Βιβλίο Το Πανδοχείο 
Συγγραφέας Δέσποινα Χατζή
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μίνωας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Δέσποινα Χατζή επιστρέφει με ένα από τα καλύτερά της μυθιστορήματα για να μας χαρίσει ένα ταξίδι στη νότια Ιταλία και συγκεκριμένα στα ελληνικά χωριά της Καλαβρίας, όπου εκτυλίσσονται συγκινητικές ιστορίες και συναρπαστικά γεγονότα που αναδεικνύουν τα κοινά χαρακτηριστικά της ελληνικής νοοτροπίας με τους κατοίκους της περιοχής. Άντρες και γυναίκες αγαπούν και προδίδονται, ελπίζουν και διαψεύδονται, αγωνιούν για το αύριο ή συνεργάζονται με τους κατακτητές, κρύβουν μυστικά, ωριμάζουν, μεγαλώνουν, αλλάζουν. Στην Αθήνα τη δεκαετία του 1940 και στην Ιταλία μετά τον πόλεμο, εκεί εκτυλίσσεται το μυθιστόρημα, με τη δεκαετία του 1990 να παρεμβάλλεται για να δείξει νέους χαρακτήρες, να καταγράψει νέες ενδιαφέρουσες σχέσεις, και δοθείσης ευκαιρίας που τα γεγονότα λαμβάνουν χώρα το Πάσχα να μάθουμε επιλεγμένα λαογραφικά στοιχεία της περιοχής.

Βασικός άξονας των ιστοριών είναι η Αντονέλλα, μια δυναμική γυναίκα και μια από τις πιο ολοκληρωμένες προσωπικότητες που έχω συναντήσει ως τώρα στη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία. Είναι η ιδιοκτήτρια του πανδοχείου Magna Grecia και αφοσιωμένη ολόψυχα στη διάσωση και ανάδειξη του πολιτισμού της περιοχής, η οποία δοκιμάστηκε κατά τη διάρκεια του πολέμου από τη σκληρότητα που επέδειξε στον ελληνόφωνο πληθυσμό της ο Μπενίτο Μουσολίνι. Η Αντονέλλα έζησε από την αρχή την ανασυγκρότηση του τόπου, βίωσε στο πετσί της τις δυσκολίες από τα υλικά και ψυχικά ερείπια που έμειναν όρθια. Τη δεκαετία του 1990 η Αντονέλλα έχει πλέον μοιράσει τα δωμάτια σε συγκατοίκους: στον εξηνταπεντάχρονο Ιταλό εβραϊκής καταγωγής Μικέλε Τριπόνι, στο μεσήλικο ζευγάρι Βερόνικα και Κλαούντιο Κόντι, στον καθολικό ιερέα Αλμπέρτο Ρίτζι, πιστό στο ποίμνιο της ενορίας του Ρηγίου όπου και είναι εφημέριος, στην εξηντάχρονη συγγραφέα Σεμπαστιάνα Κόπολα και στην εξηνταπεντάχρονη ηθοποιό Νινέτα Ρούσο που ο καθένας τους βάζει και το δικό του λιθαράκι στις εξελίξεις. Ο έρωτας της ζωής της πρωταγωνίστριας, Αναστάζιο Αντριότι, με τον οποίο αγόρασαν το πανδοχείο το 1960, μετά από πολλές οικονομικές δυσκολίες και επιχειρηματικές αποτυχίες, είναι φιλέλληνας και κατά τη διάρκεια του πολέμου προσπάθησε να μη ρίξει ούτε μια σφαίρα εναντίον των Ελλήνων, όπως τον νουθέτησε ο πατέρας του. Η ιστορία της αγάπης τους ξεδιπλώνεται συγκινητικά, γλυκά και τρυφερά, με πολλά σκαμπανεβάσματα που δίνουν χώρο σε παράλληλες ιστορίες να ξεδιπλωθούν χωρίς να πάρουν όμως πρωταγωνιστική θέση στη ροή της αφήγησης.

Η οικογένεια του Αντριότι δεν έχει τόσο πλούσιο και περίπλοκο παρελθόν όσο της γυναίκας του κι αυτό με βρήκε σύμφωνο, μιας και τα μέλη της οικογένειας της Αντονέλλας είχαν τις δικές τους ιστορίες να αφηγηθούν και να αλλάξουν πολλές φορές τη μοίρα των ηρώων. Ο πατέρας της, Αριστείδης, είναι σχιζοειδής προσωπικότητα, πρόθυμος ν’ αρπάξει κάθε ευκαιρία για να πραγματοποιήσει τα όνειρα και τις φιλοδοξίες του και η μητέρα της Βασιλική, είναι υποταγμένη στον άντρα της και μπερδεμένη συναισθηματικά, μιας κι ένα μυστικό τη βασανίζει ακόμη. Τα γεγονότα θα τη φέρουν από την Κηφισιά στα Πατήσια κι από κει στην Κυψέλη, με την Ιστορία ν’ αλλάζει τον κόσμο γύρω της. Πρότυπο της Αντονέλλας είναι η εξαδέλφη Δήμητρα που την παρακινεί να κάνει κάτι κι εκείνη για τον αγώνα υπέρ της πατρίδας. Τα αδέρφια του πατέρα της, ο Φωκάς, φαρμακοποιός, μποέμ, με πάθη και ευαισθησίες, κάτοικος Θεσσαλονίκης, μέσω του οποίου γνωρίζουμε από πρώτο χέρι τους διωγμούς των Εβραίων της πόλης και ο Ανδρέας, χημικός, χαρισματικός επιχειρηματίας, παντρεμένος με την Αρετή, μια επιπόλαια, αγενή, γεμάτη προκαταλήψεις και ταμπού γυναίκα, είναι οι πιο κοντινοί της άνθρωποι που μπολιάζουν τα πρώτα της βήματα με τις απόψεις και τη συμπεριφορά τους.

Η συγγραφέας περιγράφει όμορφα και παραστατικά την ιταλική ύπαιθρο και καταγράφει με δεξιοτεχνία και διορατικότητα τη νοοτροπία, τις αντιλήψεις και τη στάση ζωής των Ελλήνων της Κάτω Ιταλίας, κατά τη διάρκεια και μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Ήθη και έθιμα, μαγειρική, γλώσσα, απλώνονται και στολίζουν κομψά το κείμενο. Οι ενδιαφέρουσες και παραστατικές ιστορίες ανακατεύονται αρμονικά μεταξύ τους, οι χαρακτήρες αλληλοεπιδρούν θετικά και αρνητικά, εξελίσσονται, μεγαλώνουν και η συγγραφέας χαρίζει άπλετες λέξεις για να τους ντύσει. Ένιωσα τόσο χορτάτος όταν τελείωσε το βιβλίο που για καιρό με τριγύριζαν οι ήρωες και οι πράξεις τους.  Επίσης, θίγονται πολλά διαχρονικά ζητήματα, όπως οι σχέσεις μεταξύ παιδιών και γονιών, η νέα αρχή όταν τα παιδιά πάρουν τον δρόμο τους, ακόμη και η γυναικεία χειραφέτηση, χωρίς όμως υπερβολές και ακρότητες. Μέσα από σωστά και βάσιμα παραδείγματα δίνεται το μέγεθος των αρνητικών συνεπειών της υποταγής στις εντολές και στον φόβο του άντρα είτε ως συζύγου είτε ως πατέρα και τον εγκλεισμό σε κοινωνικά στερεότυπα με το «τι θα πει ο κόσμος» πάντα πάνω από το κεφάλι τους, ενώ διάφορα περιστατικά δείχνουν τρόπους για να πατήσει μια γυναίκα στα πόδια της, να αποκτήσει αυτοπεποίθηση, να εμπιστευτεί τον εαυτό της και να έχει αυτάρκεια και αυτοβουλία.

Κατά τη διάρκεια της Κατοχής καταγράφονται ιστορίες εθνικής αντίστασης και ηρωισμού μα και δειλίας και συνεργασίας με τον εχθρό, με αποτέλεσμα η οικογένεια της Βασιλικής να χωριστεί στα δύο, αφού κάποιοι ακολουθούν το ένα και κάποιοι το άλλο μονοπάτι με ανυπολόγιστες συνέπειες. Ηρωισμός και απαξίωση, ντροπή και θάρρος είναι τα δύο άκρα στα οποία ισορροπεί το ένα κομμάτι του βιβλίου. Και με πόση προσοχή και φροντίδα αγγίζει το θέμα του βάρους της ντροπής στα παιδιά του ανθρώπου που συνεργάζεται με τους Γερμανούς, τι αγώνα δίνουν για να φύγει από πάνω τους η ρετσινιά, πόση στήριξη χρειάζονται για να καταλάβουν πως δεν είναι ίδιοι σαν τον γονιό τους αλλά έχουν δικά τους χαρακτηριστικά και αντιλήψεις και πως κανείς δε θα τους ταυτίσει. Υπέροχα νοήματα, δυνατά συναισθήματα (αγάπη και εμπιστοσύνη, ηρωισμός και δοτικότητα, ελευθερία και αποφασιστικότητα) και πολλές ιστορίες από την ελληνική Κατοχή και από την καθημερινότητα των κατοίκων της Μεγάλης Ελλάδας συγκροτούν ένα μεστό, χορταστικό και καλογραμμένο μυθιστόρημα.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Ευλογημένοι οι άνθρωποι που η ψυχή τους δεν ριζώνει πουθενά» (σελ. 374).

«Οι αληθινοί έρωτες δεν πεθαίνουν, Βασιλική, εξελίσσονται σε βαθιά αγάπη» (σελ. 376).

Βιβλίο Σμαρώ: από τον Βόσπορο στον Σηκουάνα
Συγγραφέας Δέσποινα Χατζή
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μίνωας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Δέσποινα Χατζή επιστρέφει με ένα κείμενο βαθύτερο και πιο ουσιαστικό από το προηγούμενό της. Έγραψε ένα πολυεπίπεδο μυθιστόρημα, γεμάτο πολλές και διαφορετικές πλοκές που συγκλίνουν όλες στην αφήγηση της ζωής της Σμαρώς, όμως χωρίς να καταφεύγει σε τετριμμένα στερεότυπα. Ένιωσα λες και η συγγραφέας πειραματιζόταν με τον εαυτό της και το κείμενό της, μιας και ποτέ δεν έφτανε τη γραφή της σε δεδομένες λύσεις, ούτε αναμασούσε πράγματα και καταστάσεις που έχουν γράψει άλλοι πιο πριν. Διαβάζοντας την περίληψη, περίμενα μια γυναίκα που είναι ανάμεσα σε δύο άντρες, στις αποφάσεις της οποίας προέχει η λογική και όχι το συναίσθημα, άντε να κάνει κι ένα παιδί και να συνεχίσει να τύπτεται από τις τύψεις που θα την οδηγήσουν να το σκάσει σε μια κοσμοπολίτικη ζωή, αφήνοντας πίσω της αποκαΐδια. Α, ας χτίσουμε και τα Σεπτεμβριανά του 1955 για να έχουμε αληθοφάνεια. Προς τιμήν της η κυρία Χατζή γύρισε την πλάτη σε όλα αυτά.

Η Σμαρώ είναι μια σεμνή κοπέλα, πιστή στην οικογένειά της και τα ιδεώδη τους. Γνωρίζει κι ερωτεύεται τον Κωνσταντίνο, οπότε οι επαφές τους και τα συναισθήματά τους ντύνονται με την απαραίτητη χρυσόσκονη όμως τα αίτια που τους κρατούν μακριά είναι πιο σοβαρά: ο Κωνσταντίνος κινείται στους κύκλους του κομμουνισμού στη Μασσαλία κι έχει ως στόχο να μαζέψει αποδείξεις για να ξεσκεπάζει όσους φιλοχιτλερικούς κρύβονται ακόμη στη Γαλλία. Τα πρόσωπα που συναναστρέφεται και οι ανατροπές που έρχονται απρόσμενα στη ζωή του αφήνουν τη μορφή του να αργοσβήσει στη θύμηση της Σμαρώς. Έχουμε δηλαδή εντελώς αληθοφανή περιστατικά, ιστορικώς τεκμηριωμένα, και βαθιά γνώση της ανθρώπινης ψυχολογίας. Οι δύο άνθρωποι, παρά την αμοιβαία αγάπη που εξακολουθεί να τους ενώνει, ανίσχυροι μπροστά στη μοίρα, αφήνονται να παρασυρθούν από τη δίνη των πράξεών τους.

Αυτή η ερωτική ιστορία περιστοιχίζεται από τους φίλους του Κωνσταντίνου στη Γαλλία και από την οικογένεια και την καθημερινότητα της Σμαρώς στην Κωνσταντινούπολη. Δίνονται πολλά φαιδρά και δραματικά περιστατικά από την άνετη ζωή της Σμαρώς, που σπουδάζει σε σημαντικό σχολείο, που περνά τα καλοκαίρια της στα Πριγκηπόννησα, που ενδιαφέρεται για τις φυσικές ομορφιές της πόλης της και για τη μόρφωσή της. Κι όλα αυτά ανατρέπονται με τα Σεπτεμβριανά του 1955. Οι γονείς της έζησαν τις δυσκολίες των Ελλήνων της Πόλης, τη στρατολόγηση του 1941 και το βαρλίκ του 1942 και το αποκορύφωμα του αφελληνισμού της Πόλης κατέστρεψε ολοκληρωτικά τα σχέδιά τους. Και πάλι εδώ αποφεύγεται η παγίδα: τα Σεπτεμβριανά δεν είναι ένα πρόσχημα για να αναμετρηθεί ο έρωτας με τη μοίρα αλλά η αφήγηση των καταστροφών που οδήγησαν τη ζωή της Σμαρώς σε άλλο επίπεδο, μη αναμενόμενο και χειρότερο. Πώς αντέδρασε στην εξαφάνιση του Κωνσταντίνου; Τι έκανε στη συνέχεια της ζωής της και γιατί χάθηκε;

Πολλές φορές σε μυθιστορήματα που ασχολούνται με το χτες και το σήμερα σε μια διττή αφήγηση, κάποιο κομμάτι θα είναι πιο αδύναμο. Με μεγάλη μου χαρά ανακάλυψα πως στη «Σμαρώ» το χτες και το σήμερα είναι δύο σχεδόν αυτοφυείς οντότητες, καλά στερεωμένες, που έχουν και οι δύο να πουν κάτι στον αναγνώστη. Ο Μηνάς λοιπόν είναι παντρεμένος με την Όλγα και προσπαθεί να βρει τον εαυτό του μέσα σε αυτόν τον γάμο, τη στιγμή που η έφηβη κόρη τους ανατρέπει όλα τους τα σχέδια κι ετοιμάζεται για σπουδές στο Παρίσι. Ο Μηνάς έχει μια πολύ καλή φίλη, την Αρλέτ, στην οποία εμπιστεύεται το παιδί του, αυτό το ταξίδι όμως είναι και η αφορμή να αρχίσει να αναζητά εντονότερα τα ίχνη της μητέρας του. Με άψογο χειρισμό της ιστορίας και με διακριτική εμβάθυνση στα θέλω και τα πιστεύω των ηρώων, η κυρία Χατζή ξεδιπλώνει μια χαίνουσα πληγή που προβληματίζει πολλά ζευγάρια ακόμη και σήμερα: γιατί μένουν μαζί; Τι τους κρατά πνιγμένους σε έναν γάμο που δεν έχει άλλο κοινό στοιχείο από ένα παιδί; Πόσο αληθινή ήταν η κραυγή της εγγονής Σμαρώς που είδε τους γονείς της για πρώτη φορά να επικοινωνούν ουσιαστικά όταν κατέληξαν στο διαζύγιο: «Γιατί δε χωρίζατε τόσα χρόνια πριν;». Θα εντοπίσει ο Μηνάς τη μητέρα του; Γιατί ο πατέρας του αρνείται τόσο επίμονα να του πει την αλήθεια; Τι υπάρχει στο σκοτεινό παρελθόν της οικογένειάς του; Θα βρει σαν άντρας ένα νόημα στη ζωή του, έχοντας το θάρρος να πάρει διαζύγιο από την Όλγα; Τελικά, πόσο εύκολο είναι να κάνεις ένα βήμα προς την αυτογνωσία και την προσωπική σου ευτυχία;

Η «Σμαρώ» είναι ένα βιβλίο που εκμεταλλεύεται όλα τα στερεότυπα ενός ρομαντικού μυθιστορήματος για να τα προσαρμόσει στη δική της πλοκή, μετατρέποντάς τα σταδιακά σε κάτι ανώτερο από μια απλή ερωτική ιστορία. Στο κείμενο υπάρχουν πολλά συναισθήματα και προβληματισμοί που απασχολούν τον καθημερινό άνθρωπο και ίσως διαβάζοντάς το του δοθούν κάποιες ενδείξεις να επιλύσει τους δικούς του βραχνάδες. Είναι μια ιστορία πολυεπίπεδη, διαφορετική, με σωστό χειρισμό της πλοκής, αρμονική σύζευξη διαφορετικών χαρακτήρων και των ιστοριών που έχουν να αφηγηθούν και σε γενικές γραμμές κρύβει πολλά νοήματα πίσω από τις γραμμές χωρίς να απαιτεί ταυτόχρονα και την αδιάλειπτη προσοχή εκείνου που θα το εμπιστευτεί να τον ταξιδέψει γιατί μόνο μια συγγραφέας σαν την κυρία Χατζή ξέρει να περνάει αυτό που θέλει υποδόρια και σχεδόν ασυναίσθητα. Η «Σμαρώ» είναι και ως πλοκή και ως κεντρική ιδέα και ως αφήγηση φρέσκια και διαφορετική από κάθε άλλο μυθιστόρημα που έχω διαβάσει ως τώρα.