταμάτησε σε ένα σημείο αρκετά ενδιαφέρον, χωρίς όμως την ένταση και την έκπληξη που θα χάριζε έντονο αίσθημα αγωνίας για το τι θα γίνει παρακάτω. Νιώθω όμως βαθιά μέσα μου πως ίσως η συγγραφέας να θέλει να δώσει μια ανάπαυλα στον αναγνώστη πριν τον ξαναβυθίσει χωρίς ανάσα σε επόμενες εκπλήξεις που θα εκτυλιχτούν στο δεύτερο βιβλίο της σειράς.

Πιστεύω πως ο νέος άθλος με τον οποίο ξεκίνησε να ασχολείται η κυρία Τραυλού δε θέλει να τονίσει μόνο τις κοινωνικές και θρησκευτικές διαφορές μεταξύ των ανθρώπων (που ουσιαστικά υφίστανται μόνο σε χαρτιά επιτελών ή κρυμμένα πίσω από συμφέροντα)  ούτε το βάρος από τις συνέπειες αλόγιστων πράξεων, κυρίως αν εξαιτίας τους διακυβεύονται και αλλάζουν παντοτινά πορεία οι ανθρώπινες ζωές αλλά και την ελπίδα που ξεπετιέται μέσα από τις στάχτες που μένουν ως κατάλοιπα στον βωμό των θεών, μια ελπίδα που λέγεται «νιάτα»: «Ήξερε πως οι άνθρωποι αλλάζουν από γενιά σε γενιά κάνοντας έτσι γενναιότερα βήματα προς το μέλλον και πως αυτή η αλήθεια αποτελούσε έναν κανόνα απαράβατο που ωθούσε πάντα τους νέους να βελτιώνουν τον κόσμο τους» (σελ. 261).  Από την άλλη μέσα από ποικίλα γεγονότα στιγματίζεται ο ρατσισμός απέναντι σε κάθε τι ξένο ή διαφορετικό: στο χρώμα, στη θρησκευτική πεποίθηση, στην ερωτική επιλογή, στο εισόδημα κ. π. ά. μόνο και μόνο για να τονιστούν οι πολύπλευρες εκφάνσεις ενός προβλήματος που παραμένει εμπόδιο για τη βελτίωση των ανθρώπινων σχέσεων, την ευόδωση καινοτόμων ή διαφορετικών ιδεών κλπ.

Στρωτό, καλογραμμένο, μελετημένο και με ένα ενδιαφέρον κεντρικό ζευγάρι ηρώων που συνδέονται με εντελώς πρωτότυπο τρόπο μεταξύ τους, το μυθιστόρημα «Θεοί από στάχτη» διαπραγματεύεται πολλά ζητήματα και καταφέρνει σε πολλές περιπτώσεις να δώσει μια διαφορετική ώθηση στην πλοκή, επιλέγοντας περιστατικά και γεγονότα που δε θεωρούνται κλισέ και με παρέσυραν σε μια εποχή και μια περίοδο που ακόμη μας στοιχειώνει ως λαό συλλογικά και ως ανθρώπους ατομικά.

Βιβλίο Άνθρωποι από στάχτη
Συγγραφέας Πασχαλία Τραυλού
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα αποδεικνύει για άλλη μια φορά πόσο καλά γνωρίζει η συγγραφέας την ανθρώπινη ψυχή και πόσο βαθιά έχει μελετήσει την ιστορική περίοδο που καλείται να ζωντανέψει. Κατάφερε να συγκεράσει τα καλολογικά στοιχεία με την ωμότητα των φρικαλεοτήτων του δεύτερου Παγκόσμιου πολέμου και να ανεβάσει στην ίδια σκηνή την ελπίδα που μπορεί να γεννήσει ένας έρωτας και την απογοήτευση που συνοδεύει ένας αξημέρωτος χρόνος γεμάτος αίμα, αδικία, θάνατο, σφαγή. «Αν υπάρχει Θεός, πρέπει να μου ζητήσει συγνώμη», όπως γράφτηκε από έναν Εβραίο κρατούμενο στον τοίχο του κελιού του. Η ιστορία ξετυλίγεται κυρίως με αόριστο, υπάρχουν όμως και προτάσεις με ενεστώτα διαρκείας που δίνουν ένταση και νεύρο σε κρίσιμα σημεία του κειμένου ενώ η παράθεση αποσπασμάτων από το ημερολόγιο της Ροζαλίας δίνουν μια συνοπτικότερη και άμεση ματιά στα δρώμενα και τις εξελίξεις των κεφαλαίων που αυτά κλείνουν.

Οι ανατροπές και οι εκπλήξεις δε σταματούν στιγμή, η δράση είναι καταιγιστική και οι ήρωες του μυθιστορήματος είναι υποδείγματα ολοκληρωμένων προσωπικοτήτων. Η μοίρα συγκρούεται με την Ιστορία και οι άνθρωποι που βρίσκονται στη μέση δεν ξέρουν πώς να προφυλαχτούν από τα κομμάτια που πετάγονται από αυτόν τον καβγά. Η κυρία Πασχαλία Τραυλού στα πρώτα κεφάλαια του βιβλίου, μέσα από περιστατικά που αποτυπώνονται γλαφυρά, βάζει πολύ καλά και χωρίς spoilers τον αναγνώστη στον κορμό της ιστορίας είτε αναφέροντας συνοπτικά τα καίρια σημεία του προηγούμενου βιβλίου είτε κλείνοντας λες τους λογαριασμούς με το παρελθόν, βάζοντας τα πιόνια της στις τελικές τους θέσεις, πριν τη μεγάλη μάχη που ξετυλίγεται εδώ.

Η κεντρική ιδέα, αυτή του ρατσισμού, που διέπει τα βιβλία της σειράς, αναπτύχθηκε περισσότερο ως ιδεολογία στο πρώτο μέρος ενώ τώρα, χωρίς να παύουν στιγμή να καταγράφονται διάφορα τρανταχτά παραδείγματα διάκρισης των ανθρώπων, κυρίως μέσα από τη νοοτροπία των στρατιωτών και των αξιωματικών του Γ΄ Ράιχ απέναντι σε ανθρώπους που δεν ανήκουν στο φυλετικό πρότυπο (τι συγκινητική η ιστορία της τραβεστί Βεντέτα), αυτή η ιδέα λοιπόν τώρα έρχεται αντιμέτωπη με τις συνέπειές της. Η κυρία Τραυλού χώνει βαθιά το μαχαίρι στην πληγή και δείχνει χωρίς ωραιοποιήσεις και φτιασιδώματα τι πραγματικά είχε συμβεί κατά τη διάρκεια του παραλογισμού του πολέμου ως συνέπεια του φυλετικού ρατσισμού που ανέπτυξαν κάποιοι λαοπλάνοι ηγέτες, που εκμεταλλεύτηκαν τις συνθήκες και τις αντιλήψεις. Παραδείγματα από την Ιστορία, μαρτυρίες και αφηγήσεις, γνωστά ιστορικά πρόσωπα, γεωγραφικώς και ιστορικώς τεκμηριωμένα γεγονότα και περιστατικά μου έφεραν στη μύτη τη μυρωδιά από λιωμένη σάρκα και τρίχα που πλανιόταν πάνω από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Σίγουρα έχουν γραφτεί χιλιάδες ιστορίες και γεγονότα για τις μέρες και τις νύχτες των κρατουμένων στα κρεματόρια, σε κανένα όμως ως τώρα δεν κατάφερα να συντονίσω την ανάσα μου με τους μάταιους χτύπους αυτών των ανθρώπων όσο στους «Ανθρώπους από στάχτη».

Άλλο ένα θετικό χαρακτηριστικό του μυθιστορήματος είναι η πρωτότυπη ιδέα τα γεγονότα στην Ελλάδα να διαδραματίζονται μέσα από επιστολές ή τηλεγραφήματα και όχι από κοντά. Ναι, έκανε η Ροζαλία ένα ταξίδι στη Θεσσαλονίκη λίγο πριν την εισβολή της Γερμανίας στην Πολωνία, μετά όμως, που η Ιστορία κυνηγούσε τη Μοίρα για το ποια θα πρωτοπαίξει με τον άνθρωπο, ήταν τόσο καταιγιστικές οι εξελίξεις που τα νεότερα μαθαίνονταν μέσω τρίτων ή σε άψυχο χαρτί. Χωρίς να σημαίνει πως το βιβλίο βρίθει λεπτομερών ιστορικών αναφορών για τις εξελίξεις στη Γαλλία ή για τις συνέπειες που είχε στους Γάλλους πολίτες η προδοτική στάση της κυβέρνησής τους εν όψει των επεκτατικών τάσεων του Χίτλερ και του Μουσολίνι, υπάρχει ένα καλοπλεγμένο ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο κινούνται και δρουν οι χαρακτήρες.  Κι αυτό το πλαίσιο παραμένει στο ημίφως, αφήνοντας τη φαντασία της συγγραφέως να πιτσιλίσει με πρόσωπα τις εξελίξεις και να δώσει στο μυθιστόρημα την αρτιότητα που απαιτείται για κορύφωση της αγωνίας, πλήρωση συναισθημάτων και δυνατές ανατροπές.

Οι μεταφορές, οι παρομοιώσεις, τα καλολογικά στοιχεία που χρησιμοποιούνται στο κείμενο είναι οι απαραίτητες νότες ανάπαυλας από την τραγικότητα των γεγονότων και τη σύγκρουση ανθρώπου και ριζικού. Φράσεις όπως: «Ένα γέλιο μισό, ετοιμόρροπο σχηματίστηκε στα χείλη της Ροζαλίας» (σελ. 143), ή μεταφορές σαν κι αυτήν: «Τούρκοι, Άγγλοι, Γερμανοί και Ιταλοί ηγέτες ανακάτευαν κατά καιρούς το ριζικό των Ελλήνων μες στο καζάνι των συμφερόντων τους σαν αναγκαίο μπαχαρικό μηχανορραφώντας σε βάρος τους» (σελ. 253) είναι τα ξόμπλια που αποζητά ένα σκούρο σαν το περιεχόμενο του μυθιστορήματος ρούχο για να φωτίσει αμυδρά την ύπαρξή του!

Η Ροζαλία, που στο προηγούμενο βιβλίο σχεδίασε και εξετέλεσε ένα ψυχρό σχέδιο εις βάρος της Νεφέλης Παπανδρέου, πλέον Ντελίσια, μπλέκοντάς την σ’ ένα γάμο σκοπιμότητας για να κρυφτεί η ομοφυλοφιλία του φίλου της, Αλμπέρτο, τώρα τιμωρείται και μάλιστα χωρίς έλεος. Πρόκειται για έναν χαρακτήρα που έχει πολλές και διαφορετικές εκφάνσεις, εκφράζεται, σκέφτεται και αισθάνεται, όλα αυτά όμως δεν την κατατάσσουν στους καλούς, ούτε καν στους μονήρεις ανθρώπους. Διακυμάνσεις και αλλαγές σφυρηλατούν αέναα τον χαρακτήρα της γυναίκας αυτής που προσπαθεί να εξισορροπήσει τα «θέλω» της με τα «πρέπει» του πολέμου. Αν στο πρώτο βιβλίο απλώς διάβαζα τις περιπέτειες της Ροζαλίας, έχοντας αγωνία για το τι θα γίνει παρακάτω, ακόμη και παίρνοντας το μέρος της στο παιχνίδι με τη Νεφέλη, εδώ πλέον κατάλαβα στις πραγματικές της διαστάσεις την ασχήμια αυτού του εμπαιγμού.

Η Ροζαλία περνάει τα πάνδεινα κι ίσως φανεί υπερβολικός ο αριθμός των άσχημων στιγμών, των ταπεινώσεων, των δακρύων, όμως και πάλι δεν αρκούν για να με φτάσουν στο απαιτούμενο επίπεδο «ελέους» που θα ένιωθα για την ολοκλήρωση μιας ιστορίας. Ταπεινώνεται, ευτελίζεται, ποδοπατιέται, μέχρι και παιδί αποκτά, σπόρος ενός έρωτα χαμένου, τα βάσανα γίνονται ακόμη χειρότερα και το βάρος πιο δυσβάσταχτο. Μετάνιωσε; Ναι, το παραδέχεται στο ημερολόγιό της και ζητά νοερά συγνώμη από τη Νεφέλη, είναι όμως αυτό αρκετό ή αληθινό; Μήπως μετανιώνει για να απαλλαγεί από το βάρος των τύψεων και όχι συνειδητοποιώντας στο έπακρο την ύβρι που διέπραξε; Η συγγραφέας παίζει ένα καταπληκτικό παιχνίδι με την τύχη αυτής της γυναίκας, την οποία μπλέκει σε έναν κυκεώνα παρεξηγήσεων, κατακρημνίζοντας σταδιακά την, ας την πούμε αίσια, ζωή της. Γεγονότα στα οποία δε δίνει σημασία ή ερμηνεύει με τη δική της αντίληψη, διαπιστώνει πως στην πραγματικότητα, σε ξένα μάτια και αυτιά, δημιουργούν μια εντελώς λανθασμένη εικόνα, ικανή να τη στείλει, χριστιανή ούσα, στο Άουσβιτς!

Ο Ζαν Πιερ, αχ, ο Ζαν Πιερ… Για μένα αυτός είναι ο πρωταγωνιστής του βιβλίου, ένας άντρας που επιμένει να δίνει αγάπη σε μια γυναίκα που του ξεκαθάρισε πως περιμένει τον Ανατόλ της, ένας πατριώτης που αναγκάζεται να φορέσει το αστέρι του Δαυίδ και να δεχτεί απανωτές ταπεινώσεις για τη θρησκεία του, μια πολύπλευρη προσωπικότητα που ματώνει δυο φορές: μέσα του όσο η ματιά της Ροζαλίας περνάει από πάνω του και εξωτερικά κάθε φορά που λοιδορείται και ξυλοκοπείται μέχρι θανάτου. Είναι ένας άντρας που πείθει τη Ροζαλία να τον παντρευτεί για να μην κινδυνεύει ως ανύπαντρη μητέρα και δε σταματά στιγμή να αγωνίζεται για να την κερδίσει. Ανάμεσα σε αυτό το ιδιαίτερο ζευγάρι υπάρχουν σκηνές εκπληκτικής λογοτεχνικής ωριμότητας, όχι τόσο για τον τρόπο γραφής των διαλόγων αλλά για τις διαφορετικές θέσεις και καταστάσεις, ακόμη και τα παράλληλα σύμπαντα που εκπροσωπούν. Είναι ευρηματικός ο τρόπος που σκιαγραφείται η σχέση τους, με τα πάνω και τα κάτω της, με τη δράση και την αντίδραση που προκαλούνται από απρόσμενα γεγονότα. Κι όταν έρχεται η ώρα των μεγάλων αποκαλύψεων …. αναγκάστηκα να κλείσω το βιβλίο, μην αντέχοντας το φορτίο που μου ανέθεσαν να κουβαλήσω!

Η Ροζαλία έχει βρει το αποκούμπι της στη θεία του Ζαν Πιερ, τη Μέρκα, που σταδιακά μετατρέπεται από στρυφνή συγγενής, ψυχρή και αγενής απέναντι στη νύφη που της κουβαλήθηκε, σε τρυφερή, ζεστή, αληθινή φίλη, σχεδόν μητρική φιγούρα. Η αδιαλλαξία της, η αντικειμενικότητά της, η πληθώρα και το μέγεθος των συναισθημάτων που τη διακατέχουν την κάνουν έναν από τους αδαμάντινους χαρακτήρες της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας, μια γυναίκα απόλυτα αληθινή και τραγικά ρεαλιστική.

Ας αναφερθώ και στον Μαξ Μάισνερ, τον Γερμανό αξιωματικό που επιθυμεί διακαώς τη Ροζαλία όταν τη συναντά στο Μουλέν Ρουζ όπου εργάζεται ως μουσικός στην ορχήστρα. Θα γράψω γι’ αυτόν γιατί η κυρία Τραυλού κατάφερε να σχηματίσει με τον δικό της τρόπο μια φιγούρα γνωστή σε όλους. Πρόκειται δηλαδή για τον κλασικό Γερμανό αξιωματικό-κατακτητή, που δεν ορρωδεί προ ουδενός για να ρίξει στο κρεβάτι όποια γυναίκα επιθυμήσει, μόνο που εδώ αυτός ο Γερμανός θα παίξει έναν απρόσμενο ρόλο και θα βάλει έναν θεμέλιο λίθο για μια πορεία χωρίς γυρισμό! Κάποια ελάχιστα ψήγματα πολιτισμού, κουλτούρας και καλλιέπειας σύντομα χάνονται και αφανίζονται κάτω από τη στάχτη που σηκώνει το πόδι του κάθε φορά που τσαλαπατάει τις ψυχές που συναντά στον δρόμο του, επομένως φυσικά και δεν τον συμπάθησα. Εξαιτίας του όμως η ζωή της Ροζαλίας θα πάρει μια αναπάντεχη τροπή και θα τη φέρει αντιμέτωπη με τον εφιάλτη του Άουσβιτς. Είναι ένας άντρας που πληρώνει για τα εγκλήματά του με ευρηματικό και ικανοποιητικό τρόπο!

Αν θέλουμε να μιλήσουμε για «καλούς Γερμανούς», ας εστιάσουμε στον Βαυαρό ξυλουργό Καρλ Σβάιτς, που επιστρατεύτηκε από τη Βέρμαχτ και ρίχτηκε άθελά του σε αυτόν τον πόλεμο. Η γνωριμία του με τη Ροζαλία στο Άουσβιτς είναι κομβική και φυσικά περνάει από σαράντα κύματα ώσπου να του χαρίσει η γυναίκα την εμπιστοσύνη της. Η φιλία και η τρυφερότητα που αναπτύσσεται ανάμεσά τους είναι ένας λαμπερός ήλιος στη σκοτεινιά του στρατοπέδου και άλλη μια απόδειξη της δύναμης που έχει η ελπίδα. Αυτή η υπέροχη προσωπικότητα, που εκπροσωπεί ένα μικρό ποσοστό αληθινών ανθρώπων που ζούσαν και πολεμούσαν υπό τις διαταγές ανωτέρων τους, είναι ένας χαρακτήρας που ήρθε στην Ελλάδα και διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο σε άλλο μυθιστόρημα της ίδιας συγγραφέως, το «Άγαλμα στη σοφίτα» (κυκλοφορεί επίσης από τις εκδόσεις Διόπτρα). Έξυπνη ιδέα, την οποία επικροτώ!

Η μεταφορά της Ροζαλίας στο Άουσβιτς ανεβάζει τον πήχη ακόμη πιο ψηλά! Η συγγραφέας μεταφέρει την ιστορία της σε αυτόν τον αιματοβαμμένο βωμό ανθρωποθυσιών και αρχίζει να παρατάσσει μπροστά στον αναγνώστη μια σειρά από γνωστές προσωπικότητες: τον Μένγκελε, τον Ρούντολφ Χες, τη φράου Μάντελ και άλλους. Οι θάλαμοι αερίων, τα πειράματα σε παιδιά, νέους και νάνους, η παράλογη συμπεριφορά των δεσμοφυλάκων και των αξιωματικών απέναντι στους κρατουμένους, η εξολόθρευση των Εβραίων, το τατουάζ με το εφιαλτικό νούμερο στο χέρι και πάνω απ’ όλα αυτά η παράλογη απαίτηση να υπάρχει ορχήστρα και χορωδία μέσα σε αυτήν την Κόλαση, όπως τόσο στυγνά περιγράφεται κατά την πορεία της ιστορίας είναι αληθοφανέστατες λεπτομέρειες που στήνουν ένα άκρως ρεαλιστικό σκηνικό, κάτι που μου χάρισε άφθονες στιγμές ανατριχίλας.

Τι θα συμβεί λοιπόν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης; Θα ξαναβρεθεί η Ροζαλία με τον Ανατόλ Κοβάλσκι; Γιατί εξαφανίστηκε ο έρωτας της ζωής της και δεξιοτέχνης μαέστρος από προσώπου γης και πού βρίσκεται; Θα ξαναδεί τον γιο της; Πώς θα επιβιώσει από τον όλεθρο; Τι απέγιναν οι δικοί της άνθρωποι πίσω στη Θεσσαλονίκη που κάποια στιγμή ακολούθησαν κι αυτοί τη μοίρα της εβραϊκής κοινότητας της πόλης; Και πάλι η αντικειμενική συγγραφέας παρεμβαίνει: «-Ο Θεός ας βάλει το χέρι του!… -Ο δικός σου ή ο δικός μου Θεός, θεία Μέρκα; … -Όποιος να ‘ναι. Καλοδεχούμενοι και οι δυο τους τούτη την ώρα…» (σελ. 342).

Θα αναφέρω λίγο πριν τελειώσω τις αντιρρήσεις μου ως προς δύο θέματα που διαπραγματεύεται το βιβλίο: τα πορνεία στο Άουσβιτς και τον αγνό μεν, σαρκικό αν και ανολοκλήρωτο  έρωτα ανάμεσα σε δύο αδέλφια. Στη μέχρι τώρα πορεία μου, όσες φορές διάβασα σε βιβλία για γυναίκες που κατέφυγαν ή εκβιάστηκαν να καταφύγουν στην πορνεία δεν ήταν και η καλύτερή μου. Σίγουρα οι γυναίκες αυτές είναι ηρωίδες, είναι πλάσματα που στο μεγαλύτερο ποσοστό τους δεν αποζητούν μετά χαράς αυτόν τον κίβδηλο έρωτα, απλώς στα βιβλία δεν είναι για μένα η καλύτερη μυθοπλαστική αναφορά, όσο καλοδουλεμένη, ρεαλιστική και αναγκαία κι αν είναι. Αυτήν την άποψη την αποκρυστάλλωσα ίσως και επηρεασμένος από δείγματα παραλογοτεχνίας που έχω διαβάσει ή τις μελό ελληνικές ταινίες που έχω δει, όπου η πορνεία χρησιμοποιείται πολλές φορές ως πόλος έλξης συμπτώσεων ή είναι η «εύκολη» ή «ενδεδειγμένη» λύση για μια γυναίκα που έχει υποστεί τα πάνδεινα στη ζωή της και η μοίρα την ανάγκασε να στραφεί σε αυτήν τη «δουλειά».

Παρ’ όλ’ αυτά, στην περίπτωση των «Ανθρώπων από στάχτη» ανοίχτηκε ένα εντελώς νέο κεφάλαιο μπροστά μου: στα στρατόπεδα συγκέντρωσης υπήρχαν όντως πόρνες ως «επίδομα» για τους υπάκουους και υποδειγματικούς κρατούμενους! Τούτο ήταν ένα σατανικό σχέδιο του Χάινριχ Χίμλερ, που πίστευε πως έτσι οι άντρες θα αύξαναν την παραγωγικότητά τους! Φυσικά τις πόρνες δεν τις χρησιμοποίησε παρά μόνο το 1 % των κρατουμένων! Μια σοβαρότατη λεπτομέρεια λοιπόν, κατά πάσαν πιθανότητα ταμπού για την ιστορική μελέτη, βρίσκει τον δρόμο της για να αναπτυχθεί και να πληροφορήσει τον αναγνώστη γι’ αυτήν την εντελώς άγνωστη σε πολλούς σελίδα. Απλώς το γεγονός πως μια από τις ηρωίδες του βιβλίου βασανίστηκε για να πάρει αυτό το πόστο, σαν να μην της έφταναν όλα τα άλλα, ήταν κάτι που μου έφερε στο μυαλό τα άλλα παραδείγματα που ανέφερα πριν, η γραφή της κυρίας Τραυλού όμως με έπεισε απόλυτα για όλα!

Ως προς τον έρωτα και τον σαρκικό πόθο ανάμεσα σε αδέλφια είναι κι αυτό ένα ταμπού στον μικρόκοσμό μου, με το οποίο όποτε διασταυρώνονται οι δρόμοι μας στρίβω αλλού το κεφάλι. Υπάρχει όμως, υφίσταται κι αλίμονο σε όποιον το ζήσει, όπως οι δύο χαρακτήρες που επέλεξε η συγγραφέας. Προς τιμήν της σεβάστηκε τη σάρκα και δεν ολοκλήρωσε τη σχέση τους, κάτι που όμως αποδείχτηκε οδυνηρότερο και για τους δύο, πόσο μάλλον για εκείνο το πρόσωπο που τους ανακάλυψε και ανατράπηκε για πάντα η ζωή του. Φυσικά καμία από τις δύο αυτές καθαρά υποκειμενικές παρατηρήσεις δεν επηρεάζει τη σημαντική λογοτεχνική αξία που απορρέει από ένα συγκλονιστικό κείμενο, όπως οι «Άνθρωποι από στάχτη».

Το δεύτερο βιβλίο λοιπόν της σειράς είναι το δάκρυ που αφήνει η πένα ως φόρο τιμής σε αυτές τις χαμένες ψυχές, σε αυτούς τους ήρωες που ένιωσαν στο πετσί τους τη φρίκη και την παράνοια και είτε επέζησαν είτε κατέφυγαν στην αγκαλιά του Θεού για να Τον παρηγορήσουν που δεν μπόρεσε να κατέβει και να ζητήσει συγνώμη από την ανθρωπότητα. Αναπάντεχα γεγονότα, προδοσίες και ελπίδα, εξαιρετικά σκιαγραφημένοι χαρακτήρες, αγάπη και σεβασμός, μανία και παράνοια, ξεπηδούν χάρη σε ένα υποδειγματικό στυλ γραφής, δοτικό, καίριο, ρεαλιστικό και τεκμηριωμένο. Όλα αυτά συναποτελούν τους «Ανθρώπους από στάχτη» που μας ταξιδεύουν στο παρελθόν της ανθρώπινης ιστορίας και στο διηνεκές της ανθρώπινης χωλότητας. Η πλοκή εμπλουτίζεται, ανεβαίνει βαθμίδες και προετοιμάζει τον αναγνώστη για το ακόμη δυνατότερο κρεσέντο που ακολουθεί. «Μόνο το χνότο του καιρού και το κλάμα της βροχής» είναι η μουσική υπόκρουση σε αυτό το στρωτό, διαχρονικό και πανανθρώπινο κείμενο όσο ο αναγνώστης προσπαθεί να βρει απάντηση στο ερώτημα: «-Πόσες φορές άραγε μπορεί να πεθάνει ένας άνθρωπος, θεία Μέρκα;» («-Όσες φορές χρειαστεί, κόρη μου. Αρκεί να μπορεί να ανασταίνεται και να ξαναζεί», σελ. 295).