Βιβλίο Καλντερίμι 
Συγγραφέας Γιάννης Καλπούζος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα ξεκινάει στα 1908, μεσούντος του Μακεδονικού Αγώνα, οπότε και δύο άγνωστοι απειλούν με όπλα τον Παράσχο και απαιτούν να ελευθερώσει ο γιος του τον κομιτατζή Ασάν Τάνο. Ποιοι είναι, πώς ξέρουν τόσες πληροφορίες για την οικογένειά του, ποιοι τους βοηθάνε; Ο γιος του Παράσχου, Κλεάνθης, σπουδάζει γιατρός στην Αθήνα, να όμως που κρυφά μπήκε στα αντάρτικα σώματα που πολεμούσαν τους Βούλγαρους κομιτατζήδες, σε μια περίοδο που η Οθωμανική Αυτοκρατορία πνέει πλέον τα λοίσθια κι αυτό το εκμεταλλεύονται όσοι και όπως μπορούν. Μια πληροφορία που ο Παράσχος δε γνωρίζει και, με αφορμή το γεγονός της απαγωγής, τελικά αυτή βγαίνει στο φως. Από κει με πρωθύστερη αφήγηση επιστρέφουμε στα πρώτα βήματα του πρωταγωνιστή, πίσω στα 1867, όταν ο Παράσχος ήταν 10 χρονών και ζούσε στην πιο υποβαθμισμένη περιοχή της Θεσσαλονίκης, στον Λαβύρινθο, μεταξύ της εβραϊκής και της μουσουλμανικής συνοικίας, μες στη μούχλα, τη βρώμα, τη δυσωδία, τα στενοσόκακα και τις λακούβες με λασπόνερα και σκουπίδια, αδιέξοδοι οι δρόμοι, ετοιμόρροπα τα σπίτια. Μένει με τον πατέρα του, Αντίπα, τη θεία Μόρφω και την ξαδέλφη Ηλιάνα: «Τους σταμπάρισε η φτώχεια κι έγλειψε ως το κόκαλο τα μούτρα τους» (σελ. 27). Η μάνα του, η Ρωξάνη, πέθανε στη γέννα, ή μήπως όχι; Από την αρχή ερχόμαστε αντιμέτωποι με ενδιαφέροντα ερωτήματα που κάπου στην πορεία της εξιστόρησης χάνονται για να επιστρέψουν όμως την κατάλληλη στιγμή, να απαντηθούν και να δώσουν τη θέση τους σε άλλα ενώ ταυτόχρονα ο Παράσχος μεγαλώνει κι από το σχολείο βγαίνει στο μεροκάματο, γίνεται μέλος συμμορίας και σκαρώνει διάφορες μικροαπατεωνιές, στη συνέχεια ανοίγει επιχειρήσεις, δέχεται ευκαιρίες για μια καλύτερη ζωή, ερωτεύεται, μα τι συναρπαστική και γεμάτη αρχές και μπέσα ζωή που βιώνει!

Παρ’ όλο που ο Παράσχος αποκτάει παιδιά κι εγγόνια, ο συγγραφέας ξέρει από την αρχή ποιοι θα έχουν τον πρωταγωνιστικό ρόλο στο μυθιστόρημα κι έτσι δεν παρακολουθούμε τις ζωές όλων, κάτι που θα γινόταν κουραστικό, απλώς όσο διαδραματίζονται τα βασικά γεγονότα κάπου στο βάθος αχνοφαίνεται σε κάποια σημεία τι απέγιναν κάποιοι εξ αυτών. Επίσης συναρπαστικό βρήκα το γεγονός πως ο Παράσχος συναναστρέφεται πλούσιους και φτωχούς, εγκληματίες και κακοποιούς, δημιουργεί έχθρες μα και φιλίες και τα περισσότερα πρόσωπα ξανάρχονται στη ζωή του μεταγενέστερα. Άλλωστε η αναδρομή στο παρελθόν κρατάει ως τα μέσα της δεκαετίας του 1880, οπότε και επιστρέφουμε στο 1908 για να ξεδιπλωθεί το μυθιστόρημα ταυτόχρονα και στις δύο περιόδους ώσπου να διασταυρωθούν αυτές επιτέλους και να απολαύσουμε σε όλη του την έκταση τον βίο του Παράσχου, στον οποίο δεν τολμώ να αναφερθώ με λεπτομέρειες γιατί υπάρχουν πολλές παγίδες για αποκάλυψη γεγονότων και καταστάσεων, μιας και το μυθιστόρημα βρίθει ιστοριών και αλληλοεπιδράσεων. Η Δροσιά και η Ιόνη, η Εριφύλλη και η Θεανώ, η Αλεξία και η Ζαχάρω, η Δάφνη και η Μαιριλή, και η ο Λιέζερ, και η ο Κάμτσε και ο Μήτρε, ο Τράικο και ο Τασμάς, ο Καλλέργης και ο Ράλλης, ο Λυγίζος και ο Χρήστακας γεμίζουν τις ζωές του Παράσχου και του πατέρα του, συναναστρέφονται με τον ίδιο μα και με τα παιδιά του, τον Κλεάνθη, τη Ροδάμνη και τη Μελανία, κόσμος και ντουνιάς, πολυπληθείς οι χαρακτήρες σαν τους κατοίκους της Θεσσαλονίκης.

Μαζί με όλους αυτούς μεγαλώνει κι η νύμφη του Θερμαϊκού, μια πόλη της οποίας οι συνοικίες είναι χωρισμένες ανά φυλή, με διαφορετικά σχολεία και συντεχνίες, με την καχυποψία και τις προκαταλήψεις να παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο και να εμποδίζουν τις σχέσεις μεταξύ των κοινοτήτων, εξαιρουμένων φυσικά των οικονομικών συναλλαγών. Δεκάδες πλανόδιοι πουλητάδες, χαλβατζήδες, λεμπλεμπιτζήδες, καραμελάδες, καϊμακτζήδες, μαλεμπιτζήδες, διαβάτες, νοικοκυρές, φορτωμένα ζωντανά, έμποροι, ακόμη και σκυλιά αγεληδόν γεμίζουν τους δρόμους κι ειδικά από το 1869 που άρχισαν να γκρεμίζονται και τα παραλιακά τείχη της πόλης, φαρδαίνει ο παραλιακός δρόμος και γεμίζει καφεζαχαροπλαστεία, εστιατόρια, κινηματογράφους, θέατρα. «Οι δρόμοι στέναζαν απ’ τα πολλά πατήματα, γοργά, ήσυχα, τεμπέλικα, θυμωμένα. Βήματα που ονειρεύονταν κι άλλα έσερναν το δεμάτι της ζωής με κόπο, με ιδρώτα, φορτωμένα με έγνοιες και μαράζι» (σελ. 31). Η ματιά του συγγραφέα αγκαλιάζει με λυρισμό και φροντίδα ακόμη και μικρά περιστατικά που μπορεί να συμβούν κατά την αφήγηση, όπως όταν σχολάνε οι μαθήτριες του Παρθεναγωγείου: «Θάλασσα οι γαλάζιες ποδιές με τους λευκούς γιακάδες… Γελούσαν, μιλούσαν δυνατά, πιάνονταν αγκαζέ και ξεχείλιζε η ζωντάνια στα ροδοκόκκινα μάγουλα. Μήτε χαραματιά αφεγγιάς δε χωρούσε ανάμεσά τους. Ο κόσμος ξάνοιγε δίχως όρια και χωρίς φράχτες στα μάτια τους ή τις έκλεινε στο μεταξένιο κουκούλι του, το υφασμένο με τα τρυφερά τους χέρια και τον ακόμη πιο τρυφερό λογισμό τους» (σελ. 16-17). Έρχεται το αεριόφως, έρχεται το τραμ, η πρόοδος αγκαζέ με την τελμάτωση δημιουργούν βάρος στις ψυχές των κατοίκων.

Το κείμενο απαρτίζεται από προσεγμένο λεξιλόγιο, με ιδιωματισμούς ταιριαστούς με αυτόν που μιλάει κάθε φορά ως προς το συντακτικό και τον πλούτο των λέξεων ενώ  επεξηγηματικές υποσημειώσεις σε κάθε σελίδα κι όχι στο τέλος του βιβλίου καθώς και συνοδευτικό γλωσσάρι χαρίζουν απλόχερα και χωρίς να κουράζουν άφθονα πραγματολογικά στοιχεία που ζωντανεύουν παραστατικά γεγονότα και πρόσωπα. Ο συγγραφέας έχει κοπιάσει πολύ και με τα τοπόσημα της Θεσσαλονίκης, αφού πρώτα με την απελευθέρωσή της και μετά με την πυρκαγιά του 1917 πολλά από αυτά καταστράφηκαν ή αλλοιώθηκαν και δεν έχουμε χωροχρονικό συνεχές της παρουσίας τους ή κάποια αλλιώς ονομάζονταν ως απότοκα της οθωμανικής κατοχής κι αλλιώς τα αποδίδουμε τώρα («…τον Φαρδύ Δρόμο, που κάποιοι Έλληνες εγγράμματοι τον ονόμαζαν Εγνατίας και οι Τούρκοι Ζααντέ Γιολού», σελ. 16 ή τη Σαμπρί Πασά νυν Βενιζέλου), επομένως θέλει μεγάλη προσοχή, εμβριθή μελέτη και τεκμηρίωση για να μπουν στη σωστή τους θέση και στη συνέχεια να κινηθούν σε αυτά οι ήρωες ενός μυθιστορήματος. Σε αυτό βοηθάνε πολύ οι χάρτες στην αρχή του βιβλίου. Από σελίδα σε σελίδα δε βλέπουμε τους χαρακτήρες μόνο να μεγαλώνουν και να ωριμάζουν αλλά και να παρασύρονται από τα σημαντικά ιστορικά, οικονομικά και διπλωματικά περιστατικά των θερμών τελευταίων ετών του 19^ου και των πρώτων του 20ού αιώνα, κάτι που ίσως φανεί ανισοβαρές στην εξιστόρηση αλλά φταίει η πληθώρα των εξελίξεων και όχι η γραφή. Μακεδονικός αγώνας, διεκδικήσεις των Βουλγάρων, Εξαρχία, το κίνημα των Νεότουρκων το 1909 και πώς άλλαξαν οι ελληνοτουρκικές σχέσεις, με τη Θεσσαλονίκη ακόμη υπό οθωμανική κυριαρχία, οπότε οι Έλληνες υπήκοοι άρχισαν να βιώνουν απανωτές διώξεις, απειλές, κακομεταχείριση, Βαλκανικοί πόλεμοι, κατοχή από τα γαλλικά στρατεύματα και βομβαρδισμός από το ζέπελιν, φυσικά η πυρκαγιά του 1917, ο Α΄ πρώτος παγκόσμιος και πόσα άλλα! «Ήρθανε βέβηλοι καιροί, πρόστυχοι, βγαλμένοι απ’ τις αφεγγιές των ανθρώπων» (σελ. 466). Κι όλα αυτά σ’ ένα κείμενο που δεν είναι συλλήβδην ρατσιστικό: «-Δεν πολεμώ τον Βούλγαρο σαν άνθρωπο. Πολεμώ τα σχέδιά τους που ορέγονται τη Μακεδονία και τη Σαλονίκη δική τους. Όποιον εχθρεύεται την Ελλάδα…», θα πει ο Αντίπας (σελ. 394). Φυσικά υπάρχουν και πολλά φροντισμένα καλολογικά στοιχεία που δε βαραίνουν το κείμενο: «Λευκό πουκάμισο τα σύννεφα, ξεκούμπωναν μερικά κουμπιά κι άρχιζε να φαίνεται κομμάτι ο ουρανός» (σελ. 199). Αργότερα: «Έξω έβρεχε λες κι άδειαζες το μισό πέλαγος μεσοστρατής» (σελ. 466). Να κι ο έρωτας: «…μπορεί να μην είμαι άξια να στέκω στο πλάι σου, όμως αν με κόψεις σε χιλιάδες κομμάτια θα βρεις και στο πιο μικρό εσένα» (σελ. 222).

Το «Καλντερίμι» είναι ένα μυθιστόρημα γεμάτο με ιστορικά γεγονότα, με ερωτικές, οικογενειακές, επαγγελματικές και φιλικές σχέσεις, με ανθρώπους και οικογένειες. Είναι μια ιστορία με πολλές παράλληλες προεκτάσεις και αφηγήσεις που με ταξίδεψε από την πρώτη ως την τελευταία σελίδα και ταυτόχρονα ένα λυρικό, τεκμηριωμένο, καλογραμμένο σύνολο ονομάτων, γεγονότων και περιστατικών που συνθέτουν την πόλη και τον πληθυσμό της Θεσσαλονίκης μεταξύ δύο αιώνων. Υπέροχες και καλοσχεδιασμένες ψηφίδες μπαίνουν στις σωστές θέσεις και συγκροτούν ένα πολύχρωμο μωσαϊκό φυλών, θρησκειών, γεγονότων, ανθρώπων με ήλιο και σκοτάδι, με αγάπη και μίσος, με ελπίδες και προδοσίες ενώ πατούν στο καλντερίμι της Ιστορίας.

Βιβλίο Εράν-Βυζαντινά αμαρτήματα 
Συγγραφέας Γιάννης Καλπούζος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το βιβλίο ξεκινάει με τη διαπόμπευση μοναχών και καλογριών στον Ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολης, ως συνέπεια της έντονης διαμάχης μεταξύ εικονόφιλων και εικονομάχων κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Κωνσταντίνου του Ε΄. Η τύχη φέρνει κοντά τον Υάκινθο και τη δεκαπεντάχρονη Λυγινή που παντρεύονται με πολιτικό γάμο, οπότε απομακρύνονται από το μοναχικό σχίσμα και κατ’ αυτόν τον τρόπο ξεκινούν τα προβλήματα της νέας τους ζωής: επιβίωση, δουλειά, διαμονή. Εκείνος είναι από την Τρίγλια και μιλάει καθαρευουσιάνικα, εκείνη από τα Πάταρα της Λυκίας και χρησιμοποιεί την καθημερινή γλώσσα. Εκείνος παραμένει πιστός στον Θεό και διαβεβαιώνει τη Λυγινή πως δε θα την αγγίξει, θα ζήσουν ως «συνείσακτοι» (λαϊκοί και ιερωμένοι που προστατεύουν παρθένες χωρίς άλλους συγγενείς). Εκείνη αναγκάζεται να το δεχτεί, γιατί μόνη της είναι δύσκολο να επιβιώσει «σ’ έναν κόσμο που διαφέντευαν απόλυτα οι άντρες», χώρια που άρχισε να νιώθει αισθήματα για τον πρώην καλόγερο. Η ζωή τους περνάει από χίλιες δυσκολίες και εμπόδια, οι μεταξύ τους σχέσεις δοκιμάζονται, εκείνος αγωνίζεται να μείνει πιστός στον μοναχισμό και γίνεται στυλίτης, εκείνη δεν παύει να είναι γυναίκα με επιθυμίες, ανάγκες, όνειρα, καρδιά, με αποτέλεσμα αναπάντεχες ανατροπές και εξελίξεις.

Μαζί τους έχουμε τη Γοργονία, που προέρχεται από τον κόσμο των μιμάδων ή θεατρίνων, μια δυναμική γυναίκα με ελευθεριάζοντα βίο που οδηγήθηκε σε μοναστήρι, ελλείψει γυναικείων φυλακών την εποχή εκείνη. «-Από το ίδιο ξύλο κατασκευάζεται κι ο σταυρός και το στειλιάρι της αξίνας. Εγώ φτιάχτηκα αξίνα για να σκάβω τις ομορφιές της ζωής» (σελ. 344). Ο Ροδανός είναι μέλος μιας επίλεκτης ομάδας σωματοφυλάκων, κατασκόπων και εκτελεστών που συγκρότησε ο πατρίκιος Φωκάς, ασηκρίτις του βασιλιά, δηλαδή ο εξ απορρήτων γραμματέας του, που συμμετείχαν κι αυτοί σε κατεδάφιση μονών και εκδίωξη μοναχών. Ο πατρίκιος αναθέτει στον Ροδανό να βρει το Ιερόν Στιχάριον, σύντομα όμως ο δρόμος του διασταυρώνεται με της Λυγινής και τότε: «εκ του οράν το εράν» (σελ. 140). Επίσης, ο δύσμορφος σκλάβος Κιτίν, που τον αγόρασε ο Ροδανός στο σκλαβοπάζαρο της Αττάλειας, και που θεωρεί τον Θεό απρόσιτο για την ανθρώπινη σκέψη, οπότε υποστηρίζει το δικαίωμα των ανθρώπων να πιστεύουν σε όποια θρησκεία επιθυμούν, είναι ένα ευρηματικό δίπολο για να εκφραστούν  μέσα από συζητήσεις με τον νέο του αφέντη διάφορες απόψεις γύρω από τη θρησκεία και την εξέλιξή της ως τον χριστιανισμό. Όλοι τους διασταυρώνονται με άλλα πρόσωπα που παίζει ο καθένας τους τον ρόλο του στην ιστορία μα ακόμη πιο αξιοθαύμαστα μπλέκουν μεταξύ τους σε απρόσμενες συναντήσεις όσο εξελίσσεται η πλοκή, δημιουργώντας έναν ασφυκτικό και συναρπαστικά στημένο ιστό. Οι ανατροπές είναι υποδειγματικές και απανωτές, οι χαρακτήρες ολοκληρωμένοι, η πλοκή πηγαίνει σε αναπάντεχα μονοπάτια, το μυθιστόρημα βρίθει αληθοφανών περιστατικών, αναμιγνύει εξαίρετα τη φαντασία με την πραγματικότητα και τα ιστορικά πρόσωπα με τους ήρωες του βιβλίου και καταγράφει με ενάργεια ολοζώντανες προσωπικότητες, με μειονεκτήματα και πλεονεκτήματα, που δε διστάζουν να προβούν σε απονενοημένες πράξεις για την αγάπη, τον έρωτα, τη δόξα, την ομορφιά, ακόμη και την αιωνιότητα.

Ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ε΄, ακολουθώντας την πολιτική του πατέρα του, Λέοντα Γ΄, απαγόρευσε τη λατρεία των εικόνων και την αποτύπωση με οποιονδήποτε τρόπο των αγίων, γι’ αυτό και καταδίωξε την πλειονότητα των μοναχών, που προέβαλαν σθεναρή αντίσταση στις σχετικές αποφάσεις της Συνόδου της Ιέρειας το 754 μ. Χ. Μαζί με τις περιπέτειες των χαρακτήρων που έγραψα πιο πριν, καταγράφονται και οι πολιτικές εξελίξεις, με την εμφάνιση της Ειρήνης της Αθηναίας, η οποία το 770 παντρεύεται τον Λέοντα Δ΄, γιο του αυτοκράτορα, και σταδιακά μετατρέπεται από σεμνή και υποτακτική σύζυγος σε αδίστακτη και άπληστη βασίλισσα, μιας και ο Λέων διαδέχεται τον πατέρα του το 776 αλλά το 780 πεθαίνει κι έτσι αναλαμβάνει την αντιβασιλεία η Ειρήνη για λογαριασμό του δεκάχρονου γιου της, Κωνσταντίνου Ε΄. Αυτή η αλλαγή φέρνει ανατροπές στον κοινωνικό, πολιτικό και διπλωματικό χάρτη της εποχής και την Εικονομαχία σε νέα περίοδο, μιας και οι οπαδοί της πολιτικής και θρησκευτικής μεταρρύθμισης του Λέοντα Α΄ και του Κωνσταντίνου Ε΄ διέθεταν ισχύ, με το σύνολο των υψηλόβαθμων στρατιωτικών να τάσσεται στο πλευρό τους και να στρέφονται κατά των εικονόφιλων, αρνητικά προσκείμενοι και απέναντι στην Ειρήνη! «Οι φιλόδοξοι, οι αριβίστες, οι φιλοχρήματοι, οι πολλών λογιών καιροσκόποι, οι οικονομικά δυνατοί, οι αυλοκόλακες και οι αδικημένοι ή όσοι θεωρούν ότι αδικήθηκαν στο παρελθόν, είναι κυρίως εκείνοι τους οποίους προσεταιρίζεται κάθε ανερχόμενη εξουσία ώστε να επιτύχει την επικράτηση αλλά και τη διαιώνισή της» (σελ. 359). Με την Ειρήνη δεν αλλάζει μόνο η θρησκευτική κατάσταση, μιας που πλέον περνάμε στην εικονολατρία, αλλά και οι μοίρες των χαρακτήρων του μυθιστορήματος. «…Η Ειρήνη διοικούσε ως απόλυτος μονάρχης και ήταν η πρώτη γυναίκα στην ιστορία της αυτοκρατορίας που το πετύχαινε» (σελ. 457). Κι ακολούθησε ο εμφύλιος με τον γιο της, στον οποίο δεν έδινε τον θρόνο, ενώ στασιαστές, αντίθετοι και στους δύο, παραμόνευαν σε κάθε ευκαιρία να εξεγερθούν για να ανεβάσουν στον θρόνο δικό τους άτομο!

Τα πραγματολογικά στοιχεία είναι εξίσου σωστά δοσμένα. Έχουμε μελετημένη και τεκμηριωμένη αναπαράσταση της βυζαντινής Κωνσταντινούπολης αλλά και της Αθήνας καθώς και άλλων περιοχών της βαλκανικής και της μικρασιατικής χερσονήσου. Εντυπωσιακή είναι η περιγραφή της διαδρομής από το λιμάνι του Πειραιά προς την πόλη, έναν χέρσο τόπο με διάσπαρτες καλύβες και αρχαία ερείπια. Η Λυγινή μάλιστα κάνει ενδιαφέρουσες σκέψεις: «Στον νου της, Έλληνας σήμαινε ειδωλολάτρης, όπως για το σύνολο των χριστιανών της αυτοκρατορίας. Κι ας περηφανευόταν η συντριπτική πλειονότητά τους στα ανατολικά μέρη, και πόσο μάλλον στην Κωνσταντινούπολη, ότι ομιλούν την ελληνική γλώσσα… Ο Έλληνας και η ελληνική γλώσσα ήταν σαν τη σχέση της με τον Υάκινθο. Σύζυγος και μη σύζυγος» (σελ. 61). Διαπίστωσα αμέσως πως οι Αθηναίοι δε νοιάζονταν για όσα διαδραματίζονταν στην πρωτεύουσα της τότε Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, μεταγενέστερα Βυζαντίου: «Η αυτοκρατορία, ο βασιλέας, η Κωνσταντινούπολη ήταν έννοιες πολύ μακρινές… Κυρίως τους απασχολούσε το σπίτι τους, οι δουλειές τους, τα χωράφια, τα μαγαζιά, τα λιγοστά εργαστήρια, οι συζητήσεις στην αγορά… κι εν γένει καθημερινά πράγματα τα τόσο σημαντικά για τη ζωή του καθενός» (σελ. 73). Η Παναγιά η Αθηνιώτισσα, κτισμένη μέσα στους κίονες του Παρθενώνα, δίνει την ευκαιρία στον συγγραφέα να προσθέσει κι άλλες λεπτομέρειες που ζωντανεύουν γλαφυρά τον εορτασμό της, τους καλεσμένους από διάφορες κοινωνικές τάξεις, την πανοραμική θέα του τότε χωριού. Ακολουθούνται σημερινοί όροι μέτρησης μήκους, απόστασης, βάρους και όγκου και το σημερινό ημερολόγιο ώστε το κείμενο να καθίσταται πιο ευανάγνωστο. Ο συγγραφέας παρατηρεί τις αλλαγές των εποχών, τον κάματο των φτωχών, την καθημερινότητα των ανθρώπων και αποδίδει όλον αυτόν τον όγκο μελέτης και έρευνας με τρόπο που με παρέσυρε και με ταξίδεψε στο πολύπλοκο ιστορικό φόντο της εποχής της εικονομαχίας χωρίς να μπερδεύομαι ή να κουράζομαι. Σίγουρα δε διαβάζεται απνευστί και θέλει οπωσδήποτε τον χρόνο του, κυρίως για να εντυπωθούν και να κατασταλάξουν οι διαφορετικοί καρποί που θα αποκομίσει ο κάθε αναγνώστης.

Ως προς το προσωπικό στυλ γραφής του κυρίου Γιάννη Καλπούζου τι να σημειώσει κανείς; Να αναφερθεί στον συγκρατημένο λυρισμό («Το φθινόπωρο αργομετρούσε τις μέρες του», σελ. 30), στον σαρκασμό («…κακότροπος όσο δέκα αιμοβόρες πεθερές μαζί», σελ. 69) ή στις όμορφες μεταφορές («Τα γενόμενα έβγαλαν τα φτερά τους. Τα μελλούμενα καρτερούν με δόντια ή με φιλήματα σε κάθε βήμα μας», σελ. 343); Πόσο ευρηματική είναι η αντίθεση των σελίδων 432 και 433, όπου το ένα κεφάλαιο τελειώνει με σατανιστικές, απόκοσμες τελετές αλχημείας για αποτυχημένη προσπάθεια κατασκευής του φιλοσοφικού λίθου που θα χαρίσει την αθανασία και το άλλο αρχίζει με μια παράγραφο γεμάτη εικόνες της μαγιάτικης Κωνσταντινούπολης (λουλούδια και έντομα, πουλιά και δέντρα συμμετέχουν σ ένα οργιώδες καλωσόρισμα της πράσινης φύσης)! Και πόσες διαχρονικές αλήθειες και απόψεις καταγράφονται με τέτοιο τρόπο που σταματούσα κατά περιόδους για να τις εντυπωθώ καλύτερα: «Όμως όλα λησμονιούνται, όλα περνούν, όλα χτυπούν με διαφορετικό τρόπο την πόρτα της καρδιάς και του νου. Πόσο μάλλον όσα τα σκεπάζει η αχλή του χρόνου και δη ό,τι αφορά τους πάσης φύσεως εχθρούς» (σελ. 291). Και αργότερα: «Όταν λες είμαι γεννήτορας να μην ξεχνάς πως είσαι και γέννημα. Κτίζεσαι και σε κτίζουν. Βυζαίνεις το γάλα της μάνας σου και τον ιδρώτα του πατέρα σου και μαζί τα κουβαλήματα του μυαλού τους και όσα ονομάζονται πάθη, καημοί, ονείρατα, συμπεριφορά, χαρακτήρας και αντίληψη για ό,τι συμβαίνει και υπάρχει. Παραπλεύρως ζώνεται ο αδελφός, η αδελφή, ο πάππος, η βάβω, οι μακρύτεροι συγγενείς, ο γείτονας, οι φίλοι, ο άρχοντας και ο δούλος, ο βασιλέας και ο στρατιώτης και καθείς που διασταυρώνεται με τη ζωή σου. Κι όλοι, ποτισμένοι κι απ’ τους νόμους της πολιτείας και της θρησκείας, μεταφέρουν στο δισάκι τους σπόρους γενιών και γενιών πρωτύτερων. Τούτοι βλασταίνουν επάνω σου χωρίς να σε ρωτούν και δίχως πάντα να το υποψιάζεσαι. Κι όταν θαρρείς πως κοσκινίζεις τους σπόρους, τον καλό και τον κακό, συνήθως λησμονείς ότι το κόσκινο δεν το έφτιαξες μονάχος σου» (σελ. 440).

Μηχανορραφίες, εκβιασμοί, έρωτες, μοναχισμός, εικονομαχία και εικονολατρία, κατασκοπεία, διπλωματικά παιχνίδια, κρυφά μηνύματα, περιπέτειες, ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες, πραξικοπήματα, πλεκτάνες, μοιχείες, Σλάβοι και Βούλγαροι, Άραβες και Φράγκοι, στηλίτες και πόρνες, φτωχοί και αξιωματούχοι, ανδρείοι και προδότες εμφανίζονται και συμμετέχουν σ’ ένα τεκμηριωμένο, συναρπαστικό, πολυεπίπεδο, ανατρεπτικό ιστορικό μυθιστόρημα που ζωντανεύει μια σκοτεινή περίοδο της βυζαντινής ιστορίας με εύληπτο τρόπο μέσα από μια σειρά γεγονότων που συγκροτούν μια αναπάντεχη αλληλουχία γεγονότων και εξελίξεων. Το «Εράν» υπέρ το κάλλιστον γεγραμμένον εστίν!

Βιβλίο Άγιοι και δαίμονες-Εις ταν Πόλιν
Συγγραφέας Γιάννης Καλπούζος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Μου άρεσε:
– η γλώσσα που χρησιμοποιήθηκε (εν έτει 2015 ο συγγραφέας, άνθρωπος μορφωμένος, ψαγμένος, επιστήμονας, γράφει στην καθαρεύουσα, στην ντοπιολαλιά των περισσότερων Πολιτών του 1801 και στην απλή δημοτική των απλών ανθρώπων). Αρώματα, εικόνες, χαρακτήρες, κουλτούρα, καθημερινότητα, όλα περνάνε μέσα από αυτήν την πένα. Η Πόλη είναι δίπλα μου όπως ήταν τότε, πριν τις γέφυρες, πριν την Ευρώπη, με τη βρώμα της, τη δυσωδία της, τις αγορές της, τον σουλτάνο της, τις ωμότητές της, τη βία, την κουτοφραγκιά, τον Καραγκιόζη (τον αυθεντικό, που αντί για χέρι κάτι άλλο είχε μακρύ).
– το ιστορικό υπόβαθρο. Οι πυρκαγιές που ξεσπούσαν είτε τυχαία είτε λόγω σαμποτάζ και συχνά αφανίζονταν ολόκληρες συνοικίες μιας και τα μέσα κατάσβεσης ήταν ελλιπή. Η πανούκλα και οι συνέπειές της, το πώς την αντιμετώπιζαν, το πώς καταλάγιασε. Ο αντίκτυπος των επαναστάσεων στην Ελλάδα στη συμπεριφορά των Τούρκων απέναντι στους Ρωμιούς. Οι καταστροφικές συνέπειες της ήττας του Ιερού Λόχου. Η τελετουργία μύησης, τα μυστικά, η αγωνία και οι περιπέτειες των μελών της Φιλικής Εταιρείας. Η Εφημερίς και οι άλλες εφημερίδες που διάβαζαν ο κόσμος τότε (όσοι ήξεραν ανάγνωση κι είχαν κάποια θέση σημαντική κι ενδιαφέρονταν για τα δρώμενα στην Ευρώπη) και οι επιρροές που ασκούσαν στους αναγνώστες. Οι μεγάλες καταστροφές που ξέσπασαν στην Πόλη κατά των Ρωμιών με την κήρυξη της Επανάστασης του 21. Ο απαγχονισμός του Πατριάρχη. Κρυπτοχριστιανοί στον Πόντο. Οι σφαγές της Χίου. Έχουμε εδώ έναν τόσο ψαγμένο και μελετημένο θησαυρό ιδιωματισμών, κουλτούρας, συμπεριφορών, απόψεων, χαρακτήρων, περιπετειών, γνωμών συνυφασμένων άσπαστα και αρμονικότατα με το ιστορικό περιβάλλον (και της Πόλης αλλά και του απόηχου που έφτανε από την Ελλάδα 20 μέρες μετά από κάθε γεγονός) που δεν έχω διαβάσει σε κανένα άλλο ιστορικό μυθιστόρημα.

Δε μου άρεσε:
-η γλώσσα. Με κούρασε πάρα πολύ. Ντοπιολαλιά, άψογα δομημένη και δοσμένη αλλά ας μην ξεχνάμε ότι μιλάμε για ένα βιβλίο 776 σελίδων. Ο μέσος αναγνώστης θέλει κάτι να του τραβήξει την προσοχή με όμορφο τρόπο. Οι Πολίτικοι ιδιωματισμοί, οι μείξεις τούρκικων, εβραϊκών και καθαρεύουσας, όσο ενδιαφέροντα είναι από άποψη γραφής, στυλ και ύφους άλλο τόσο φοβάμαι ότι θα ξενίσουν τον περισσότερο κόσμο. Υπάρχουν πλήθος επεξηγήσεων, ακόμη και λεξικό στο τέλος του βιβλίου, αλλ’ αυτό ακριβώς εμένα με αποσπούσε από τη ροή της αφήγησης. Εξαιρετική και μελετημένη δουλειά, το ξανατονίζω, αλλά μάλλον όχι για το ευρύ κοινό. Εμένα πάντα με γοήτευε η Πόλη και το ιστορικό μυθιστόρημα πάντα με τραβούσε, οπότε κατάφερα να τελειώσω αυτό το βιβλίο. Αλλιώς φοβάμαι ότι ίσως δεν το τελείωνα ποτέ.

-η υπόθεση: -προσοχή, SPOILERS- αν σβήσεις όλη τη δουλειά του συγγραφέα και κρατήσεις σκέτη την πλοκή έχεις τον Τζανή από το 1801 έως το 1832, που αποφασίζει να γίνει μυροπώλης, μπλέκεται με μια παντρεμένη, τον καρφώνουν και το σκάει προς Τραπεζούντα, το πλοίο βουλιάζει, καταφεύγει στα γύρω χωριά, ξεκινά μια νέα ζωή, κάτι στραβώνει και τελικά καταλήγει φυλακή στην Πόλη. Μετά από χίλια βάσανα και κακουχίες (που εξιστορούνται ένα ένα) καταφέρνει να δραπετεύσει και να ξεκινήσει μια νέα ζωή στα περίχωρα της Πόλης. Μετά το ξέσπασμα της Επανάστασης καταφέρνει με χίλιους δυο τρόπους να γλυτώσει από τις σφαγές και καταφεύγει στη Χίο, λίγο πριν από τη σφαγή από τους Τούρκους. Πολεμά και μάχεται κι όταν όλα ηρεμούν επιστρέφει στην Πόλη και καταγίνεται πάλι με τ’ αρώματα! Κι όταν φουντώνει για τα καλά η Επανάσταση κι ανακατεύεται ο Ιμπραήμ ξαναφεύγει να συμμετάσχει στην απελευθέρωση της Ελλάδας και πολεμά γενναία στο Μανιάκι στο πλάι του Παπαφλέσσα. Ο Ιμπραήμ τον αιχμαλωτίζει, τον στέλνει στην Αίγυπτο για να φτιάχνει αρώματα στην αυλή του, κάνει συμμαχίες και καταφέρνει να εξαγοράσει την ελευθερία του για να γυρίσει στην Πόλη. Λίίίγο παρατραβηγμένη υπόθεση, ίσα ίσα για να χωρέσουμε όσα γίνεται περισσότερα πράγματα που βρήκαμε. Ναι, μου αρέσει που πετάγονται πολλές αλήθειες για τις διχόνοιες που μάστιζαν από τότε τον ελληνικό λαό και βλέπουμε την Επανάσταση με άλλο μάτι από αυτό που ξέρουμε από τα σχολικά βιβλία αλλά φτάνει! Πώς περνάγανε την ώρα τους στο καράβι, περιγραφές των πάντων, από καράβια μέχρι σαράγια, όλα τα οφίκια των Τούρκων αξιωματούχων περνούν από μπροστά μας, απίστευτες σκηνές στις φυλακές που το Εξπρές του Μεσονυχτίου ωχριά (ειλικρινά δεν καταλαβαίνω το γιατί, πολύ άγριες σκηνές και για μένα ανούσιες, θα κρατήσουν ξάγρυπνους πολλούς αναγνώστες), αναλυτικότατα η κατάσταση στη Χίο πριν και μετά τη Σφαγή, αίματα, κομμένα κεφάλια, σκαιότητες και βιαιότητες των Τούρκων και πάρα πολλά άλλα. Όσο εξαιρετική δουλειά έγινε στο ψάξιμο και την έρευνα άλλο τόσο κούρασε η απόδοσή τους στο κείμενο.

Βιβλίο Ό,τι αγαπώ είναι δικό σου
Συγγραφέας Γιάννης Καλπούζος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Γιατί δε μου άρεσε; Δεν μπόρεσα να ξεφύγω από το αξεπέραστο «Ιμαρέτ» και το δύσκολο «Άγιοι και δαίμονες». Έχουμε δύο βασικούς ήρωες τον Άνδη (Ανδρόνικο) και τη Θάλεια, δύο πολύ διαφορετικά μεταξύ τους πρόσωπα ως προς το οικογενειακό υπόβαθρο, τον χαρακτήρα, τη στάση ζωής και τη συμπεριφορά. Μεγαλώνουν μαζί στην Άρτα και οι δρόμοι τους χωρίζουν για να ξαναβρεθούν αργότερα και να χωρίσουν για πάντα εξαιτίας ενός παλιού οικογενειακού μυστικού. Μέχρι να φτάσει όμως ο αναγνώστης στο κρίσιμο σημείο (πολύ μετά τη μέση του βιβλίου) έχει γνωρίσει ΟΛΗ την παλιοπαρέα του Άνδη, τις γυναίκες που πέρασαν από τη ζωή του και πόσο ενθουσιασμένες ήταν με το μεγάλο του γεννητικό όργανο (αυτό πάλι γιατί τονίζεται, από τη στιγμή που δεν παίζει ιδιαίτερο ρόλο στην εξέλιξη της ιστορίας;).

Ως προς τη Θάλεια γνωρίζουμε τη δυστυχισμένη ζωή της οικογένειάς της, με έναν πατέρα σατράπη και με βαρύ χέρι και μια μάνα που τρώει αγόγγυστα το ξύλο και φταίει για όλα. Περνάμε από τις σκανταλιές των παιδικών χρόνων στον ώριμο έρωτα, η Άρτα αλλάζει μπροστά στα μάτια μας αλλά δεν είναι και πολλή ώρα στο φόντο και φτάνουμε στην Αθήνα, όπου ο Άνδης πρέπει να μπλέξει με τρομοκράτες και ναρκομανείς, να κάνει κατάληψη σε νεοκλασικό ερειπωμένο αρχοντικό και γενικώς να κάνει βίο ανέμελο ώσπου να κατασταλάξει ως έμπορος βιβλίων κι όλα αυτά με φόντο τη σύγχρονη ιστορία της Ελλάδας (από τη Δικτατορία του 1967 ως το βρώμικο 1989). Πολλές λεπτομέρειες, πολλοί χαρακτήρες, πολλές ιστορίες που δεν μπερδεύουν, ούτε ταλαιπωρούν τον αναγνώστη να καταλάβει ποιος είναι τι αλλά αναρωτιέμαι γιατί μπλέκουν όλα αυτά τα πρόσωπα από τη στιγμή που η εξέλιξη της ιστορίας περιορίζεται στη συνέχεια στις οικογένειες των δυο παιδιών και το μυστικό που τις χωρίζει και κάνει τον έρωτά τους απαγορευμένο. Επιπλέον σε όλα αυτά επικρατεί άφθονος βερμπαλισμός στις περιγραφές και στα συναισθήματα, μια έννοια ή ιδέα δίνεται με πολλές συνώνυμες λέξεις κι ώσπου να φτάσω στο «ζουμί» είχα σκεφτεί να το αφήσω. Για να μην αναφέρω τις άφθονες ιστορικές πληροφορίες για Αθήνα και Παρίσι σε άκαιρο τόπο και χρόνο, κάτι που μου φάνηκε ότι έγινε για να γεμίσουν σελίδες!

Και πάμε στην κεντρική ιδέα: κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου, ανακαλύπτεται ένα πτώμα αντάρτη, οπότε το κουβάρι για την αποκάλυψη του δολοφόνου αρχίζει να ξετυλίγεται στο σήμερα. Πολύ καλό το εύρημα, πολύ ωραία εξελίσσεται το μυστήριο, πολύ ωραία το χειρίζεται ο συγγραφέας, πολύ ωραία η ανατροπή και η εξέλιξη της ιστορίας αλλά όλα αυτά δεν ήταν από μόνα τους αρκετά να με κάνουν να απολαύσω αυτό το βιβλίο.

Στα τελευταία κεφάλαια ο συγγραφέας μάς κλείνει το μάτι και υποστηρίζει μέσω των χαρακτήρων του ότι στο βιβλίο αυτό παραλληλίζει την ιστορία του με τις πληγές και τις επιπτώσεις του εμφύλιου πολέμου στην ελληνική κοινωνία: φωτεινά μυαλά που χάθηκαν άδικα των αδίκων, ο λαός που κράτησε βαθιά μέσα του το φαρμάκι της εποχής κι υπέσκαπτε κάθε προοδευτική προσπάθεια, οι άδικα κατηγορηθέντες, ακόμη και εκπρόσωπος της Κύπρου υπάρχει στο μυθιστόρημα, τραυματισμένος σε μάχη κατά την εισβολή του 1974. Επαναλαμβάνω όμως ότι όλα αυτά δεν τα ένιωσα, μπορεί να τα κατάλαβα ή να τα διαισθάνθηκα αλλά δεν τα ένιωσα.

Το συνιστώ για την κεντρική ιδέα και για κάποια βαθύτερα νοήματα που υπάρχουν αλλά θα έλεγα να κάνετε υπομονή μέχρι να το τελειώσετε!

Βιβλίο Γινάτι: ο σοφός της λίμνης
Συγγραφέας Γιάννης Καλπούζος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο κύριος Γιάννης Καλπούζος με το γνωστό του αξεπέραστο στυλ και ύφος χτίζει άλλη μια συναρπαστική ιστορία με ολοζώντανους χαρακτήρες και με ρεαλιστική απεικόνιση περιοχών, εποχών, τόπων, ανθρώπων, κουλτούρας και γλώσσας. Ολοκληρωμένοι πρωταγωνιστές και δευτεραγωνιστές ματώνονται, παλεύουν, καταδίδουν, ερωτεύονται, προδίδουν, εξαπατούν, απάγουν, βιάζουν, στρατεύονται, απογοητεύονται, ζουν από κοντά τα γεγονότα της δεκαετίας 1917-1927, με τα πάμπολλα εθνικά και τοπικά κοινωνικά περιστατικά.

Ο συγγραφέας για άλλη μια φορά παραθέτει άφθονες λεπτομέρειες για την ετυμολογία λέξεων, ιστορικές εξελίξεις πασίγνωστες όπως οι συνέπειες του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου επί της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, το βορειοηπειρωτικό ζήτημα, η ζωή και το έργο του Γιοσέφ Ελιγιά, η εκστρατεία της Καλλίπολης και της Μικράς Ασίας αλλά και άγνωστες όπως η Δημοκρατία της Πίνδου, οι περιοδείες των θιάσων στην Ήπειρο, η ληστοκρατία με τις απαγωγές για λύτρα και χιλιάδες άλλα μικρά και μεγάλα που ξεπηδούν κυρίως μέσα από τις σελίδες της εφημερίδας «Ήπειρος» αλλά και από στόμα σε στόμα. Είναι ο οικείος και σε μένα αγαπημένος τρόπος γραφής του κυρίου Καλπούζου που δίνει την απαραίτητη αληθοφάνεια και στήνει λες πάνω σε χάρτη τα όσα διαδραματίζονται στην ιστορία του. Στο «Γινάτι» οι λεπτομέρειες και οι παραθέσεις είναι ακριβώς όσες χρειάζονται για να αποδώσουν τον ρεαλισμό που απαιτείται ώστε να ζωντανέψουν στα μάτια του αναγνώστη οι πόλεις της Ηπείρου την εποχή που διαδραματίζεται το μυθιστόρημα.

Ο απαγορευμένος έρωτας που αποτελεί την κεντρική ιδέα του βιβλίου δεν είναι χάρτινος ούτε πατάει σε κλισέ λογοτεχνικά μονοπάτια. Σχηματίζεται, δημιουργείται, ανάβει, καίει, καταστρέφει και ακολουθεί το δικό του δρόμο με τις απαραίτητες παράπλευρες απώλειες. Αγνοούνται τα στερεότυπα που εύκολα κάποιος θα ακολουθούσε αναμασώντας έτσι μια τετριμμένη ιστορία και προτιμώνται οι ρεαλιστικές εξελίξεις που δίνουν δύναμη και ένταση αλλά και διαρκείς εκπλήξεις. Μακάρι να μπορούσα να εκφράσω ακριβώς τις σκέψεις μου επί του εκπληκτικού χειρισμού του θέματος αυτού όμως θα αποκάλυπτα πράγματα και δεν πρέπει, θέλω ο αναγνώστης να νιώσει βαθιά μέσα του την ιστορία του Ζώτου και της Θωμαής με τον δικό του τρόπο και ρυθμό ανάγνωσης. Μιλώντας ευρύτερα παρ’ όλ’ αυτά, θα σημειώσω πως αυτοί οι δύο άνθρωποι θα έρθουν απρόσμενα κοντά χάρη στην αντρειοσύνη της Χαβαής, το πείσμα της και το ανοιχτό μυαλό της. Ο έρωτας θ’ ανθίσει και θα βλαστήσει, υπάρχουν όμως γεγονότα όπως αυτά της Σμύρνης του 1922 και συνεπακόλουθα της ανταλλαγής των πληθυσμών αλλά και μυστικά του Ζώτου που θα βάλουν σε πολύ μεγάλη δοκιμασία τον δεσμό των δύο πρωταγωνιστών. Οι ανατροπές είναι συνεχείς και καταγράφουν με άφθαστη αληθοφάνεια τις απαντοχές ενός έρωτα που γεννήθηκε για να ζήσει, επειδή όμως συμβαίνει μεταξύ ανθρώπων τα πάντα μπορούν να συμβούν. Έξυπνοι χειρισμοί, λογική και συνάφεια σε δράσεις κι αντιδράσεις και φυσικά μυστήριο και αγωνία, μιας και ο συγγραφέας αφήνει κενά στην εξιστόρηση ώστε να τα συμπληρώσει αργότερα, όταν πρέπει, στο σημείο που πρέπει. Δολοφονίες, απαγωγές, προδοσίες και εξαπατήσεις είναι κάποια επιπλέον εμπόδια που θα δημιουργήσουν νέες απρόσμενες καταστάσεις.

Εκτός από τον Ζώτο και τη Χαβαή έχουμε τον παπα-Λέρα, μια προσωπικότητα που ακροβατεί ανάμεσα στη φυσιογνωμία του Αρτέμη Μάτσα και του Δήμου Σταρένιου, έναν χαρακτήρα που εκμεταλλεύεται τη θέση του και την ιδιότητά του για να κατασκοπεύει, να ρουφιανεύει, να εκμεταλλεύεται σεξουαλικά τις γυναίκες και να παίζει επικίνδυνο διπλό ή και τριπλό παιχνίδι σε περιπτώσεις εγκλημάτων. Έχουμε τον Βιργίλη, έναν άνθρωπο που μια δουλεύει και μια σκορπάει απλόχερα το χαρτζιλίκι του. Πάει κυριολεκτικά όπου φυσάει ο άνεμος, αρκεί να βρει παράδες, ανακατεύεται μέχρι και με τους ρουμανόβλαχους, είναι ένα καλό φιλικό αποκούμπι για τον Ζώτο και μέσα από αυτόν ζούμε πολλές ιστορικές εξελίξεις της περιοχής. Υπάρχει και η παντρεμένη Σαραλίν, μια αγαπημένη μου προσωπικότητα, που καίγεται για τον Ζώτο και θα κάνει στην κυριολεξία τα πάντα για να τον κερδίσει ολοκληρωτικά. Είναι μια γυναίκα-αράχνη που εξελίσσεται σε μια προοδευτική για την εποχή φυσιογνωμία, μη ορρωδούσα προ ουδενός. Επίσης οφείλω να αναφέρω τον σιόρ Δονάτο, τον λεμβούχο, τον σοφό της λίμνης, που έχει το δικό του μυστηριώδες παρελθόν και πρέπει να περάσουν πολλές σελίδες και πολλά γεγονότα με τον Ζώτο για να ανοίξει την καρδιά του και ο αναγνώστης να διαπιστώσει με έκπληξη πως αποτελεί νευραλγικό σημείο στον καμβά του μυθιστορήματος κι όχι έναν δορυφόρο γύρω από τα δρώμενα.

Όλα αυτά τα πρόσωπα συναναστρέφονται, δρουν, περπατάνε, ζουν στα στενά και στους δρόμους των Ιωαννίνων. Εκατομμύρια πληροφορίες γι’ αυτήν την πόλη παρατίθενται, σε βαθμό εμμονής: περιγραφές σκηνών με πάρα πολλές πληροφορίες για τα γύρω οδόσημα, τοπωνύμια, χαρακτηριστικά γνωρίσματα του τόπου, εξέλιξη του βιοτικού επιπέδου της πόλης από τις λάμπες πετρελαίου στον ηλεκτρισμό, από τους καρόδρομους στους αμαξιτούς, ποια καφενεία άνοιξαν και έκλεισαν, ποιες προτομές στήθηκαν πού, ποιες μουσικές εκδηλώσεις γίνονταν, ποια μπουλούκια έρχονταν να παίξουν, πώς προέκυψαν κάποια κύρια ονόματα, το παρελθόν και το παρόν των Ιωαννίνων και άλλα είναι κυριολεκτικά όλα εδώ, μέσα από τις κλιματικές αλλαγές και τη σειρά των εποχών,  με τη συγγραφική επιλογή να παρατίθενται τα γεγονότα ακόμη και ημερομηνιακά.

Δε βρήκα πουθενά την έκφραση «την άλλη μέρα» ή «μια βδομάδα μετά» κ. τ. ό., μόνο ακριβείς ημερομηνίες, ακόμη και κοντινές μεταξύ τους, κάτι που δημιούργησε ένα ιδιότυπο και για μένα γοητευτικά ρεαλιστικό ημερολόγιο, γιατί είμαι σίγουρος πως αν δεν έχει κάποιος τη στόφα, την πείρα και την τέχνη του συγκεκριμένου συγγραφέα θα παραθέσει ένα ξερό, στεγνό σωρό από ημερομηνίες και γεγονότα, με αποτέλεσμα την πλήξη και την ανία. Εδώ όμως έχουμε μια δυνατή πένα κι έναν άνθρωπο που συμβιώνει με τις λέξεις, γνωρίζοντάς τες σε βάθος και τοποθετώντας τες έτσι όπου δει. Όλα τα πραγματολογικά στοιχεία δίνονται ντυμένα με καλλιέπεια και αγκαλιασμένα με ποικίλα καλολογικά στοιχεία, που δίνουν μια πρωτόγνωρη δύναμη στον γραπτό λόγο και μου έκανε εντύπωση που μπορέσαμε να ταξιδέψουμε δέκα ολόκληρα χρόνια με τις αντίστοιχες εναλλαγές του τοπίου και του καιρού χωρίς να επαναληφθεί ούτε μια μεταφορά ή παρομοίωση ή να δοθεί έμφαση στις ίδιες αλλαγές (δέντρα, βροχή, χιόνι κλπ.) με τις ίδιες λέξεις. Οι παρομοιώσεις και οι μεταφορές, τα καλολογικά στοιχεία, το ζωντάνεμα τοπίων άψυχων με πρωτοφανείς εκφράσεις είναι θετικότατα στοιχεία που δίνουν αξεπέραστη ζωντάνια στο κείμενο και νέο νόημα στον ρομαντισμό: «Τούτη τη λεκάνη, εξόν απ’ τις εκατόν εξήντα πηγές, τη γιόμισαν και τα δάκρυα των ανθρώπων. Άμα τη θωρείς με τέτοια μάτια, αλλιώς μπήγεις τα κουπιά. Γιατί δεν τα βυθίζεις στο νερό αλλά στις ψυχές που έκλαψαν στις όχθες της και τη στοίχειωσαν με τις χαμένες τους ελπίδες. Ορφανά όνειρα έχει για νερά» (σελ. 46). Και τέλος: «Αλλά και οι παλιές έγνοιες του καθενός δε χάνονται. Μόνο σβήνονται απ’ το τεφτέρι όποιου πεθαίνει. Καθότι υπάρχουν λογαριασμοί που μεταπηδούν σε αλλωνών κατάστιχα με χίλιους τρόπους» (σελ. 532).

Φυσικά ο συγγραφέας δε γίνεται να μην αναστενάξει κι εδώ για τα δεινά του ελληνισμού και να μην τονίσει τα κακά χαρακτηριστικά της γενιάς μας. Μέσα από ένα άκρως συγκινητικό κομμάτι κατάφερε να δώσει σε πέντε αράδες όλα τα χαρακτηριστικά του ελληνισμού: «Είμαστε σαν τους αρχαίους ή τους Βυζαντινούς ή εκείνους του 1821; Όχι. Όλα εξελίσσονται και διαφοροποιούνται στο διάβα των εποχών, ο πολιτισμός, οι θρησκείες, τα ήθη, οι συμπεριφορές, ακόμα κι οι απλές συνήθειες… Θα μου πεις τίποτε δε στέκεται σταθερό ή αναλλοίωτο; Μένει η μαγιά, ό,τι συνθέτει τη διαχρονικότητα του Ελληνισμού και το δέσιμο μαζί του. Έλληνας είναι όποιος λαχταρά να ανήκει στο ράμμα του Ελληνισμού. Να νιώθει κομμάτι της Ιστορίας και της συνέχειάς του. Να αγαπά την ελληνική γλώσσα και να προσπαθεί να μπει στην ψυχή της… η Ελλάδα υπάρχει άμα πασχίζουμε να υπάρχει. Έλληνας είναι αυτός που θέλει να είναι Έλληνας» (σελ. 512-513).

Ακόμη κι αυτό το ιστορικό γεγονός της άτακτης υποχώρησης του ελληνικού στρατού στη Μικρά Ασία το 1922, κατά τη διάρκεια του οποίου πραγματοποιήθηκαν βιαιότητες και ασχημονίες, που έχει δώσει αφορμή για εκατομμύρια αιματοβαμμένες λογοτεχνικές σελίδες, εδώ παίζει τον δικό του ιδιαίτερο ρόλο, μιας και ο στρατευμένος ήρωας (δεν θα τον κατονομάσω για τους γνωστούς λόγους άστοχης αποκάλυψης καίριων σημείων της πλοκής) γίνεται μάρτυρας σε ένα περιστατικό, του οποίου τις συνέπειες κάποιοι θα εκμεταλλευτούν για να προκαλέσουν έριδες και αντιδικίες. Παραδέχομαι με μεγάλη μου λύπη πως αυτές τις σελίδες, που βρίθουν ιστορικών αναφορών, τις προσπέρασα χωρίς δεύτερη σκέψη, ακριβώς γιατί κατέγραφαν κάτι για το οποίο έχω διαβάσει πάρα πολλές φορές. Ε λοιπόν αυτή η αλαζονία μου τιμωρήθηκε, μιας και το ανωτέρω συμβάν εμφανίστηκε να παίζει όπως προέγραψα σημαντικό ρόλο στην εξιστόρηση κι έτσι αναγκάστηκα με την ουρά στα σκέλια να επιστρέψω σε αυτές τις σελίδες. Άλλο ένα λοιπόν χαρακτηριστικό γνώρισμα μιας καλής πένας: κομβικές εξελίξεις σε σημεία αφήγησης-κλειδιά!

Εκτός λοιπόν από τους ρεαλιστικούς χαρακτήρες, που ζουν κάτι πρωτόγνωρα δυνατό κι εξελίσσονται αληθοφανέστατα, εκτός από τα πραγματολογικά στοιχεία που στήνουν ένα τρισδιάστατο σκηνικό, υπάρχουν κι αυτές οι δεύτερες αναγνώσεις που πάνε το περιεχόμενο του κειμένου ακόμη πιο βαθιά για όσους θέλουν να ψάξουν περισσότερο κι έχουν την τύχη να εμπιστευτούν τη γραφή του κυρίου Καλπούζου. Ωραίες οι ανατροπές λοιπόν, άψογο το κλείσιμο κάθε ιστορίας, των οποίων οι ήρωες όσο κι αν φαίνεται πως αποσύρονται κάποια στιγμή, επιστρέφουν δριμύτεροι για να παίξουν το γκραν φινάλε τους, αφήνοντάς με άφωνο να παρακολουθώ τα γεγονότα, όμως ένα σωστό κείμενο οφείλει να δώσει και τροφή για σκέψη, να γεννήσει ερωτήματα ή νέες ιδέες, να προκαλέσει διέγερση νου και αντιλήψεων.

Έτσι κι εδώ, μέσα στον αρμονικό κυκεώνα που μας χάρισε ο συγγραφέας, υπάρχουν χιλιάδες σοφίες και διαχρονικές αλήθειες που εκφράζονται με λέξεις και δημιουργούν πρωτόφαντη δύναμη και τονίζουν αήθειες που ίσως να μην είχαν ποτέ σχηματιστεί κατ’ αυτόν τον τρόπο στο μυαλό μου. Κεντρικό ρόλο σε αυτές τις ιδέες παίζει φυσικά το γινάτι του τίτλου, που επεξηγείται όχι μόνο ως πείσμα αλλά και ως έρωτας και φιλότιμο! Υπάρχει λοιπόν η τρισυπόστατη ύπαρξη μιας έννοιας που κυριολεκτικά διαφεντεύει τα πάντα μέσα στο μυθιστόρημα και ο τρόπος που παρουσιάζεται και αναλύεται, στηριγμένος σε παραδείγματα δραματικά και τραγικά, είναι τόσο εύληπτος και συναρπαστικός που κατά καιρούς με ωθούσε να κλείσω το βιβλίο και να σκεφτώ. Πείσμα λοιπόν, έρωτας και φιλότιμο, κυρίαρχες έννοιες της ανθρωπότητας που κινούν στην κυριολεξία βουνά κι ανάλογα την ποσότητά τους επηρεάζουν τη λήψη αποφάσεων και φυσικά τις δράσεις και τις αντιδράσεις. Δεν υπάρχει δηλαδή μόνο ως κακό γινάτι, το πείσμα, που πραγματικά κάνει το μεγαλύτερο κακό, αλλά και ως έρωτας, με εξίσου μεγάλη ορμή, όμως αυτή είναι παραγωγική (πρωτίστως, γιατί ο έρωτας τυφλώνει κιόλας) και ως φιλότιμο, άκρως δημιουργικό συναίσθημα, χωρίς κακοσήμαντη χροιά (από φιλότιμο θα καλυτερέψω τη ζωή μου, από φιλότιμο θα θελήσω να πάω μπροστά γνωρίζοντας καλά τις συνέπειες της απραξίας ή της εγκληματικής συμπεριφοράς). Κι όλα αυτά όχι μέσα από φιλοσοφικές παραθέσεις ρητών ή προτάσεων που σχηματίζουν τον χαρακτήρα ενός ανθρώπου αλλά στέρεα τεκμηριωμένα μέσα από γεγονότα!

«Κακό γινάτι είναι να επιδιώκεις να υποτάξεις τον άλλον με οποιονδήποτε τρόπο. Να έχεις το πάνω χέρι στον έρωτα, στη δουλειά, στην οικογένεια, στη συντροφιά, στη συζήτηση… Στο κακό γινάτι συγκαταλέγεται η αχαλίνωτος και κατ’ επανάληψη οργή, η υπερβολική ζήλια, η ξεροκεφαλιά, ο φανατισμός, η εκδίκηση, να βάνεις μπροστά το εγώ, να περηφανεύεσαι πως είσαι όμορφος κι οι άλλοι άσχημοι, να κοκορεύεσαι για τα πλούτη σου δίχως να στοχάζεσαι ότι πολλοί δεν έχουν τίποτε. Κακό γινάτι κι ο πόλεμος, πιότερο σε όσους τους μεταλαμπαδεύεται το μίσος και καλούνται να σκοτώσουν… Λοιπόν, υπάρχει και καλό γινάτι, το γόνιμο πείσμα. Όταν λες θα σταθώ στα πόδια μου, θα σηκώσω ξανά το κεφάλι… Καλό πείσμα και να παλεύεις να μη σε νικήσει η αρρώστια, να μη σε σέρνουν οι άλλοι, να μην υποχωρείς σε ό,τι σε καταδυναστεύει, να μην επιτρέπεις να φυτρώνει εντός το κακό γινάτι. Καλό γινάτι λογίζεται και το πείσμα ν’ ανακαλύψεις την αιτία της ύπαρξής σου, να πλουταίνεις τον νου σου, να αναρωτιέσαι και να παρατηρείς για κάθε τι έξω σου και έσω σου, να μη δέχεσαι να σου τσαλαπατούν το φιλότιμο και την αξιοπρέπεια. Υφίστανται χίλιων λογιών γινάτια. Ξεύρεις ποιο είναι το μυστικό; Να χωρίσεις το γινάτι στα δύο. Να πετάξεις το κακό κομμάτι, να το νικήσεις και να μη σε νικά, και να κρατήσεις το καλό. Να γενεί γη και άτι. Να καλπάζει λεύτερα ο λογισμός σου απά στη γης» (σελ. 461-463).

Διαβάζοντας κανείς τον τίτλο συμπεραίνει πως το μυθιστόρημα θα περιστρέφεται γύρω από έναν άνθρωπο που η ζωή τον έκανε σοφό, που ωρίμασε μέσα από τα λάθη του και τώρα προσπαθεί να σώσει όσους διακρίνει εκείνος πως αξίζουν χρησιμοποιώντας αμπελοφιλοσοφίες ή παρεμβαίνοτνας συχνά, εις βάρος της πλοκής και της εξιστόρησης. Εδώ όμως έχουμε να κάνουμε με τον κύριο Καλπούζο κι έτσι κάθε τέτοιος (ευσεβής; ) πόθος σβήνεται ήδη από τις πρώτες σελίδες. Ο σιόρ Δονάτος δεν είναι πρωταγωνιστής, αντίθετα λείπει για αρκετό χρονικό διάστημα στην Αθήνα κι έτσι δίνεται άφθονος χώρος στους άλλους χαρακτήρες και κυρίως στον Ζώτο να προχωρήσουν την υπόθεση του βιβλίου, με τα ανθρώπινα λάθη τους, τις αδυναμίες τους κλπ. Ο σιόρ Δονάτος έχει κι αυτός τα δικά του μυστικά που συνδέονται άμεσα με τις ζωές όλων μέσα από μια ευρηματική ιδέα ενώ τα όσα εκστομίζει είναι τόσο μα τόσο αληθινά και αποδεδειγμένα!

Το «Γινάτι» είναι ένα εξαίρετο ιστορικό μυθιστόρημα, με πρωτότυπους και αληθινούς χαρακτήρες, γεμάτο από καινοφανείς δραματουργικές εξελίξεις, γραφή άκρως προσωπική και ίσως δύσκολη ή κουραστική για κάποιους, με ιδιολέκτους και εναρμονισμένη παράθεση πολλών πραγματιστικών λεπτομερειών κατά την αφήγηση και με πάμπολλα νοήματα και δεύτερες σκέψεις για όσους θέλουν να εντρυφήσουν λίγο περισσότερο σ’ ένα μυθιστόρημα. Πρόκειται για ένα ταξίδι στη λίμνη των Ιωαννίνων και ταυτόχρονα στα βάθη της ανθρώπινα ατελούς ψυχής όλων μας.

Βιβλίο Ιμαρέτ: Στη σκιά του ρολογιού
Συγγραφέας Γιάννης Καλπούζος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Συνήθειες, ήθη και έθιμα χρόνων που επιζούν στην Άρτα από τότε. Αρμονική συγκατοίκηση Ελλήνων, Τούρκων και Εβραίων. Ναι, όλοι περιμέναμε την προσάρτηση των εδαφών στην Ελλάδα αλλά κανείς δε σκέφτηκε τους Τούρκους που γεννήθηκαν και έζησαν εκεί, αυτοί τι θα απογίνουν; (δεν εννοεί ο συγγραφέας τους κατακτητές αλλά τις οικογένειες που ήρθαν να εγκατασταθούν στα εδάφη αργότερα και σιγά σιγά έγιναν ένα με τος Έλληνες γείτονές τους). Το σεληνιακό ημερολόγιο που ακολουθούν οι Τούρκοι, το ηλιακό ημερολόγιο που ακολουθούν οι Έλληνες, το ρολόι να σημαίνει τις τουρκικές ώρες, τις οποίες οι Έλληνες προσαρμόζανε στη δική τους ώρα. Ένας μικρόκοσμος που παρ’ ολ’ αυτά δεν παύει να δοκιμάζεται από τις αποφάσεις των Μεγάλων Δυνάμεων και τις συνέπειές τους: ληστές, Αλβανοί κλπ.

Λαϊκοί θρύλοι και δοξασίες της περιοχής, αρχαιολογικά στοιχεία και μύθοι, παροιμίες, τα έθιμα του γάμου, ο τρόπος λειτουργίας των ελληνικών και τουρκικών σχολείων και πώς προσαρμόζανε τις διακοπές τους τα χριστιανόπουλα και τα τουρκόπουλα για να παίζουν μαζί. Οι Τούρκοι αναλφάβητοι αλλά να προσπαθούν για το καλύτερο των παιδιών τους. Και γύρω τους τσιφλίκια, ίμορος, φορολογίες και εισπράκτορες, αυθαιρεσίες και αδικία. Το κείμενο μας πάει ακόμη και στην Πόλη με μοναδικές περιγραφές που με συγκίνησαν βαθύτατα, μιας και εικόνες από αυτήν την πόλη έχω ακόμη στο μυαλό μου και θα έχω για πολύ καιρό ακόμη. Και μέσα σε όλα αυτά και γύρω από αυτά μια πανδαισία χαρακτήρων και προσώπων, αιτίων και αιτιατών.

Ο Νετζίπ και ο Λιόντος. Ο Νετζίπ, με τον αδερφό του Ντογάν που κατατάσσεται στον τουρκικό στρατό και προασπίζεται με σθένος και ζέση καθετί οθωμανικό, φτάνοντας σε σημείο να στραφεί εναντίον της ίδιας του της οικογένειας. Ο Νετζίπ με τις αδερφές του, και με τον καραγκιοζοπαίχτη αδερφό που γύρισε όλον τον κόσμο δίνοντας παραστάσεις Καραγκιόζη και στο τέλος έκλεψε τη σύζυγο του χειρότερου ανθρώπου στο χωριό, αίτιο σκωμμάτων και παιδικών σκανταλιών και από τον Νετζίπ και από τον Λιόντο! Ο Νετζίπ με τον σοφό παππού που με τους θρύλους και τις παραδόσεις που αφηγείται στα δυο παιδιά μας δίνει μια νοσταλγική και όμορφη εικόνα του χτες της Άρτας και που με το ένστικτό του και τη σοφία που τον διακατείχε προέβλεπε τις τελευταίες ανάσες του γίγαντα, της οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Ο Λιόντος, γιος υφασματέμπορου, που γεννήθηκε την ημέρα της δολοφονίας του πατέρα του και αυτό το γεγονός τον κατατρύχει μέχρι το τέλος του βιβλίου όπου αποκαλύπτεται η τραγική αλήθεια και επιβεβαιώνονται κάποιες υποψίες, χάρη σε μια θαυματουργή εικόνα. Ο Λιόντος στηρίζει τη μητέρα του στο μαγαζί τους, ψάχνει να βρει δουλειά για να στηρίξει την οικογένειά του και το βιος του για να μην το πάρουν οι τοκογλύφοι, κατατάσσεται κρυφά στον ελληνικό στρατό, όμως η βία και ο παραλογισμός και η αναλγησία του ελληνικού κράτους που δεν μπορεί να συντηρήσει σωστά τους στρατιώτες ή να τους περιποιηθεί έστω όταν τραυματιστούν, η εμφύλια διαμάχη για τις τιμές και όχι για την ουσία, τον αναγκάζουν να γυρίσει πάλι κρυφά στην Άρτα. Χωρίς σε τίποτα να αλλάξει η φιλία του με τον Νετζίπ. Η φιλία των δυο παιδιών ποτέ δεν κλονίζεται, ποτέ δε φανατίζονται, πάντα με σκέψη και σύνεση αντιμετωπίζουν τα γεγονότα.

Κι όλα αυτά είναι λίγα σε σχέση με το κείμενο του μυθιστορήματος. Ένα σωρό γεγονότα, μύθοι, δοξασίες, περιπέτειες, δευτεραγωνιστές, φτιάχνουν έναν καμβά απίστευτο, ένα μεστό και πλούσιο μυθιστόρημα που πραγματικά το σέβεσαι και το αγαπάς. Η αγάπη του συγγραφέα για τον τόπο του, η μελέτη του, η πένα του, βγάζουν ένα έργο μοναδικό και από τα καλύτερα ιστορικά μυθιστορήματα που έχουν κουρνιάσει στα χέρια μου. Επιπλέον η αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο εναλλάξ υπό Λιόντου και Νετζίπ είναι ένα καλοδεμένο παζλ που επεξηγεί τυχόν σκοτεινά σημεία της προηγούμενης αφήγησης. Και φυσικά οι σκηνές αποχωρισμού των τουρκικών οικογενειών όταν προσαρτήθηκε η Άρτα στην Ελλάδα ήταν από τις πιο συγκινητικές. Σημαντικό επίσης είναι το γεγονός ότι η νέα αυτή έκδοση από τον Ψυχογιό έχει αναρτήσει τις σημειώσεις στην ίδια σελίδα και δε χρειάζεται ο αναγνώστης να προστρέχει στο τέλος του βιβλίου.

“Ιμαρέτ”: φιλανθρωπικό ίδρυμα που λειτουργούσε και ως πτωχοκομείο και ορφανοτροφείο.

“Ένα ιμαρέτ είναι η γη. Το ιμαρέτ του Θεού. Κι εμείς οι φτωχοί, τα ορφανά και οι ταξιδιώτες της ζωής, που μας φιλοξενεί. Μας τρέφει, ανοίγει την αγκαλιά του, μας δέχεται και μας επιτρέπει να απολαύσουμε και να χαρούμε τη ζωή. Κι εμείς θαρρούμε πως το διαφεντεύουμε. Το μοιράσαμε…κι ύστερα ορμήσαμε ο ένας στον τόπο του άλλου, χωρίς να νογάμε ότι δεν ανήκει σε κανέναν. Μας άφησε ο Θεός αυτό το ιμαρέτ να το διαχειριστούμε κι εμείς αρπάζουμε, κλέβουμε, αδικούμε, εκμεταλλευόμαστε, διεκδικούμε όλο και περισσότερα, μέχρι την ώρα που θα επιστρέψουμε το τομάρι μας εκεί που ανήκει, στο χώμα. Και θ’ αξίζει τότε με όσο ενός βοδιού ή ενός προβάτου, τίποτε παραπάνω” (σελ. 114-115).