Βιβλίο Ως την τελευταία πνοή 
Συγγραφέας Γιώργος Γιαντάς
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Υδροπλάνο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα είναι η πρώτη συγγραφική απόπειρα ενός ανθρώπου που στο διάστημα που μεσολάβησε βελτιώθηκε αισθητά από άποψη θεματολογίας και γραφής. Το βιβλίο κυκλοφόρησε πριν δέκα χρόνια και τώρα επανατυπώθηκε, χαρίζοντάς μας εκ νέου μια άλλη οπτική γωνία της μικρασιατικής εκστρατείας του 1919 και καταστροφής του 1922. Έχοντας διαβάσει πάρα πολλά μυθιστορήματα για τη συγκεκριμένη περίοδο, ομολογώ πως το κείμενο έχει να προσφέρει κάτι καινούργιο, μιας και ο Αλέξανδρος Βελισσαρίου ζει και τις δυο πλευρές (στρατό και κοινωνική ζωή) ενώ με την πρωτοπρόσωπη αφήγησή του με έφερε στο πλάι του και μου έδειξε χιλιάδες μικρολεπτομέρειες από τα παρασκήνια αλλά και από την πρώτη γραμμή των γεγονότων. Δεν παύει να είναι ένα πυκνογραμμένο κείμενο, τόσο γεμάτο που ίσως αποθαρρύνει όσους δεν αγαπούν λίγο παραπάνω να διαβάζουν γι’ αυτήν τη χρονική στιγμή και για τη Σμύρνη, που όμως με βοήθησε να καταλάβω πολλές κινήσεις και διπλωματικούς ελιγμούς που έφεραν την Ελλάδα στο χείλος της μικρασιατικής καταστροφής ενώ ταυτόχρονα η λαμπερή, τρυφηλή κοινωνική ζωή ξεδιπλώνεται σε όλη της τη χάρη. Από την άλλη, δοκίμασα να προσπεράσω κάποιες γραμμές, ακριβώς γιατί ένιωσα «μπουκωμένος» από όλα αυτά αλλά και λόγω αρκετών τυπογραφικών λαθών και προβλημάτων στη στοιχειοθεσία, μόνο και μόνο για να διαπιστώσω σχεδόν αμέσως πως οι εξελίξεις τρέχουν και μπορούν να συμβούν ακόμη και μέσα σε μια παράγραφο που εγώ προσπέρασα, οπότε επέστρεψα στον γνώριμο ρυθμό ανάγνωσης, αγχωμένος για τον χρόνο που περνάει αλλά αποζημιωμένος με τα μελετημένα ψυχογραφήματα και τις μη αναμενόμενες εξελίξεις.

Η ιστορία ξεκινάει με τον πρωταγωνιστή να κάνει μια εξομολόγηση από καρδιάς. Έμπειρος και καταπονημένος υπερήλιξ, τώρα δίπλα στη θάλασσα που δεν παύει να του στέλνει οιμωγές και ακέφαλα πτώματα, σ’ ένα ορφανοτροφείο της Μυτιλήνης, αναπολεί τη ζωή του. Γράφει τις σκέψεις του, τις εμπειρίες του, τα βιώματά του, απευθυνόμενος σε δεύτερο ενικό σ’ έναν δυνητικό αναγνώστη (τουλάχιστον στα πρώτα κεφάλαια). Διακριτικά είρων αλλά και σεβαστικός απέναντι στο στράτευμα και τις τύχες της Ελλάδος: «Ίσως τελικά αυτός ήταν ο δικός μου προορισμός. Να σας μεταφέρω μια δίνη, έναν μικρό κυκλώνα Ιστορίας, έτσι όπως τον έζησα. Θέλησα να είμαι ειλικρινής» (σελ. 22). Δεν είναι άλλος ένας ήρωας πολέμου που θέλει ν’ αφηγηθεί τα γεγονότα αλλά ένας άνθρωπος που αγωνίζεται να φωτίσει όλες τις πλευρές ης αλήθειας: «Δε με ενόχλησε ποτέ η προσπάθεια των νεοτέρων να ακούσουν για τα γεγονότα. Μ’ ενοχλούσε όμως απίστευτα το ότι δεν ήθελαν να μάθουν την αλήθεια. Είχαν διαβάσει ά ακούσει κάπου για την εκστρατεία και το Μικρασιατικό και τη μαρτυρία μου την ήθελαν απλώς ως ένα κομμάτι για τη συλλογή τους» (σελ. 23). Έχει καταλήξει σε πικρά συμπεράσματα: «Οι απλοί άνθρωποι, δυστυχώς, δεν αποφασίζουν ποτέ για τις τύχες τους. Ακόμη κι όταν αρπάξουν το τουφέκι να αμυνθούν για το χώμα, το σπίτι, τα παιδιά και τη γυναίκα τους, υπάρχουν άλλοι που έχουν φέρει τον εχθρό έξω από την πόρτα» (σελ. 18). Και στο τέλος παραδέχεται: «Η Ιστορία για μένα δεν είναι παρά άνεμος. Άλλοτε γλυκός κι ανάλαφρος, άλλοτε βορινός κι αμείλικτος» (σελ. 18).

Το 1916 ο Αλέξανδρος παίρνει την απόφαση να δουλέψει κοντά στους θείους του, Σωτήρη και Θεανώ, στη Σμύρνη για να στηρίξει τον ψαρά πατέρα του. Αμπέλια και κρασί, κέρδος και εμπόριο αλλά και ο έρωτας τον απασχολούν. Ο Αλέξανδρος, παρ’ όλη τη στρωμένη αρχικά δουλειά, βάζει τον καλύτερό του εαυτό. Διαπιστώνει μάλιστα, με αφορμή τα γεγονότα του Δεκεμβρίου του 1916 στην Αθήνα με τον βομβαρδισμό από τον ναύαρχο Λουί Νταρτίζ ντε Φουρνιέ, πως οι περισσότεροι Σμυρνιοί προτιμούν τα γλέντια και τις βεγγέρες τις ελεύθερες ώρες τους και αγνοούν τρομακτικά το τι συμβαίνει παραπέρα ή, ακόμη χειρότερα, στην ελεύθερη Ελλάδα. Στη συνέχεια, ο νέος διαπίστωσε πως το εμπόριο και το κέρδος εφησυχάζουν τους Έλληνες που κάνουν κουμάντο στα πράγματα και τροφοδοτούν τους Τούρκους που δεν έχουν λόγο να σηκώσουν τουφέκι, κανείς όμως δεν υπολόγισε τον κρυφό πόθο για λευτεριά που κατέτρωγε τα σωθικά των Τούρκων.

Ο φέρελπις και φιλόδοξος Αλέξανδρος ήρθε στη Σμύρνη χωρίς να γνωρίζει ούτε να σκέφτεται τα γεγονότα του πολέμου γύρω του καθώς και τις πιθανές συνέπειές τους για την ευμάρεια στην οποία κλήθηκε να ζήσει. Η συμβολή του καθηγητή της Ευαγγελικής Σχολής Βενετόπουλου στην αφύπνισή του είναι σημαντική, μιας και περιγράφει εύληπτα και με ακριβοδίκαια επιχειρήματα κάθε πτυχή της κατάστασης, τα μειονεκτήματα και τα πλεονεκτήματα μιας ουδέτερης Ελλάδας, την επιζήμια εμμονή του βασιλιά σε αυτήν τη στάση, τις βλέψεις Τούρκων και Βούλγαρων που πολεμούν κατά της Ελλάδος, για τον αγώνα δρόμου των Τούρκων στο πλαίσιο του πολέμου να κάνουν την Τουρκία ξανά μουσουλμανική και πολλά άλλα. Ο κύκλος του εργοστασιάρχη θείου είναι μια μικρογραφία εκείνης της Σμύρνης: «Πρώτη φορά καταλάβαινα, κοιτώντας τους όλους, το κοινό που είχε η μεγάλη αυτή παρέα: τη διαφορετικότητα! Μια διαφορετικότητα που γεννούσε το ενδιαφέρον κι έκανε τη γνώμη του καθενός σημαντική ως πολύτιμη» (σελ. 125).

Με άφθαστο λυρισμό και πολλές λεπτομέρειες αναδεικνύεται η ομορφιά της Σμύρνης. Χρώματα κι αρώματα, κτήρια και άνθρωποι, συναγωνίζονται μεταξύ τους σε κάλλος και κομψότητα ενώ η ίδια η πόλη λάμπει μαζί με τους κατοίκους της όταν δύει ο ήλιος. Οι επισκέψεις του Αλέξανδρου στη βιβλιοθήκη της Ευαγγελικής Σχολής μας ταξιδεύουν πίσω στον 5^ο αι. π. Χ. με την ιστορία των ιδεών και της φιλοσοφίας που γεννήθηκαν στην Ιωνία και παρατίθενται σύντομες πληροφορίες που συμπληρώνουν αρμονικά και κατάλληλα το παζλ της Μικράς Ασίας που θα διαλυθεί σύντομα σε χιλιάδες κομμάτια. Η αφήγηση είναι αρκετά λεπτομερής, με πολλά μικρογεγονότα και περιστατικά από την καθημερινή ζωή της Σμύρνης, με τον Αλέξανδρο στο επίκεντρο, κάτι που είναι αρκετά θετικό για όσους αγαπούν να διαβάζουν για το πετράδι της Ιωνίας και για την κοινωνική ζωή των Ελλήνων εκεί. Μάλιστα, συγκινήθηκα όταν η Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου έκανε ένα μόρτικο πέρασμα από το στέκι του πρωταγωνιστή στις Μεγάλες Ταβέρνες: «Συρματοπλέγματα βαριά, ζώνουν τη δόλια μου καρδιά».

Μου άρεσε πολύ ο τρόπος που περνάει ο Γιώργος Γιαντάς τα γεγονότα μέσα από τη ζωή του πρωταγωνιστή. Είναι ένας νέος και γοητευτικός άντρας που απολαμβάνει την άνετη οικονομικά ζωή στο πλάι του θείου του, βοηθώντας τον φυσικά με το μυαλό του και τις ικανότητές του και ως εκ τούτου αποκτώντας τον δικό του μισθό, όμως μέσα από μια σειρά γεγονότων και αποκαλύψεων καταλαβαίνει τις εύθραυστες ισορροπίες στη Μικρά Ασία. Διαπιστώνει με απρόσμενο τρόπο τις προετοιμασίες των Συμμάχων στα παράλια της Μικράς Ασίας για να εδραιώσουν τα εκεί συμφέροντά τους, καταλαβαίνει πως στην Ελλάδα δεν είναι απλά τα πράγματα, δεν είναι μόνο η κόντρα με ουδετερότητα βασιλιά ή κήρυξη πολέμου με πρωθυπουργό αλλά κάτι πολύ βαθύτερο που ίσως οδηγήσει στη Μεγάλη Ελλάδα, αντιλαμβάνεται τη λυκοφιλία μεταξύ Τούρκων κι Ελλήνων, επηρεάζεται από τη Ρωσική Επανάσταση και τις αλλαγές που επιφέρει αυτή στην πολιτική επικαιρότητα, γίνεται αυτόπτης μάρτυρας της πορείας των Αρμενίων που αγωνίζονται να ξεφύγουν από το μένος των Τούρκων κι όλα αυτά έρχονται σε έντονη αντίθεση με την τρυφηλή ζωή στη Σμύρνη.

Αρχίζει λοιπόν σιγά σιγά να διαμορφώνει μια προσωπικότητα που θέλει ν’ αντισταθεί στη δωροδοκία του θείου του προς τις τουρκικές αρχές που τον θέλουν για τα Τάγματα Εργασίας, να βλέπει με μεγαλύτερη οξύνοια τις αλλαγές στη μητέρα Ελλάδα, να ρωτάει, ακόμη και να κατασκοπεύει με τον δικό του τρόπο, χωρίς να σταματάει στιγμή η κοινωνική και ερωτική του ζωή, που είναι εξίσου γεμάτη και ανατρεπτική. Βρίσκεται πλέον σε αδιέξοδο: «Πλουτίζω με τον μπάρμπα κυρίως από τα λεφτά των Ιταλών, που έρχονται να πάρουν εδάφη στη Μικρά Ασία, ενώ Ελληνόπουλα εξαφανίζονται σε επιστρατεύσεις των Τούρκων ή πολεμούν για την Αντάντ στην ελεύθερη Ελλάδα…Κι εγώ; Με ποιον είμαι τελικά; Τι θα πουν για μένα όταν τελειώσουν όλα αυτά; Πως έγινα ζάμπλουτος στη Σμύρνη τα χρόνια που οικογένειες χήρευαν κι ορφάνευαν;» (σελ. 301). Προς Θεού, ούτε σωρεία αμπελοφιλοσοφιών έχουμε, ούτε υπερβολικά αριθμό σκέψεων που καθυστερούν την καθαυτή δράση, αντίθετα, σκέψεις και πράξεις εναλλάσσονται, γεγονότα παρατίθενται απανωτά, το κείμενο θέλει τον χρόνο του και την ησυχία του για να απολαύσει κανείς ένα σωστό ψυχογράφημα εποχής και χαρακτήρων. Και πόσο τραγικό να ξεδιπλώνονται με τον παραστατικό αυτόν τρόπο γραφής ευτυχισμένες εικόνες από αποκριάτικα πανηγύρια, ξεφαντώματα γάμων, βόλτες στο δειλινό, ερωτικά σκιρτήματα, όταν ξέρεις πως σε λίγα χρόνια όλα αυτά θα αφανιστούν από τον χάρτη…

Τέλη του 1918 ο Αλέξανδρος πηγαίνει εθελοντικά στον στρατό και τον στέλνουν στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων. Αυτό δίνει την αφορμή στον συγγραφέα να περιγράψει με δωρικό συναισθηματισμό όλες τις εκφάνσεις μεταξύ των Ελλήνων στρατιωτών που τελικά διατάχτηκαν να πλεύσουν προς τη Σμύρνη. Χαρά, ανυπομονησία, ρίγη συγκίνησης, εθνική υπερηφάνεια δίνονται και πάλι παραστατικά και εκ των έσω, με ποικιλία απόψεων και συμπεριφορών μα πάνω απ’ όλα με συγκίνηση, οπότε και πάλι η τραγική ειρωνεία στέκεται περήφανη μπροστά μας, μιας και όλα αυτά τα μεγαλεία θα εξαφανιστούν (ναι, ο συγγραφέας αναφέρει και τα ελληνικά έκτροπα πλιάτσικου με την άφιξη των στρατιωτών). Η Ιστορία μέσα από τα μάτια των Σμυρνιών και των στρατιωτών δίνει ακόμη βαρύτερο τόνο στην εξιστόρηση. Δεν κρύβω μάλιστα πως δάκρυσα από τις ρεαλιστικές περιγραφές της άφιξης του στρατού στην προκυμαία του Κε.

Και μετά τον Σαγγάριο, τι; «…δεν ήθελα να ανήκω σε κανένα διχασμό, σε καμιά πλευρά του… Μα όλοι στην εποχή μου, ειδικά στο στράτευμα, ήθελαν να ξέρουν, να πιστεύουν έστω, πως γνωρίζουν το πού ανήκεις ιδεολογικά. Τούτο τους έδινε μια ασφάλεια… Θεωρούσα ανώφελο τότε να εξηγώ στον καθέναν εκείνες τις σκέψεις μου. Άλλωστε, τα γεγονότα έτρεχαν πολύ πιο γρήγορα κι από εκείνες τις συζητήσεις» (σελ. 646). Σπάει το μέτωπο, ο πρωταγωνιστής περνάει στην κυριολεξία του λιναριού τα πάθη, και αναρωτιόμουν αν και πώς θα καταφέρει να ξεφύγει. Οι βιασμοί, οι λεηλασίες, οι αποκεφαλισμοί, το αίμα που ερέθιζε τους τσέτες περιγράφονται, σκοτεινιάζοντας τις πρώτες σελίδες μόνο που το τέλος της ιστορίας θα γραφτεί αλλού, άλλοτε κι αλλιώς, με τρόπο χιλιοδοσμένο, όμως τόσο λυρικά γραμμένο που βούρκωσα (ναι, πάλι).

Το μυθιστόρημα, όπως έγραψα και στην αρχή, επανακυκλοφορεί δέκα χρόνια μετά την πρώτη του έκδοση με εισαγωγικό σημείωμα του συγγραφέα, όπου επεξηγεί τις συνθήκες και τον τρόπο με τον οποίο γράφτηκε, επιδιώκοντας να είναι διδακτικό και συναρπαστικό και παίρνοντας όσο γίνεται ουδέτερη θέση απέναντι στα γεγονότα, μιας και όλοι ξέρουμε πως πάντα σε περιόδους τέτοιων εντάσεων θα υπάρχουν ακρότητες κι από τις δυο μεριές, «ωστόσο, κάθε σχολαστικός ερευνητής μπορεί να εξάγει σαφή συμπεράσματα γύρω από τις διαφορές στο DNA των δύο λαών, τις ιδιοσυγκρασίες και τα γνωρίσματα που τις διακρίνουν» (σελ. 13). Έχοντας διαπιστώσει πως το μίσος, ο φανατισμός και η εχθρότητα υποδαυλίζονται και τότε μεταβάλλουν δραματικά τις φιλήσυχες σχέσεις των ανθρώπων, ο συγγραφέας τονίζει πως το πρώτο όπλο που οφείλει κανείς να κρατά στα χέρια του είναι η κατά το δυνατόν σωστή παιδεία για να μην καταντήσει χειραγωγήσιμος, «Αυτό εξάλλου αποτελεί και σπουδαίο ηθικό χρέος: να παραμένεις Άνθρωπος. Όποιες κι αν είναι οι συνθήκες» (σελ. 14).

«Ως την τελευταία πνοή» περιμένεις κάποιον ή κάτι, τον άνθρωπό σου ή μια ελπίδα. Αυτή η φράση ξεδιπλώνεται σε όλες της τις εκφάνσεις στο μυθιστόρημα του Γιώργου Γιαντά που περιγράφει εκ των ένδον τη ζωή των Ελλήνων της Σμύρνης, τα λάθη και τις προδοσίες των πολιτικών και των κυβερνήσεων, την εξουθενωτική πορεία του αρχικά νικηφόρου και απελευθερωτή ελληνικού στρατού και τους απάνθρωπους διωγμούς πριν και μετά το μοιραίο 1922.  Πλούσιο, συμπυκνωμένο, λεπτομερές, όσο γίνεται ακριβοδίκαιο με κράτησε, παρ’ όλους τους δισταγμούς μου και το βάρος των πληροφοριών, μέχρι το τελευταίο κεφάλαιο.

Βιβλίο Αύριο
Συγγραφέας Γιώργος Γιαντάς
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Λιβάνης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Μαίρη είναι σύζυγος πλαστικού χειρουργού και ζει στην Κηφισιά, σε μια «πενταβάρετη» ζωή γεμάτη πλούτο, συμβιβασμούς και μοναξιά. Είναι ελεύθερη να κάνει ό,τι θέλει, αρκεί να μη γίνει γνωστό στον κύκλο του αντρός της. Πλήττει. Η κολλητή της είναι σαν αυτοκόλλητο επιβράβευσης στη ζωή της, αναμασούν τα ίδια, φλερτάρουν άνευ περιεχομένου τυχαίους άντρες, τσιμπολογούν ακριβά εδέσματα σε φτηνές μαζώξεις, αρνούνται να διαβάσουν έστω και μία σελίδα. Ώσπου τυχαία, από ανία, η Μαίρη διαβάζει το πρώτο της βιβλίο. Και η ρωγμή στον τοίχο της αρχίζει να γίνεται τρύπα. Τι σχέση έχει η Μαίρη του σήμερα με την Άννα-Μαρία του χτες; Πραγματοποιήθηκαν οι φιλοδοξίες της; Άξιζε που τσακώθηκε με τους γονείς της γιατί ήθελε να γίνει μοντέλο; Είναι ευχαριστημένη που έχει ό,τι ήθελε αλλά κουβαλάει μαζί κι ένα βαρύ τίμημα; Γιατί αναπολεί τις ευτυχισμένες στιγμές του λυκείου με τον πρώτο της έρωτα, τον Άγγελο;

Με απαράμιλλη δεξιοτεχνία, ο συγγραφέας γδύνει αργά αργά και βασανιστικά το κουκούλι του μεταξοσκώληκα, μόνο που εδώ έχουμε αντίστροφη πορεία: η πεταλούδα γίνεται κάμπια. Η πλούσια, πανέμορφη, εξωτική, γοητευτική πεταλούδα αρχίζει να μαδιέται πλησιάζοντας το φως της αλήθειας και να συρρικνώνεται σε ένα γνήσιο, αληθινό κουκούλι. Μου άρεσε η κενότητα των στιγμών των πλουσίων. Πολλοί συγγραφείς περιγράφουν έρωτες σε αστικό περιβάλλον και με γεμίζουν χασμουρητά από τις περιττές περιγραφές των σαλονιών και των κότερων, όμως εδώ ο κύριος Γιαντάς δίνει την πραγματική, τρισδιάστατη πλευρά των γεγονότων: όλες αυτές οι επισκέψεις, οι αλλαξοσυντροφιές (για να μην το γράψω αλλιώς) είναι κενές, άνευ περιεχομένου και ουσίας. Είναι απλά ένα εισιτήριο για να μένεις μακριά από τη δυστυχία των καθημερινών απλών ανθρώπων που απολύονται, πεινάνε και ανησυχούν. Είναι τραγικές οι συγκεντρώσεις των πλουσίων του μυθιστορήματος που συζητάνε για την κρίση, τις αλλαγές στην οικονομία και τις απολύσεις-περικοπές που αναγκάζονται να κάνουν, χωρίς όμως η δική τους ζωή να διαμορφωθεί αντίστοιχα.

Από την άλλη το μυθιστόρημα δεν είναι κραυγή κατά του πλούτου, δεν ειρωνεύεται, δε λοιδωρεί. Δείχνει πώς ένας απλός άνθρωπος στην εφηβεία του μπορεί να παρασυρθεί από τις σειρήνες και τους αυλικούς του για να ακολουθήσει ένα άνετο μονοπάτι ζωής, γεμάτο αγκάθια και ανηφόρες όμως. Κανείς δεν είναι έτοιμος να υποστεί και τις συνέπειες, εξαρτάται όμως από τον χαρακτήρα που έχει πλάσει για να βρει την κατάλληλη διέξοδο. Με συγκίνησε η ιστορία του έρωτα της Άννας-Μαρίας και του Άγγελου. Τόσο αθώος, πραγματικός, καθημερινός, συνηθισμένος (μιλώ για τα στερεότυπα που ζει κανείς σε έναν έρωτα, γιατί κάθε έρωτας είναι διαφορετικός και κάθε άνθρωπος σε εμπνέει διαφορετικά). Και η Άννα-Μαρία συμμετέχει σε διαγωνισμό ομορφιάς. Υποκύπτει, παρασύρεται. Σπουδές στην Αθήνα. Ο έρωτας τελειώνει, ξεφτίζει. Μέχρι την ανατροπή του μυθιστορήματος. Μια εξέλιξη που έδειξε μια άλλη πλευρά της Άννας-Μαρίας. Έγινε Μαίρη αλλά παρέμεινε Άννα-Μαρία. Οικογενειακές σχέσεις, συντροφικές αλληλεπιδράσεις, μια καθημερινότητα γεμάτη προκλήσεις, ένας έρωτας που θα δυσκολευτεί να φωτίσει σωστά τους ανθρώπους που διάλεξε να ενώσει. Ένα περιεκτικό, λιτό, δυνατό και επιτέλους ολιγοσέλιδο, εξαιρετικό δείγμα σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας.

Βιβλίο Ο θίασος της Μαριάννας Μαλτέ
Συγγραφέας Γιώργος Γιαντάς
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Λιβάνης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα είναι υπέροχο, αν και κάπως αργό. Αυτά που περιέγραψα πριν είναι μόνο η αρχή της ιστορίας, η οποία είναι γεμάτη ανατροπές, δράση, μυστικά, προδοσίες και πάμπολλα ερωτηματικά που περιμένουν τον αναγνώστη να τα ακολουθήσει ως την απάντησή τους. Ο κύριος Γιαντάς αναλύει μέχρι τελευταίας λεπτομέρειας και τους χαρακτήρες και τους τόπους δράσης των πρωταγωνιστών, χαρίζοντάς μας ένα λεπτοδουλεμένο ψυχογράφημα, πολλές φορές εις βάρος της πλοκής και της εξέλιξής της. Τα πώς και τα γιατί, η δράση και η αντίδραση, τα κίνητρα και οι συνέπειες είναι όλα άψογα εξυφασμένα και δείχνουν τη λεπτομερή ματιά του συγγραφέα στη ζωή και την ικανότητά του να πλάθει μοναδικούς, ολοζώντανους, τρισδιάστατους χαρακτήρες.

Ο πατέρας της Μαριάννας, εξέχον μέλος του κοινοτικού συμβουλίου, κάνει κάποιες περίεργες κινήσεις, έρχεται σε υπερβολικά κοντινή επαφή με τους κατακτητές, δείχνει ψυχραιμία για τις δύσκολες καταστάσεις, σε βαθμό αδιαφορίας. Είναι τελικά μαυραγορίτης ή δοσίλογος; Είναι συμπτώσεις τα γεγονότα που οδηγούν τη Μαριάννα σε αυτές τις υποψίες ή σκευωρία; Από την άλλη, στην Αθήνα, ο Αντώνης και ο Στρατής, αλλά και έτερα μέλη της Εθνικής Αντίστασης, είναι όλοι τους υποταγμένοι στον κοινό σκοπό της ελευθερίας; Ποιος προδίδει τα σχέδιά τους και γιατί; Πώς καταφέρνει ο θίασος να δίνει παραστάσεις εκτός Αθηνών, να μετακινείται σε κατεχόμενο έδαφος και πώς επιβιώνει από οικονομικής άποψης; Όταν μπαίνει η ζήλια στη μέση, πόσο δυνατή είναι ώστε να καταστρατηγήσει κάθε ιδέα πατριωτισμού και να οδηγήσει τον άνθρωπο σε μονοπάτια που αποφεύγει ο νους;

Μια υπέροχη ιστορία με αληθινούς χαρακτήρες, πραγματικές καταστάσεις κινδύνου, πατριωτισμού και αγωνίας, με πολλά περιστατικά της Εθνικής Αντίστασης να καταγράφονται τεκμηριωμένα και να επηρεάζουν τις ζωές των ηρώων, ένα διαφορετικό ψυχογράφημα γεμάτο αγωνία και ανατροπές από έναν συγγραφέα που αμέσως μετά μας χάρισε το αξεπέραστο «Αύριο» ενώ πριν δοκιμάστηκε στην επιστημονική φαντασία με το «Mindland». Έχω μια μικρή ένσταση για το αισιόδοξο και σχετικά «εύκολο» τέλος, που τιμώρησε μεν κάποιους αλλά όχι όπως εγώ θα το ήθελα!

Βιβλίο Βαβέλ
Συγγραφέας Γιώργος Γιαντάς
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Λιβάνης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Μέχρι στιγμής δεν έχω μισήσει κανέναν άλλον χαρακτήρα βιβλίου όσο τον Λέανδρο Μίρκα. Είναι ένας απαίσιος αντι-ήρωας, ένας άνθρωπος που αγάπησα να μισώ και ήθελα να τον δείρω μέχρι την τελευταία μου ανάσα. Ο συγγραφέας είναι αμείλικτος: από σελίδα σε σελίδα, από παράγραφο σε παράγραφο, στήνει μπροστά στον αναγνώστη έναν σύγχρονο Ντόριαν Γκρέυ, ένα ανδρείκελο, το οποίο καθρεφτίζεται στο πράσινο χαρτί του δολαρίου και στη χρυσή λάμψη των μανικετόκουμπων που στεφανώνουν τη μανσέτα των χεριών που έχουν βουτηχτεί ανενδοίαστα στο αίμα και στην απάτη. Η καθημερινότητά του είναι να εξαπατά τον κόσμο, να συμπορεύεται στην πολιτική των τραπεζών για άφθονη ροή δανείων, ακόμη και από αφερέγγυους πελάτες και όπου συναντά εμπόδια να τα προσπερνά ακόμη και χωρίς ηθικές αναστολές. Γιατί; Ο τρόπος που αξιοποιούν όλα τα δάνεια οι τράπεζες είναι τόσο ασύλληπτος που εύχομαι ολόψυχα να μην είναι αλήθεια, δυστυχώς όμως ο κύριος Γιαντάς, εκτός από συναρπαστική γραφή, κάνει και ενδελεχή, τεκμηριωμένη έρευνα, οπότε φοβούμαι πολύ.

Αυτό το πλάσμα έχει μια άνετη ζωή, παχυλούς λογαριασμούς μισθοδοσίας και καταθέσεων, μια Ουρανία που περιφέρεται σα σκιά σε όλο το κείμενο, έχει μια τρυφηλότητα και μια υπεροψία μεγάλου μεγέθους, «συνευρίσκεται» με ό,τι θηλυκό  κινείται, συμμετέχει σε οργιαστικά πάρτι (αυτό μου άρεσε πολύ, δεν είναι άνθρωπος παραδομένος στην ηδονή, ταγμένος στον ελιτισμό, όχι, τα πάρτι αν παρεκτραπούν και είναι καλεσμένος θα παρασυρθεί, δεν τα επιδιώκει όμως!), κάνει τρομερές απάτες εις βάρος αθώων αλλά και μεγαλοκαραχαριών, εξασφαλίζει με τον καλύτερο τρόπο τη δική του πλάτη και όλη αυτή η κατηφόρα φαίνεται να μην έχει τέλος. Κι όχι τίποτε άλλο, ένιωσα τόσο αδύναμος και γεμάτος οργή από την αδικία αυτό το πλάσμα να εξακολουθεί να κινείται ανάμεσά μας, χωρίς ο συγγραφέας να δείχνει πως θέλει να τον τιμωρήσει. Ναι, καλά. Από ένα σημείο και μετά αρχίζει μια ασύλληπτου μεγέθους κάθετη πτώση, μακριά από κάθε κλισέ που θα μπορούσε να κλείσει βιαστικά, πρόχειρα ή ανικανοποίητα ένα μυθιστόρημα. Και τότε…

Ο Λέανδρος Μίρκας δεν είναι απλά ένας απατεώνας ολκής αλλά και ένας αδίστακτος δολοφόνος. Όσο βάθαινα στο περιεχόμενο του κειμένου, τόσο μου ξεπετάγονταν νέα αρνητικά χαρακτηριστικά του, με αποκορύφωμα την αφαίρεση ανθρώπινων ζωών. Ποιων, πότε και γιατί αλλά κυρίως τι αποκόμισε από αυτές τις πράξεις το αφήνω στον αναγνώστη, γιατί όσα και να γράψω, δεν είναι τίποτα μπροστά στη λεπτομερή πλοκή και στη σωρεία των γεγονότων που συμβαίνουν στη ζωή του τραπεζικού αλλά και των χρηματοοικονομικών κύκλων. Η ροή της αφήγησης είναι μια διαρκής σφαλιάρα, όταν δείχνει είτε την αποφασιστικότητα για περισσότερα χρήματα είτε την αδικία που η θέση του Γενικού Διευθυντή πάντα καλύπτεται από κάποιον άλλον μέσα από συνεχόμενες εκπλήξεις είτε από σοκαριστικά απλοϊκά σκηνικά, όπως η βόλτα του στη Βουκουρεστίου, όπου αγόρασε ένα ζευγάρι μανικετόκουμπα, «που άξιζαν τα δυο χιλιάρικα που έσκασα». Δηλαδή με την ίδια φυσικότητα που ένας άνεργος λέει στον φίλο του για την ανέχειά του να αγοράσει έναν καφέ, έτσι κι ο Μίρκας αγοράζει πράγματα πανάκριβα, μόνο και μόνο για το γόητρό του!

Θα στραφώ τώρα στην Ουρανία. Ο Μίρκας περιστοιχίζεται από γυναίκες, με δύο από αυτές να παίζουν σημαντικό ρόλο στη ζωή του. Οι άλλες είναι ένα ξεσπάθωμα, μια εμπειρία, δύο όμως είναι αυτές που θα τον επηρεάσουν πιο έντονα. Και η άχρωμη, άοσμη Ουρανία είναι μια μορφή που μ’ έκανε και δάκρυζα κάθε φορά για όσα τράβαγε. Δεν παίρνει πρωταγωνιστικό ρόλο στην ιστορία, ούτε μια αράδα διαλόγου δεν έχει σε ολόκληρο το μυθιστόρημα. Τη βλέπουμε πάντα μέσα από τα μάτια του Λέανδρου, άρα υποτιμητικά, τόσο πολύ που εξοργίστηκα (και) με αυτό. Είναι η γυναίκα του. Δεν την αγάπησε ποτέ; Κι αν δεν την αγάπησε δεν μπορεί να της φερθεί με στοιχειώδη αξιοπρέπεια; Είναι μια γυναίκα που την κοροϊδεύει και την εξαπατά ασύστολα, τη σιχαίνεται και δυστυχώς ο κύριος Γιαντάς δε φείδεται εκφράσεων, λέξεων και καταστάσεων (όχι, δεν την ξυλοκοπά, δε χρειάζεται να καταφύγει στη σωματική βία). Ακόμη και όταν τα πράγματα φτιάχνουν κάπως ανάμεσά τους, ο Μίρκας δε γνωρίζει εμπόδια, προβαίνοντας σε κάτι που με έκανε να θέλω να κλείσω το βιβλίο και να μη διαβάσω παρακάτω. Κι εκείνη εκεί, να περνάει από σελίδα σε σελίδα σαν ψυχή που δεν έχει δικαιωθεί ακόμη στον επίγειο κόσμο. Και το ξέσπασμά του σ’ εκείνη, όταν το μυθιστόρημα κοντεύει να τελειώσει και ο τραπεζικός ζει τη μεγάλη ανατροπή, ήταν τόσο άδικο που τάχτηκα σαφέστατα υπέρ της. Ομολογώ πως περίμενα η έκπληξη να έρθει από αυτήν τη γυναίκα, όμως όχι! Υπήρξαν άλλες καταστάσεις, αποφάσεις και εξελίξεις που δεν ήταν απαραίτητο να είναι εκείνη υπεύθυνη για την κατρακύλα του άντρα της. Η Ουρανία είναι μια γυναίκα που θα θυμάμαι για καιρό.

Ωραία όλα αυτά, έχουμε έναν απατεώνα, πολυσχιδή ερωτικά, αδίστακτο εγκληματία. Είπα και κάποια πράγματα για την πλοκή. Τι άλλο έχει να περιμένει ο αναγνώστης; Πολλά. Μέσα από την ιστορία αυτή, ο κύριος Γιαντάς, με επιμέλεια, κόπο και έρευνα, καταφέρνει να αποτυπώσει ανάγλυφα όλη τη σημερινή τραπεζική και χρηματοοικονομική κατάσταση, όχι μόνο της Ελλάδας αλλά και του κόσμου. Κατάφερε εμένα, που είμαι φανατικός τριτοδεσμίτης και σιχαίνομαι τα μαθηματικά (και τις μπάμιες, αλλά αυτό είναι άλλο παράπονο), να παρακολουθήσω απερίσπαστος όλα τα συστατικά που συγκροτούν τον μηχανισμό μιας τράπεζας και να καταλάβω γιατί η τράπεζα ποτέ δε χάνει. Αν μάλιστα ισχύει ότι το 2008 που έσκασε η μεγάλη φούσκα με προεξάρχοντες τη Lehman Brothers και ταυτόχρονα εντελώς τυχαία μπήκαμε στο μνημόνιο ώστε οι τράπεζες να ανακεφαλαιοποιήσουν με χρηματοδότηση του κράτους, τα οποία λεφτά θα βγουν από τις πλάτες του απλού, φτωχού κοσμάκη, δε θέλω ποτέ να μάθω τι είναι φαντασία και τι πραγματικότητα (και για να μην το πάρει πρέφα ο κοσμάκης, υπάρχει και η διχόνοια που μπορούν άνετα να σπείρουν τα μέσα ενημέρωσης βρίσκοντας διαρκώς κάποιους λόγους σύγκρισης, πχ. τους υψηλόμισθους σε εποχές πείνας δημοσίους υπαλλήλους). Ο κύριος Γιαντάς, περιγράφοντας διάφορες και διαφορετικές σκηνές από αυτήν τη ροζ τσιχλόφουσκα που ζούσε ο πρωταγωνιστής του αλλά και όλες οι τράπεζες, εξηγεί με εύληπτο τρόπο τα πάντα σχεδόν: την οικονομική ασυλία των νήσων Κέυμαν, του Χονγκ Κονγκ και της Ελβετίας, το ξέπλυμα μαύρου χρήματος από λαθρεμπόριο όπλων και πώς αυτό μετατρέπεται σε δωρεές και φιλανθρωπίες μέσω αφανών και νομότυπων τραπεζικών καναλιών, τα θετικά της αφειδούς δανειοδότησης και πώς αυτή υπήρξε μια σωτήρια ιδέα για να βγαίνουν κερδισμένες μόνο και πάντα οι τράπεζες («-Όχι, όχι…δε μας τα προσφέρατε, κύριε Λέανδρε! Μας φουσκώσατε το μυαλό πως μπορούμε να τα έχουμε! Εσείς! Οι τράπεζες!», σελ. 45), πώς οι τριγμοί ξεκίνησαν από τις Ηνωμένες Πολιτείες και πότε και γιατί κουνήθηκε συθέμελα επιτέλους και η Ευρώπη και πολλά άλλα. Σε κάποιο σημείο μάλιστα φάνηκε έντονα η αδιαφορία του Λέανδρου Μίρκα που έριξε την ευθύνη στον σοσιαλισμό, «…που κοινωνικοποιεί τους κινδύνους και ιδωτικοποιεί τα κέρδη» (σελ. 95).

Ίσως εδώ να έχω μια μικρή ένσταση, ακριβώς γιατί ο κύριος Γιαντάς είναι τόσο ενήμερος του θέματος που διάλεξε να καταγράψει που ένιωθα πως κατά τόπους παρασυρόταν από τα ίδια του τα γραπτά και εισέδυε πολύ βαθύτερα σε χρηματοοικονομικές θεωρίες, μακροοικονομικούς και μικροοικονομικούς όρους, ιστορία του κεφαλαίου και του πλουτισμού και πολλά άλλα. Πάντα μέσα από συζητήσεις ή case studies που εμφανίζονταν κατά την ανάγνωση, πάντα καλογραμμένα και με στρωτό τρόπο, όμως όταν τα αισθήματά μου άρχισαν να με παρασέρνουν και ήθελα να μάθω τι θα γίνει παρακάτω, κάποια εγκυκλοπαιδικά χωρία τα προσπέρναγα, διαπιστώνοντας πως δεν έχανα στιγμή από την εξέλιξη. Θα συνιστούσα όμως στον αναγνώστη να αφιερώσει τον χρόνο του ακόμη και σε αυτές τις συζητήσεις, ακριβώς γιατί δε θα βρει αλλού την ευκαιρία να κατανοήσει καλύτερα τον ρόλο μιας τράπεζας στη ζωή του. Στάθηκα ιδιαίτερα στο σημείο όπου υπήρξε διάκριση μεταξύ εμπορικών τραπεζών και τραπεζών επενδύσεων, κάτι που δε γνώριζα, μιας και για μένα οι τράπεζες έχουν έναν σκοπό: την κατάθεση χρημάτων και την επένδυσή τους!

Η «Βαβέλ» είναι ένα σκληρό, καλογραμμένο, μελετημένο και αληθινό μυθιστόρημα, που περιγράφει την άνοδο και την πτώση ενός ανθρώπου και ενός οικονομικού συστήματος. Μόνο που ο άνθρωπος, εν αντιθέσει με τις τράπεζες, δε θα βγει αλώβητος και σώος όταν έρθει η ώρα της τίσεως. Ένα υπέροχο κείμενο που καταγράφει πιστά τη σημερινή τραπεζική πραγματικότητα και ζωντανεύει ανθρώπους που ζουν δίπλα μας, μόνο που δεν τους ξέρουμε και τόσο καλά. Άραγε, η φράση «Έχω λεφτά! Πολλά λεφτά!» ως πότε θα βοηθάει το εφήμερο, ανθρώπινο σαρκίο;

Χαρακτηριστικό απόσπασμα :

«Άλλο μέγα ψέμα κι εκείνο, όπως τα υπόλοιπα, όπως η στοίβα με τα μεγάλα, τα άθλια ψέματα, όμοια με μια ντουζίνα λερωμένα ρούχα, όπου το μόνο που μπορούσες να κάνεις ήταν να την κοιτάς να μεγαλώνει, να λερώνεις και να πετάς, να λερώνεις και να πετάς και να μαζεύονται και να αρκείται στο να απολαμβάνεις αυτόν τον βρώμικο λόφο που έφτιαξες, αφού δεν έχεις κάτι καλύτερο να προσφέρεις» (σελ. 382).

Βιβλίο Για ένα παιδί
Συγγραφέας Γιώργος Γιαντάς
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Συμπαντικές Διαδρομές
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το αφηγηματικό δίπολο είναι ο Μάνος με τη Βικτώρια και ο Πέτρος με τη Μαρίνα ενώ συνεκτικός δεσμός-έκπληξη μεταξύ τους είναι η Σύλια. Το πρώτο ζευγάρι θα κάνει τα πάντα για να τεκνοποιήσει, το δεύτερο επανατοποθετεί τη σχέση τους σε νέα βάση τώρα που έχουν δυο παιδιά ενώ η Σύλια είναι μια γυναίκα δυνατή, έντονη, γοητευτική, που ό,τι έχει ακολουθήσει ως τώρα στη ζωή της κάποια στιγμή θα καταρρεύσει, βάζοντάς τη σε νέες πραγματικότητες. Πρόκειται για ένα άκρως ρεαλιστικό μυθιστόρημα, γραμμένο με συγκίνηση, ανθρωπιά και αγάπη απέναντι σε κάθε άνθρωπο είτε γίνει γονιός είτε προσπαθεί. Ο συγγραφέας στέκεται δίπλα σε όσους αγωνίζονται για μια ευτυχία που σε άλλους είναι δεδομένη και παραμένει σε απόσταση από όσους αδιαφορούν, φωτογραφίζει με άφθαστη αληθοφάνεια κάθε συναίσθημα που προκύπτει από διαδικασίες επίμονες, χρονοβόρες, ακριβές, απρόσμενες και καταφέρνει με καθόλου φλύαρους διαλόγους και διαρκείς εναλλαγές να προκαλέσει ποικίλα αισθήματα στον αναγνώστη ως το τέλος της ιστορίας.

Ο Μάνος και η Βικτώρια είναι το ζευγάρι που προσπαθεί ν’ αποκτήσει μωρό. Η καθημερινότητά τους, η προσμονή, η ήττα που ίσως σιωπηρά έχουν αποδεχτεί δίνονται με γλυκούς και τρυφερούς τόνους. Με όμορφο λεξιλόγιο και ολοζώντανες σκηνές καταγράφονται όλες οι ανησυχίες και οι προβληματισμοί που αντιμετωπίζει ένα ζευγάρι όταν δεν τεκνοποιεί. Ο συγγραφέας έχει μελετήσει καλά όλες τις μεθόδους και χάρη στη γραφή του και την ευαίσθητη ματιά του με τοποθέτησε στο πλάι του ζεύγους, να ζω την αγωνία και τη χαρά από τα αποτελέσματα των εξετάσεων και από το επόμενο βήμα που θα χρειαστεί και το επόμενο… Ίσως να μη χρειάζονταν οι πολλές λεπτομέρειες επί των πρακτικών διαδικασιών (όπως π. χ. καταγράφηκε ενδελεχώς η καλλιέργεια προστατικού υγρού) ή η άφθονη επιστημονική ορολογία που χρησιμοποιείται, καταλαβαίνω όμως πως μόνο έτσι θα μπορούσε να δοθεί ανάγλυφα το πρόβλημα του ζευγαριού και να κατανοήσει κανείς καλύτερα την αλληλουχία των αισθημάτων που θα επηρεάσει και τη μεταξύ τους σχέση. Πάντως, ο συγγραφέας με τον δικό του συναρπαστικό τρόπο καταφέρνει να δώσει εύληπτα κάθε στάδιο που απαιτείται πριν την εξωσωματική γονιμοποίηση και να γεμίσει τα κεφάλαια με ποικίλες μορφές γιατρών και μεθόδων, εκ των οποίων η κάθε μια αντικαθρεφτίζει και ένα πραγματικό περιστατικό, που σίγουρα κάποιο θα έχουν αντιμετωπίσει οι υποψήφιοι γονείς. «Η αγάπη γεννιέται μέσα από το βάρος της δυσκολίας», τονίζει ο συγγραφέας κι αυτό είναι διάχυτο σε κάθε σελίδα αγωνίας και μόχθου του Μάνου και της Βικτώριας.

Στον αντίποδα, έχουμε την καθημερινότητα του Πέτρου και της Μαρίνας, των οποίων η ζωή με δύο παιδιά δίνεται εξίσου ανάγλυφα και παραστατικά. Η «αβάσταχτη ρουτίνα» και οι «τετριμμένες συμβάσεις τυπικότητας» πιέζουν αφόρητα τον Πέτρο, που υποκύπτει σε μια νέα γνωριμία στο γυμναστήριο για να ξεφύγει απ’ όλ’ αυτά. Ακόμη κι η απόπειρά του να ξαναδεί τη γυναίκα του ερωτικά αποτυπώνεται με απόλυτα ρεαλιστικούς τόνους, με αποτέλεσμα να δακρύσω όταν η Μαρίνα του πει: «Δε χρειάζομαι την ελεημοσύνη σου σε αυτό το κρεβάτι» (σελ. 164). Όσο αγάπησα τον Μάνο, τόσο ήθελα να δείρω τον Πέτρο, έναν άνθρωπο που παρ’ όλη την ήρεμη και ευτυχισμένη οικογενειακή του ζωή, με τα όποια προβλήματα προκύπτουν, ξεδίνει από τις φωνές, την γκρίνια, τη φασαρία και τις υποχρεώσεις με εφήμερες εξωσυζυγικές σχέσεις. Μάλιστα, μία εξ αυτών τον φέρνει αντιμέτωπο με απρόβλεπτα γεγονότα, οδηγώντας τον σε εξίσου ρηχές και απερίσκεπτες αντιδράσεις. Μου έκανε εντύπωση και εδώ η ρεαλιστική παραστατικότητα αυτού του γάμου, μιας και μου έδωσε σκηνές και χαρακτήρες από τις χιλιάδες περιπτώσεις ανθρώπων που γνωρίζω ή έχω ακούσει ή συναντήσει, δημιουργώντας ένα στερεότυπο που δύσκολα θα αφαιρεθεί από την ελληνική κοινωνία: η σύζυγος μεγαλώνει τα παιδιά, δεν καταγράφεται παρά ως μια σκιά χωρίς ανάγκες και επιθυμίες ενώ ο σύζυγος έχει τον κολλητό του, μιλάνε για γκόμενες, επιβραβεύονται για τα one night stands κλπ. Θα ήθελα πολύ να καταρριφθεί μυθιστορηματικά αυτή η εικόνα, να συμβεί κάτι που θα δώσει στον αναγνώστη να καταλάβει πόσο ανθυγιεινό είναι ως πρότυπο και πως πρέπει κάποια στιγμή αυτή η ενδοοικογενειακή ισορροπία να αποκατασταθεί. Το φινάλε αυτής της ιστορίας ακουμπούσε στο κλισέ, αν και ήταν άκρως συγκινητικό και αναπάντεχο.

Η Σύλια μου άρεσε πολύ ως χαρακτήρας, γιατί αρχικά έδειχνε να είναι μια γυναίκα-αράχνη, γεμάτη σεξουαλισμό, ενεργητικότητα, ευκολία, ετοιμότητα κλπ. μέσα όμως από εξίσου αναπάντεχα γεγονότα αλλάζει, μεταμορφώνεται θα έλεγα, και αρχίζει να γίνεται πιο ώριμη, πιο αληθινή. Μικρές και μεγάλες ανατροπές, τις οποίες όμως αναγνωρίζει, ξέρει να ακούει και να τις δέχεται, θα θα τη φέρουν στη σωστή θέση μες στο μυθιστόρημα, έστω κι αν η ολοκλήρωσή της μου θύμισε happy end από παλιά ελληνική ταινία, όπου όλα βαίνουν κατ’ ευχήν και αναμενόμενα.

Το νέο μυθιστόρημα του Γιώργου Γιαντά διαπραγματεύεται ένα ακανθώδες ζήτημα για πολλά ζευγάρια της εποχής μας και το καταγράφει ακριβοδίκαια, εξισορροπημένα και μέσα από δύο αντίθετα πρισματικές ιστορίες. Οι αρκετές παρεκβάσεις στην ιστορία, που μας γυρίζουν στο παρελθόν των χαρακτήρων και το πώς γνωρίστηκαν ή ποιοι ήταν πριν γνωρίσουν τα ταίρια τους, και τα πολλά τυπογραφικά λάθη δε με εμπόδισαν να παρακολουθήσω με αγωνία, συγκίνηση και ικανοποίηση το κείμενο ως το τέλος, όπου αποχωρίστηκα με δυσκολία τις ζωές των ζευγαριών, ήξερα όμως πως ό,τι συνέβη ήταν για το καλό τους και τους έδωσε την ευκαιρία να επαναπροσδιορίσουν τα θέλω τους, να καταλάβουν τι πραγματικά έχουν ανάγκη και τι αποζητούν και να προετοιμαστούν για το κοινό τους μέλλον, χωρίς πειρασμούς, εμπόδια ή ανατροπές. Το βιβλίο είναι μια πολύτιμη ψυχολογική υποστήριξη για όσους θέλουν αλλά δυσκολεύονται ν’ αποκτήσουν παιδιά και ταυτόχρονα ένα καλογραμμένο μυθιστόρημα.