Βιβλίο Στη σκιά της ζωής τους 
Συγγραφέας Ελένη Κ. Τσαμαδού
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Ελένη Τσαμαδού έγραψε μια τρυφερή και συγκινητική ιστορία για μια γυναίκα που παντρεύτηκε νωρίς λόγω εγκυμοσύνης έναν άντρα που δεν πρόλαβε να αγαπήσει, παράτησε τις σπουδές της και κλείστηκε στο σπίτι. Όλη η ζωή της ένα λάθος: δεν πήγε στο κολέγιο λόγω εγκυμοσύνης, δόθηκε στον άντρα που της άρεσε, με τον οποίο και παντρεύτηκε, και αμέσως έγινε σύζυγος και μητέρα χωρίς άλλα ενδιαφέροντα και φίλες, χωρίς κοινωνική ζωή και χόμπι, «μια γυναίκα χωρίς προσωπικότητα, άχρωμη και αδιάφορη». Τελικά διαπίστωσε πως όλα αυτά ήταν χάσιμο χρόνου, μιας και ο σύζυγός της δεν την εκτίμησε ποτέ ως γυναίκα.

Όλα ξεκινάνε όταν η μητέρα της Λούση, μετά τον θάνατο του άντρα της, αρχίζει να παραληρεί και να μιλάει σ’ έναν φανταστικό συνομιλητή ενώ δεν αποχωρίζεται τη δικηγορική τσάντα του νεκρού συζύγου. Η Λούση και ο αδελφός της τη βάζουν σε ίδρυμα και οι γιατροί αποφαίνονται: αρχή αλτσχάιμερ και αποσχιστική διαταραχή, δεν υπάρχει θεραπεία. Κλαίει, γελάει και μιλάει συνέχεια στα ελληνικά, κοιτώντας και ψαχουλεύοντας κάποιες επιστολές μέσα στην περίφημη τσάντα. Μετά τον θάνατό της, οι επιστολές αυτές ωθούν τη Λούση να φύγει από την Αμερική. Τι δουλειά έχει στην Ελλάδα και γιατί το έσκασε σαν κλέφτρα, χωρίς να ειδοποιήσει κανέναν; Τι ελπίζει να βρει; Γιατί κράτησε τις επιστολές των γονιών της και ποιοι απεικονίζονται στη φωτογραφία που τις συνοδεύει; Τι συνέβη στην Πάτρα του 1945;

Μια γυναίκα χωρίς γνώση ελληνικών θα έρθει στην Ελλάδα να ξεκινήσει μια σειρά από έρευνες. Ένας άθλος που δε λυγίζει όμως τη θέληση της Λούση και η κοπέλα θα ξεκινήσει να ψάχνει το παρελθόν των γονιών της, πώς γνωρίστηκαν, πώς και γιατί ήρθαν στην Ελλάδα, μόνο που σύντομα θα διαπιστώσει πως αυτή η έρευνα την αφορά προσωπικά με απρόσμενο τρόπο. Κάποια γεγονότα που θα ζήσει στην Ελλάδα και θα την ξαναγεννήσουν θα τη φέρουν αντιμέτωπη με την οικογένειά της, τον αδελφό, τον σύζυγο, τα παιδιά της, που θα της γυρίσουν την πλάτη. Θα βρει τη δύναμη να συνεχίσει να ζει; Πώς θα τα καταφέρει;

Στο πλάι της, η Άννα, η γυναίκα που της νοικιάζει μια κάμαρα στην Πάτρα και η κόρη της, Αθηνά. Αυθόρμητη, διακριτική και ζεστή, η Αθηνά κερδίζει αμέσως τη Λούση που παρατηρεί και αρκετές ομοιότητες στις οικογενειακές τους ιστορίες. Μέσα από την οικογένεια της Άννας και της Αθηνάς ξεπηδάνε ενδιαφέρουσες ιστορίες που αντικατοπτρίζουν την ελευθερία της γυναίκας, το δικαίωμα στην άμβλωση, τη γυναικεία χειραφέτηση και ανεξαρτησία, καθώς και τις συνέπειες από τις λάθος επιλογές. Τρεις γυναίκες, η γιαγιά Αναστασία, η μαμά Άννα, η κόρη Αθηνά, το παραδοσιακό, συντηρητικό χτες, το σήμερα και το κυνικό, απελευθερωμένο αύριο δένονται με την ιστορία της Λούση και δημιουργούν μια πολύπλευρη ιστορία γεμάτη ενδιαφέρουσες σκηνές, δραματικά περιστατικά και εκπλήξεις. Επιπλέον, ένα ταξίδι στην Ύδρα θα φέρει απρόσμενες εξελίξεις στη ζωή της πρωταγωνίστριας και θα της ξυπνήσει αισθήματα για καιρό κοιμισμένα.

Το μυθιστόρημα «Στη σκιά της ζωής τους» ρίχνει φως στις παράνομες υιοθεσίες των παιδιών του Εμφυλίου, στο παιδομάζωμα εκείνης της περιόδου, στις τραγικές ιστορίες που χώρισαν οικογένειες για πάντα με μεθόδους που ελάχιστες ήταν νόμιμες και φυσικά δεν ήρθαν όλες στο φως. Παιδουπόλεις, πλαστά δικαιολογητικά, κρυφές αγοραπωλησίες, ακόμη και απαγωγές δημιούργησαν μια από τις μεγαλύτερες πληγές της σύγχρονης Ιστορίας, που ακόμη αιμορραγεί. Η συγγραφέας σκύβει με αγωνία πάνω από αυτές τις περιπτώσεις και αποτυπώνει με πολυεπίπεδη πλοκή και ανατροπές τη ζωή μιας γυναίκας που άλλα πίστευε για το παρελθόν της και άλλα κρύβονταν πίσω από την αλήθεια.

Η καθαυτή ιστορία είναι αρκετά περίπλοκη και φωτίζεται τμηματικά όσο προχωράμε την ανάγνωση, οπότε χρειάζεται προσοχή, πάντως όλα μπαίνουν στη θέση τους και ξεκαθαρίζουν, συγκροτώντας έτσι μια φριχτή ιστορία απάτης και εγωισμού, ειδικά όταν μέσα σε όλα αυτά μπαίνει ανθρώπινος παράγων. Επιπλέον, παρένθετες ιστορίες που εμπλουτίζουν την πλοκή και δημιουργούν ολοκληρωμένους χαρακτήρες μας συστήνουν την κλειστή κοινωνία της Πάτρας του 1945-1947 και τον τρόπο ζωής, αντιλήψεων και νοοτροπίας της ελληνοαμερικανικής κοινότητας της δεκαετίας του 1980. Μια τρυφερή μα και σκληρή ιστορία με διαρκείς ανατροπές, λιτούς διαλόγους, ποικίλες μορφές αφήγησης και ρεαλισμό που με κράτησε σε αγωνία ως το τέλος.

Βιβλίο Μυστικές ιστορίες
Συγγραφέας Ελένη Κ. Τσαμαδού
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το βιβλίο το αγάπησα για πολλούς λόγους, όχι μόνο επειδή πρωταγωνιστούν γάτες. Είναι έξυπνο, καλογραμμένο, ενδιαφέρον, με ποικίλες ιστορικές στιγμές, διαφορετικά στυλ αφήγησης ανάλογα την εποχή και τον τόπο και καταφέρνει μέσα σε ελάχιστες σελίδες να ζωντανέψει παραστατικά την εκάστοτε περίοδο όπου μας μεταφέρει. Δεν υπάρχει στερεοτυπική αφήγηση αφού η συγγραφέας παραθέτει τα κείμενά της με τέτοιο τρόπο που συμπεραίνουμε μόνο μέσα από τα γεγονότα και τις λέξεις-κλειδιά πού βρισκόμαστε και ποιος είναι ο πρωταγωνιστής του κάθε διηγήματος. Εξ ου και ποικιλία εκφραστικών μέσων, ιδιολέκτων, εγκυκλοπαιδικών πληροφοριών, κάποιες φορές λίγο χιούμορ, κάποιες άλλες ένα δάκρυ παραπάνω συγκροτούν ένα όμορφο, συντροφικό βιβλίο που με κράτησε για πολλές ώρες βυθισμένο σ’ έναν κόσμο γατών, οι οποίες, λόγω ιδιότητας, ξέρουν πολλά παραπάνω από τους ανθρώπους και τα μοιράζονται απλόχερα με τους κουτούς, όπως διατείνεται η Ματμαζέλ, αναγνώστες.

Η Λούλου στη Σμύρνη και τον Μπουρνόβα το 1922, η Νουνεφέρ στο πλάι του νεογέννητου Μωυσή πριν τον αφήσει η μητέρα του να τον πάρει το ποτάμι για να γλυτώσει από τον θάνατο, η Χιών και η ωραία Ελένη του Μενελάου («όμορφη αλλά και τρυφερή και κρυφοπαιχνιδιάρα»), το ανώνυμο γατί που προσπάθησε να σώσει τη ζωή της δούλας που το φρόντιζε την εποχή του λοιμού που είχε πλήξει την Αθήνα κατά το δεύτερο έτος του Πελοποννησιακού πολέμου, η Φιρουζέ στην οποία αφηγείται τις περιπέτειές της η Ρωξάνη, κόρη του Δαρείου και σύζυγος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, η Χάττι της Κλεοπάτρας, η Αρετή που αντιμετωπίζει μαζί με τη Θεοδώρα και τον Ιουστινιανό την αιματηρή στάση του Νίκα, η ανώνυμη γάτα που συντροφεύει την Κασσιανή όσο γράφει ύμνους και ψέλνει κλεισμένη στο μοναστήρι, η Νέμεσις πλάι στην Άννα Κομνηνή που διαβιεί κι αυτή σε μοναστήρι γράφοντας με την αδελφή Πελαγία τα απομνημονεύματά της, την «Αλεξιάδα», η Βέρα της Ζωής Παλαιολογίνας στα πόδια του Πετράρχη που ετοιμάζεται να παντρευτεί τον Αυτοκράτορα της Ρωσίας Ιβάν Γ΄, η απρόσκλητη Λάουρα, ο Τάμπι με τον Ντικ Γουίτινγκτον στο βικτοριανό Λονδίνο, η Αϊμέ που βρίσκει η Νακσιντίλ, η μητέρα του Σουλτάνου Μαχμούτ Β΄, η Aurore του Φρεντερίκ Σοπέν, η Μους της Αμαλίας μας αφηγούνται τις ιστορίες τους στο πρώτο μέρος. Ταξιδεύουμε από την αρχαία Ελλάδα και τη Μεσοποταμία στον Μυστρά και την Κωνσταντινούπολη, σε μοναστήρια και παλάτια, σε μεγάλες πόλεις της Ευρώπης, γνωρίζουμε σημαντικές προσωπικότητες της Ιστορίας και των Γραμμάτων, άντρες και γυναίκες, μαθαίνουμε εκ των έσω λεπτομέρειες της ζωής και της ψυχολογίας τους, κάποιοι με παρακίνησαν να ψάξω και περισσότερο για τη ζωή και τα επιτεύγματά τους. Μια πανσπερμία χαρακτήρων και προσωπικοτήτων που τους συντροφεύουν γάτες, με τις οποίες μοιράζονται τις ευτυχισμένες και τις δύσκολες στιγμές τους.

Στο δεύτερο μέρος όμως, όπως μας αποκαλύπτει κι η ίδια η Ματμαζέλ, έχουμε να κάνουμε με ιστορίες απλώς ανθρώπων που δε συνδέονται άμεσα με μεγάλα ιστορικά γεγονότα όμως η θεματολογία είναι και πάλι ενδιαφέρουσα και η γραφή άψογη ενώ μ’ έναν μαγικό τρόπο οι ιστορίες συνδέονται με τη συγκάτοικο της αφηγήτριας γάτας και τη μητέρα της! Η Λευτέρω του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη αδιαφορεί για τα όσα λέει το αφεντικό της στον Γεώργιο Τερτσέτη, η Ζαμπία έμαθε με συγκινητικό τρόπο από την αφεντικίνα της τον σκληρό γδικιωμό της Μάνης και τις συνέπειές του, το Κουτσουνάκι κυνηγιέται από τις ορδές του Ιμπραήμ, η Τζιντζινάτα είναι η μόνη που επιτρέπει ο Ερρίκος Σλήμαν να μπαίνει στο γραφείο του στο Ιλίου Μέλαθρον, η Κοντέσα συντροφεύει τον Γεώργιο Σταύρου όσο αναπολεί τα ευτυχισμένα χρόνια πλάι στον Ιωάννη Καποδίστρια κατά την ανασυγκρότηση του νέου ελληνικού κράτους και άλλοι άνθρωποι που πέρασαν και χάθηκαν αλλά τους ξαναφέρνει στο φως το βιβλίο της κυρίας Ελένης Τσαμαδού συνεχίζουν να παρελαύνουν από τις σελίδες διατηρώντας αμείωτο το ενδιαφέρον.

Κάθε φορά η συγγραφέας εμπλουτίζει το κείμενό της με υπέροχες παρομοιώσεις, με έναν γλυκό λυρισμό και ζωντανεύει την αντίστοιχη εποχή και περιοχή με προσεγμένες λεπτομέρειες και ταιριαστό λεξιλόγιο και γεγονότα. Η Ιστορία και η μυθολογία δίνονται ανακατεμένες όμορφα και δοσμένες μέσα από την οπτική γωνία μιας γάτας που έχει το ελεύθερο να κινείται προς όπου και όπως θέλει, οπότε παρατηρεί και σχολιάζει τα πάντα. Σε κάθε ιστορία η συγγραφέας βρίσκει κι έναν διαφορετικό τρόπο όχι μόνο να μας εισαγάγει στην ιστορία αλλά και να την ξεδιπλώσει. Όλες με κέρδισαν και δύσκολα μπορώ να ξεχωρίσω κάποιες. Η αφήγηση για την Ωραία Ελένη ήταν άκρως ξεκαρδιστική, με μεγάλες παρενθέσεις αλλά πλήρης και τεκμηριωμένη. Με συγκίνησε η ιστορία της Ρωξάνης, της συζύγου του Μεγάλου Αλεξάνδρου και μέσω αυτής αναβίωσε η ατμόσφαιρα των δολοπλοκιών που ακολούθησαν τον θανάτου του μεγάλου στρατηλάτη. Δάκρυσα με τα απομνημονεύματα του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη. Ανησύχησα με το κυνηγητό των Ελλήνων από τον Ιμπραήμ. Αξέχαστη θα μου μείνει η σκιαγράφηση της Κλεοπάτρας και η επεξήγηση της στάσης της απέναντι σε Οκταβιανό και Μάρκο Αντώνιο ενώ δεν έπαψα να γελάω από την αλλεργική αντίδραση του Οκταβιανού στη Χάττι.

Οι «Μυστικές ιστορίες» της κυρίας Ελένης Τσαμαδού είναι αυτοτελείς και διαφορετικές, συνδέονται όμως αναπόσπαστα και με πρωτότυπο τρόπο με την αφηγήτρια του βιβλίου, τη Ματμαζέλ, η οποία κάποια στιγμή αρχίζει να παίρνει πρωταγωνιστικό ρόλο και να τσακώνεται με την Τιτίνα, επομένως δεν έχουμε μόνο μια ανθολογία γοητευτικών, τρυφερών και ιστορικά τεκμηριωμένων διηγημάτων με πρωταγωνίστριες γάτες αλλά (και) ένα πρωτότυπο σπονδυλωτό μυθιστόρημα, με μια γάτα-αφηγήτρια που παρατηρεί και σχολιάζει, χαρίζει άφθονες γνώσεις και ποικίλες εικόνες από τόσες διαφορετικές εποχές ενώ όσο πλησίαζα στο τέλος άρχιζα να προσεγγίζω το μυστικό της και να την αγαπώ πιο πολύ κι ας μαλώνει αυστηρά τον αναγνώστη για την αλόγιστη χρήση του ίντερνετ: «βιβλία να διαβάζετε»! Ποικίλο, ενδιαφέρον, διαφορετικό, τρυφερό και χαδιάρικο!

Βιβλίο Ο χορός των μυστικών
Συγγραφέας Ελένη Κ. Τσαμαδού
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Προσοχή, spoilers

Ξεδιπλώνονται τα ήθη και τα έθιμα της εποχής, η ντοπιολαλιά, τα κουτσομπολιά και τα νυχτέρια, η κοσμιότης και η ηθική που πρέπει να διακατέχει μια νύφη πριν παντρευτεί (και για να παντρευτεί). Κάπου ένιωσα ασφυκτικά ακόμη κι εγώ για τις δυνατότητες διαφυγής μιας γυναίκας τότε από αυτόν τον περίγυρο (ουσιαστικά, καμία). Προχωράμε στην ιστορία του γιου της Αννέζως, που παντρεύεται τη Σοφούλα. Και ξαναζούμε τα ίδια πράματα. Είναι τέτοιες οι ανατροπές της ζωής και τα απανωτά γεγονότα, που ο έρωτάς τους στερεύει. Ο Γιώργης για να αποστασιοποιηθεί φεύγει στην Αμερική. Μπροστά στα μάτια μας ξεδιπλώνονται οι αγωνίες και η ταλαιπωρία των μεταναστών των αρχών του 20ού αιώνα. Πώς πηγαίνανε στην Αμερική (με σαφή διάκριση πρώτης και τρίτης θέσης), τι συζητάγανε, τι ελπίζανε, τι περιμένανε και ποια τα συναισθήματά τους όταν αντίκριζαν το Άγαλμα της Ελευθερίας. Ο Γιώργης ζει το αμερικανικό όνειρο κι η Σοφούλα καταφεύγει κοντά του. Και πάλι η ζωή δεν τους αφήνει σε ησυχία. Νέοι έρωτες, η αληθινή ταυτότητα κάποιων έμπιστων ανθρώπων και η Σοφούλα γυρνά στο χωριό με την κόρη της, Αννέζω (Τζούλη). Και φτάνουμε στο τρίτο μέρος, όπου ξαναγυρνάμε στο χωριό, τη μικρόνοια και την κακία των συγχωριανών, τα κουτσομπολιά, τις μονότονες, καθημερινές μικροχαρές. Και ο κύκλος κλείνει σιγά σιγά, με νέα ηρωίδα πολύπαθη την Τζούλη και τον κρυφό της έρωτα, όπου ανακατεύεται η μάνα της με σκοπό να τους ενώσει και καταφέρνει να βάλει μόνιμη ταφόπλακα στη σχέση τους. Κι η ιστορία κλείνει με την εγγονή της Αννέζως-Τζούλης, Αννέζω-Τζίνη, που μεγάλωσε με το θείο της πίσω στην Αμερική, κι έρχεται το 2002 στην Ελλάδα να ανακαλύψει την αλήθεια για τον περίεργο θάνατο της μάνας της με τη βοήθεια του “Φως στο σκοτάδι”.

Συγκριτικά η πλοκή που περιέγραψα παραπάνω δεν δίνει με τίποτα το πραγματικό περιεχόμενο του κειμένου, όπου χορεύουν και κινούνται πρωταγωνιστές και δευτεραγωνιστές, συναισθήματα και αδικίες. Όλα δικαιολογημένα, όλα εξηγημένα κατά το ορθόν, επιθυμίες και τρόποι έκφρασης που ναι, αντιστοιχούν στην εκάστοτε πραγματικότητα. Σε γενικές γραμμές ένα καλοδουλεμένο κείμενο, με σφιχτή πλοκή, που καταφέρνει να μην κουράσει και να μην επαναλαμβάνεται. Φαίνεται ξεκάθαρα ότι οι γυναίκες θα είναι οι πρωταγωνίστριες από την αρχή του μυθιστορήματος. Και πραγματικά δεν ξέρεις με ποιαν να ταυτιστείς, ποια να πρωτοπαρηγορήσεις. Κινήσεις και πράξεις, μυστικά και πάθη, που φαίνονται αρκετά αληθοφανή. Θα μπορούσε κάλλιστα να γίνει γυναικουλίστικο ή ακόμη και μίσανδρο. Όμως όχι. Η αγάπη της συγγραφέως για τους άντρες που τριγυρίζουν τις ηρωίδες της την οδηγεί να τους μαλακώνει, να τους αλλάζει τη νοοτροπία, και πάλι με τα γυρίσματα της ίδιας της ειμαρμένης και όχι με κούφιες δασκαλίστικες κατηχήσεις. Ναι, η Αννέζω-Τζίνη καλά έκανε και γύρισε στην Αμερική, για να καλυφθεί το μεγάλο χάσμα των σχεδόν 50 χρόνων, γιατί ειλικρινά κάποια στιγμή θα κούραζε να μαθαίναμε και για τις δικές της περιπέτειες (ήδη διαβάσαμε απνευστί 3 γενιές). Το σταφιδικό και ο πόλεμος του 1880, οι Βαλκανικοί και οι παγκόσμιοι πόλεμοι, το κραχ του 1929 στην Αμερική, ο Τιτανικός. Είναι ελάχιστα από τα ιστορικά και πραγματολογικά στοιχεία που δίνουν αληθοφάνεια και επηρεάζουν τις τύχες των ηρώων και των ηρωίδων. Λίγο χαζούλικο ήταν το τελευταίο κεφάλαιο με την κοινωνική εκπομπή στυλ Φως στο Τούνελ (“Φως στο σκοτάδι”) και την άτεγκτη παρουσιάστρια, που ήθελε να το εκμεταλλευθεί για να βγάλει θέαμα. Ναι, οκ, ίσως γίνεται αυτό αλλά θα μπορούσε να μην αναφέρει τον τίτλο της εκπομπής που μόνο χαμόγελα φέρνει.

Ένα πολύ καλό μυθιστόρημα, με γλώσσα και στυλ ρέοντα, με αληθινά πρόσωπα, πραγματικές καταστάσεις, καθόλου ακραίες ανατροπές και με ένα ωραίο φινάλε, που κλείνει τον “κύκλο του πόνου και του αίματος”, ησυχάζει τις ψυχές των ταλαίπωρων γυναικών κι ατενίζουμε με αισιοδοξία το μέλλον.

Βιβλίο Υστερόγραφο ζωής
Συγγραφέας Ελένη Κ. Τσαμαδού
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Ραχήλ είναι Εβραία, γεννιέται τη δεκαετία του 1920 στη Θεσσαλονίκη και ζει μια άνετη οικονομικά ζωή. Μετά τις εγκύκλιες σπουδές της σπουδάζει στην Ελβετία καλούς τρόπους κι εκεί ερωτεύεται τον Μαξ, έναν άντρα που τη γοητεύει. Ο Μαξ αποβλέπει στην περιουσία της και την πείθει να γίνει δική του, όμως μένει έγκυος! Μετά από κάποιες ανατροπές στην υπόθεση ως προς την πραγματική ταυτότητα του απατεώνα και την έκτρωσή της, η Ραχήλ επιστρέφει στην πατρίδα της ταπεινωμένη. Με το ξέσπασμα του πολέμου γίνεται νοσοκόμα και βοηθάει στο μέτωπο. Μετά την εισβολή των Γερμανών μεταφέρεται μαζί με όλους τους Εβραίους στο Άουσβιτς. Εκεί….

Ταυτόχρονα μαθαίνουμε για την ερωτική ζωή του Γιάννη, που μεγαλώνει μόνος με τον πατέρα του και αναρωτιέται γιατί τον εγκατέλειψε η μάνα του και τι γυναίκα είναι κάποια που αφήνει το σπλάχνο της να μεγαλώσει μακριά από την πατρίδα χωρίς κανένα σημάδι ενδιαφέροντος από τη μεριά της. Το κείμενο της μητέρας του τον βοηθά να θυμηθεί αποσπάσματα από τη δική του ζωή, να βάλει στις σωστές της διαστάσεις τη σχέση του με τη Μαρίνα, την κοπέλα του και να προχωρήσει στη ζωή του. Οι τελευταίες σελίδες όμως του αποκαλύπτουν τι πραγματικά συνέβη και αναγκάστηκε η μητέρα του να τον αφήσει να φύγει μακριά της.

Η γραφή παραμένει αγαπημένη: λόγος άμεσος, ευθύς, ένα ποτάμι από εικόνες και συναισθήματα ξεχειλίζει και παρασύρει τον αναγνώστη στα κόκκινα ποτάμια του πολέμου και στα μαύρα μονοπάτια του έρωτα. Σε κάποια σημεία φλύαρο, με αρκετές σελίδες να χαλαρώνουν κάπως την πλοκή και να διακόπτουν την ένταση των σκέψεων όμως, παρ’ όλο που η πρωταγωνίστρια αναλύει τον τρόπο σκέψης της, τα αισθήματά της, τις ανάγκες της, τους έρωτές της, τη νοοτροπία της κλπ. αυτό δεν καταντά βαρετό, χάρη στην πένα της συγγραφέως. Τα απομνημονεύματα είναι λόγια που σίγουρα θα ακούσει κάποιος από μια γυναίκα της διπλανής πόρτας, ό,τι ποτίζει τις σελίδες είναι ειπωμένο και βιωμένο από μια μέσης ηλικίας και νοοτροπίας γυναίκα που όλοι έχουμε συναντήσει.

SPOILERS

Πάμε στις αντιρρήσεις. Δύο είναι τα βασικά σημεία που ανατρέπουν τα πάντα: τι αναγκάστηκε να κάνει η Ραχήλ στο Άουσβιτς και γιατί εγκατέλειψε το παιδί της. Ομολογώ ότι θεωρώ υπερβολικές και τις δύο αντιδράσεις. Η αγωνία της Ραχήλ είναι να τη συγχωρήσει ο γιος της γι’ αυτό που αναγκάστηκε να κάνει Δεν μπορώ να πω ορθά κοφτά τι είναι σωστό και τι λάθος. Με τη δική μου αντίληψη και τη δική μου νοοτροπία, η γυναίκα αναγκάστηκε υπό δεδομένες συνθήκες και δεν πρόδωσε τον αρχικό της, σεμνό και πιστό, χαρακτήρα. Για μένα δεν ήταν δα και φλέγον ζήτημα.

Ως προς τη μέγιστη αποκάλυψη της εγκατάλειψης, έχω έντονες αντιρρήσεις, μιας και η όλη ιστορία και αντιλήψεις, ακόμη και αν θα μπορούσε να υπάρξει ένα τέτοιο γεγονός στην πραγματική ζωή, ήταν υπέρ το δέον υπερβολικό. μακριά από τις διδαχές του χριστιανισμού (!), άρα τιμωρία. Θα καταλάβει ο αναγνώστης τι εννοώ όταν φτάσει σε αυτό το σημείο. Νομίζω ότι αυτό είναι αρκετά υπερβολικό από μόνο του και δε χρειάζεται να σχολιάσω περαιτέρω.

Σε γενικές γραμμές ευκολοδιάβαστο, πλούσιο σε συναισθήματα, ωραίο σε περιγραφές, ωραία δίνονται τα ιστορικά στοιχεία της Θεσσαλονίκης και της Πάτρας (δε γνώριζα για τον βομβαρδισμό της την πρώτη μέρα της Κατοχής), ωραίο κείμενο αλλά υπερβολικό στα ανωτέρω σημεία.