Βιβλίο Τελευταίο γράμμα από τον Βόσπορο 
Τίτλος πρωτοτύπου The last letter from Istanbul
Συγγραφέας Lucy Foley
Μεταφραστής Αλεξάνδρα Κονταξάκη
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μίνωας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Lucy Foley με το νέο της μυθιστόρημα μας ταξιδεύει στην Κωνσταντινούπολη του 1918, όπου βρετανικές, ελληνικές, γαλλικές και ιταλικές δυνάμεις, συνεπεία της Ανακωχής του Μούδρου με την οποία έληξε η συμμετοχή της Τουρκίας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο, καταλαμβάνουν την πόλη και δημιουργούν συμμαχική στρατιωτική διοίκηση. Τρία χρόνια αργότερα θα ξεδιπλωθεί μια από τις ωραιότερες ιστορίες αγάπης που έχω διαβάσει ως τώρα και ταυτόχρονα θα ζωντανέψουν με ποικίλα χρώματα οι συνέπειες του πολέμου στις ζωές ανθρώπων όλων των ηλικιών, των φύλων και των νοοτροπιών. Το μυθιστόρημα ξετυλίγεται στηριγμένο στις ζωές της Νουρ, του μικρού Αρμένη, του στρατιωτικού γιατρού Τζορτζ Μονρό, του Τούρκου στρατιώτη που θα βιώσει τη φρίκη και την κτηνωδία κατά τη διάρκεια της εκστρατείας στη Μικρά Ασία κι ενός άγνωστου ταξιδιώτη που διασχίζει την Ευρώπη για να φτάσει στην Πόλη. Πέντε ήρωες, πέντε διαφορετικοί χαρακτήρες, μπλέκονται απρόσμενα και δημιουργούν ένα αξιέπαινο πολυπρισματικό μυθιστόρημα γεμάτο πασιφιστικά μηνύματα, πλούσια συναισθήματα, ανατροπές και ωμές αλήθειες γύρω από την καταστροφή που προκαλεί ο πόλεμος σε ψυχές και σώματα, ακόμη και πολλά χρόνια μετά τη λήξη του.

Η συγγραφέας αποτυπώνει με ρεαλισμό και αντικειμενικότητα τις συνθήκες ζωής στην Κωνσταντινούπολη του 1921, με τους κατοίκους να νιώθουν προδομένοι, αφού οι Σύμμαχοι διαβεβαίωσαν ότι δε θα γινόταν κατοχή, οπότε γιατί είναι αραγμένα τα πλοία τους στη θάλασσα και γιατί οι κιλλίβαντες είναι στραμμένοι στα μνημεία της πόλης; Οι άντρες υποχρεούνται να βγάλουν το φέσι, η πόλη μετονομάζεται σε Κωνσταντινούπολη από Ιστανμπούλ και στην αρχή οι κάτοικοι υπονομεύουν συνεχώς τους κατακτητές, τους αγνοούν, τους αψηφούν. Σύντομα όμως η ταπείνωση έγινε συνήθεια, αν και κάποιοι πιο θερμόαιμοι αρχίζουν να συγκεντρώνουν άτομα, να καταστρώνουν σχέδια, να προχωράνε σε σαμποτάζ και δολοφονίες λίγο πριν αχνοφανεί στον ορίζοντα η μορφή του Μουσταφά Κεμάλ. Σε αυτήν τη δυσχερή κατάσταση προστίθενται οι εκδιωγμένοι από τη Ρωσική Επανάσταση και απελπισμένοι πρόσφυγες. Ταυτόχρονα όμως αυτή η κατοχή βοήθησε και στην υποχώρηση κάποιων εμποδίων για τις γυναίκες, οι οποίες άρχισαν να κυκλοφορούν χωρίς φερετζέ, να βγαίνουν στον δρόμο, ακόμη και να εργάζονται! Στους δρόμους υπάρχουν και οι στρατιώτες που γύρισαν από το μέτωπο και καλούνται να αντιμετωπίσουν μια νέα πραγματικότητα. Δε βρίσκουν δουλειά, οι συμπατριώτες τους τους συμπεριφέρονται σκαιά, υποτιμητικά και διαπιστώνουν πως έφυγαν από κάπου απάνθρωπα αλλά με σκοπό και γύρισαν σ’ ένα μέρος που δεν τους θέλει, «με την εγγύτητα των ανθρώπων που γνώριζαν και αγαπούσαν την παλιά εκδοχή του εαυτού τους να είναι σχεδόν αβάσταχτη» (σελ. 253).

Η Νουρ ζει στον Τοπχανέ, με θέα τον Βόσπορο με τα συμμαχικά πλοία, μαζί με τη μητέρα της, που βυθίστηκε στη σιωπή και στην ακινησία μετά τον θάνατο του γιου της, και τη γιαγιά της. Ο πατέρας της σκοτώθηκε στην Καλλίπολη, ο άντρας της πέθανε στο μέτωπο και ο αδελφός της έχει εξαφανιστεί. Μόνη της παλεύει να επιβιώσει και εργάζεται ως δασκάλα σ ένα σχολείο με φτωχά παιδιά και Ρωσάκια που μόλις ήρθαν από τη Μαύρη Θάλασσα. Η δυσκολία της δουλειάς την κουράζει αλλά η μάθηση που μεταδίδει τη βοηθάει να ανταπεξέλθει, δεν της αφήνει χρόνο για περίσκεψη, να θυμάται τους δικούς της και να αναπολεί. Με διάφορες αφορμές που εγείρουν τη μνήμη της μαθαίνουμε σε τι περιβάλλον μεγάλωσε, ποια ήταν τα δικά της σχέδια και ποια αυτά της μητέρας της για κείνη. Μια μυρωδιά, ένας ήχος, μια εικόνα ξυπνούν τη μνήμη της και επιστρέφει σε κάποια γεγονότα του τρυφηλού οικογενειακού παρελθόντος. Είναι μια γυναίκα: «…ένα ανεξιχνίαστο, σύνθετο μείγμα αυτοπεποίθησης και δισταγμού, θυμού και αταραξίας» (σελ. 325). Βρήκε και έσωσε από την πυρκαγιά της συνοικίας του ένα μικρό αγόρι που μεγαλώνει στο πλάι της προσπαθώντας να ξεπεράσει τα ψυχολογικά του τραύματα. Η πείνα του είναι πλέον παθολογική και τρώει τα πάντα, κάτι που γίνεται χειρότερο με τη φτώχεια που επιφέρει η συμμαχική κατάληψη. Δυσκολεύεται με τα γράμματα, όταν βρίσκει όμως ένα τετράδιο συνταγών δεν το αποχωρίζεται, ονειρεύεται τα τρόφιμα, δημιουργεί εικόνες, προσποιείται τον χορτάτο και τελικά ακολουθεί ένα μονοπάτι στο οποίο θα διακριθεί σύντομα και απρόσμενα!

Το πατρικό σπίτι της Νουρ έχει μετατραπεί σε νοσοκομείο, όπου εργάζεται ο στρατιωτικός γιατρός Τζορτζ Μονρό. Είναι ένας άντρας πιστός στο καθήκον που δέχτηκε εθελοντικά να έρθει στην Κωνσταντινούπολη αλλά η ασυδοσία των συμπατριωτών του, η κατακτητική τους στάση, οι βιαιότητες που γίνονται κάποιες φορές προς τους κατοίκους τον φέρνουν σε δύσκολη θέση. Είναι μαγεμένος από την αχλή της πόλης και βλέπει με διεισδυτικότητα και αντικειμενικότητα τις πραγματικές δυσκολίες της καθημερινότητας των κατοίκων και τη φθίνουσα λόγω των συνθηκών ομορφιά της πόλης. Είναι ένας άνθρωπος που απολαμβάνει μια απλή χαρά πίνοντας τούρκικο καφέ ή πηγαίνοντας σε κουρείο για να ξυριστεί. «Αν τα τελευταία χρόνια τού έχουν δείξει κάτι, αυτό είναι η μεταβλητότητα των πάντων» (σελ. 100). Γιατί δέχτηκε εθελοντικά να έρθει στην Κωνσταντινούπολη, τι άνθρωπος είναι, πώς σκέφτεται και πώς ενεργεί; Αγαπημένη του συνήθεια, να φιλοσοφεί: «Είχαν την ευλογία να ζουν ανεπηρέαστα… απ’ όλα τα προβλήματα που δημιουργούσαν οι άνθρωποι για τον εαυτό τους στην αχρείαστη πολυπλοκότητα της ζωής τους» (σελ. 184). Ο Μονρό και η Νουρ γνωρίζονται κάτω από ιδιαίτερες συνθήκες και χάρη σε μια σειρά από τυχαία γεγονότα η κοπέλα ξαναμπαίνει στο σπίτι της, θυμάται οικογενειακά στιγμιότυπα, ραχάτια και κουβέντες «…πίναμε σερμπέτι με άρωμα τριαντάφυλλο και είχαμε την πολυτέλεια της πλήξης» (σελ. 173). Με πόση παραστατικότητα δίνεται το σπίτι της και πόσο οριστικά έχουν αλλάξει τα πάντα: «Και πέρα από τη γλυτσίνα, η ανελέητη ομορφιά του Βοσπόρου. Της φαίνεται απίστευτο ότι κάποτε θεωρούσε δεδομένη αυτή τη θέα» (σελ. 175). Η Νουρ δεν αφήνει τον αυτό της να νιώσει υποχρεωμένη γι’ αυτό που κάνει ο γιατρός με το παιδί, δεν αφήνεται να τον δει ανθρώπινα, είναι ο κατακτητής, είναι ο εχθρός, ακόμη κι η βοήθειά του είναι η τυπική βοήθεια του ισχυρότερου προς τον αδύναμο. «Κι έτσι, γι’ αυτό το πρόσχημα φιλίας, αποφασίζει να τον μισήσει λίγο περισσότερο» (σελ. 178).

Παράλληλα με την αφήγηση στο παρόν, επιστρέφουμε πέντε χρόνια νωρίτερα στο μέτωπο, όπου ένας Τούρκος στρατιώτης μάχεται κατά των Ρώσων και αναπολεί την ήρεμη ζωή του ως δάσκαλος και πόσο άλλαξε μετά τη στρατολόγησή του. «Ένας άνθρωπος ευγενής, εκλεπτυσμένος, απέναντι σ’ έναν κόσμο πέρα για πέρα εχθρικό» (σελ. 108). Με την ιστορία του η συγγραφέας περιγράφει με ειλικρίνεια και ρεαλισμό τις απάνθρωπες συνθήκες του μετώπου αλλά συνεκδοχικά ενός οποιουδήποτε μετώπου: «Δεν ήξερε ότι ακόμα κι ο θάνατος στο όνομα ενός ευγενούς σκοπού, στο όνομα ιδανικών, μπορούσε να είναι τόσο άσχημος. Τόσο ευτελής, τόσο ελεεινός» (σελ. 90). Τα γεγονότα που βιώνει αλλάζουν τον δάσκαλο: «…κάτι του είχε πάρει εκείνος ο τόπος, κάτι που ίσως να μην του το γύριζε ποτέ πίσω»! Τα πράγματα γίνονται χειρότερα όταν στη συνέχεια εξαναγκάζεται να συμμετάσχει στην εκκαθάριση των οθωμανικών εδαφών από τους Αρμένιους! «Τα χωριά τους ήταν ανιαρά, ασήμαντα μέρη: το βέλασμα μιας κατσίκας, το κλάμα ενός μωρού, ο συνεχής αδιόρατος βόμβος της ζέστης… Τέτοιοι άνθρωποι δεν μπορεί να είχαν ιδέα για τις μεγάλες προδοσίες»! Ατέλειωτη πορεία μες στην πυρωμένη ερημιά, απάνθρωπες συνθήκες κράτησης και φύλαξης και τελικά αναγκάζεται να κάνει πράγματα που δεν τα θέλει. Ένας ήρωας πολέμου που, αν καταφέρει να γυρίσει πίσω, οι άνθρωποι θα τον λυπούνται και δε θα βρίσκει δουλειά. Φορτωμένος με το παράλογο και τη γενναιότητα, ίσως γυρίσει σ’ έναν τόπο όπου αυτά δε μετράνε, όπου ο χρόνος σταμάτησε γι’ αυτούς που άφησε πίσω του στο σημείο που έφυγαν.

Ταυτόχρονα, ένας άντρας επιβιβάζεται στο τρένο από τον σταθμό του Όστερλιτς στο Παρίσι, με μια ξεφτισμένη βαλίτσα κι ένα σωρό μπιχλιμπίδια μέσα σε αυτήν. Η ιστορία του ξεδιπλώνεται αργά, με ελάχιστες πληροφορίες σε κάθε κεφάλαιο για την ταυτότητά του, τον σκοπό του ταξιδιού του, ποια είναι εκείνη που θυμάται κλπ. Παρίσι, Βενετία, Σόφια είναι οι σταθμοί του, με τελικό προορισμό την Κωνσταντινούπολη, όπου παθαίνει πολιτιστικό σοκ με την ποικιλία των εικόνων και των ευωδιών, με όσα βλέπει, παρατηρεί, ακούει, αφουγκράζεται. Κάπου στα μισά κατάλαβα ποιος ήταν και διάβαζα με αυξανόμενο ενδιαφέρον, περιμένοντας να γίνει αυτό που φοβόμουν. Να όμως που λίγο πριν το τέλος βγαίνει στο φως η πραγματική του ταυτότητα και μαζί το μέγεθος της αγάπης που κατακλύζει το μυθιστόρημα από το πρώτο ως το τελευταίο κεφάλαιο, κάτι που με οδήγησε σε κλάματα από τη συγγραφική δεξιοτεχνία και επειδή νιώθω τυχερός που διάβασα ένα από τα δυνατότερα και πιο καλογραμμένα ρομαντικά μυθιστορήματα.

Το »Τελευταίο γράμμα από τον Βόσπορο» είναι ένα μυθιστόρημα για τον άνθρωπο και για τον πόλεμο, αφιερωμένο σ’ αυτόν που έμεινε πίσω, σ’ αυτόν που γύρισε, σ’ αυτόν που πολέμησε. Όλοι έχουν αλλάξει, προς το καλύτερο ή προς το χειρότερο κανείς δεν ξέρει, μιας κι αυτό εξαρτάται άμεσα από το κοινωνικό, οικογενειακό, φιλικό περιβάλλον τους και την ψυχική τους δύναμη να αντέξουν, να υπομείνουν, να μην κατρακυλήσουν. Η τιμή και το καθήκον κονταροχτυπιούνται με τη φτώχεια, τα όνειρα, οι τιμές στο πεδίο των μαχών, τα σχέδια για ένα καλύτερο αύριο τσαλακώνονται από τους Συμμάχους και την κατάληψη της πόλης. Μέσα σε όλα αυτά λοιπόν γεννιέται ένας απαγορευμένος έρωτας, ένα μεγαλείο ψυχής, μια απρόσμενη ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο και μια καλά δομημένη ιστορία γεμάτη αντιθέσεις, ανατροπές και βαθύ ρεαλισμό. Υπέροχη γραφή, γεμάτη καλολογικά στοιχεία, ενδιαφέρουσες παρομοιώσεις («Η μέρα είναι ασάλευτη σαν πίνακας ζωγραφικής», σελ. 13 και «Έξω από το παράθυρο το χιόνι έπεφτε πυκνό, αθόρυβο σαν μυστικό», σελ. 118), απρόσμενες μεταφορές που αναδίδουν τη γοητεία, τα αρώματα και τη μαγεία της Κωνσταντινούπολης είναι τα πολύτιμα εφόδια στο μαγευτικό ταξίδι της ανάγνωσης αυτού του βιβλίου.

Βιβλίο Το παιδί και οι άνεμοι της Αρμενίας
Τίτλος πρωτοτύπου Il bambino e i venti d’ Armenia 
Συγγραφέας Arthur Alexanian
Μεταφραστής Άννα Παπασταύρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Καλέντης 
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο συγγραφέας μιλά σε πρώτο πρόσωπο και απευθύνεται στον ίδιο του τον εαυτό: «… σ’ εσένα, καταραμένο κομμάτι του εαυτού μου… Εσύ ήσουν ο δαίμονας μέσα μου, με δελέαζες να χάνω τη σιγουριά μου…δεν με ενθάρρυνες να μετατρέπω την προοπτική σε σιγουριά» (σελ. 27). Τον θυμό διαδέχεται η περιέργεια, ο πειθαναγκασμός και τελικά η αποδοχή: «Οι αναμνήσεις δεν είναι μια απλή επιστροφή στο παρελθόν, αυτές πιθανότατα συνθέτουν την ταυτότητά μας» (σελ. 53). Αυτό το εσωτερικό του ταξίδι αντιδιαστέλλεται με το πραγματικό, της ζωής του, στην οποία πορεύεται χωρίς συναίσθηση της αρμένικης ταυτότητάς του. Δε ρώτησε τα μέλη της οικογένειάς του, ίσως γιατί η περιέργεια να θεωρείται αγένεια, και διαπίστωσε πως ουσιαστικά έκανε ό,τι και όλοι οι άλλοι συμπατριώτες του: απασχολημένοι να κυνηγάνε τον επιούσιο, ζούσανε τη λησμοσύνη. Μετά τον θανατηφόρο και καταστροφικό σεισμό της Αρμενίας το 1988 άρχισαν να στρέφουν τη ματιά τους στην κοιτίδα τους.Όπως λέει ο Αρτούρο Μολινάρι στην εισαγωγή του μυθιστορήματος: «Ο πρωταγωνιστής δεν ξεχνάει την πατρίδα που του έκλεψαν, γίνεται όμως πολίτης του κόσμου και επιλέγει να αφηγηθεί την ιστορία ενός λαού μέσα από την προσωπική του ιστορία» (σελ. 15). Έτσι, οι αναμνήσεις του ξεκινάνε από τα 11 του χρόνια που ταξίδευε με τη μητέρα του προς τη Βενετία από την Γκρενόμπλ όπου είχε μεγαλώσει. Η πλοκή ξεδιπλώνεται με μια αφηγηματική πρωτοτυπία: σχεδόν κάθε κεφάλαιο ξεκινάει με έναν συμπρωταγωνιστή των δύο γυναικών τη συγκεκριμένη χωροχρονική στιγμή, ώστε αμέσως μετά να αναλάβει πάλι ο ίδιος ο συγγραφέας. Αυτό δίνει ποικιλία και εκπλήξεις στη ροή της ανάγνωσης και ταυτόχρονα φωτίζει διαφορετικές ενδιαφέρουσες προσωπικότητες, όπως τον αξιωματικό του τουρκικού στρατού που φυγάδευσε μάνα και κόρη (για πρώτη φορά αρχίζει να αμφισβητεί τις διαταγές των ανωτέρων του, μιας και πλέον απαιτείται η άμεση εξόντωση όλων των Αρμενίων: «Ως στρατιώτης οφείλω να υπακούσω, ωστόσο νιώθω έναν έντονο δισταγμό, το βασανιστικό νήμα της αμφιβολίας διαπερνάει τα καθήκοντα που σαν καλός στρατιωτικός οφείλω να εκτελέσω γιατί έτσι με διέταξαν και η φωνή της συνείδησης δεν μ’ αφήνει σε ησυχία», σελ. 67). τη Μανίγκ, κάτοικο Βενετίας, ακόμη και τον ίδιο τον πατέρα, τον Μπόχος, που μας αφηγείται τις δικές του περιπέτειες πριν παντρευτεί τη γυναίκα του με προξενιό και πώς αναγκάστηκε ν’ αλλάξει το επίθετό του.

Η γενοκτονία των Αρμενίων και η απηνής καταδίωξη του πληθυσμού από τους Τούρκους, οι συνέπειες αυτής της προσφυγικής περιπέτειας στον χαρακτήρα και τις αντιλήψεις των θυμάτων, η αδυναμία μιας τρίτης γενιάς να στραφεί στο παρελθόν γεμάτη φόβο για τον ρόλο που επιτελεί ένα ομόδοξο και ομόγλωσσο κοινωνικό σύνολο στη ζωή τους, εφόσον ήθη, έθιμα, ιστορία και δοξασίες υπάρχουν αλλά βυθισμένα στην αχλή από την έλλειψη επίσημης αναγνώρισης είναι μερικά μόνο από τα προβλήματα που θέτει με εύσχημο και δωρικό τρόπο ο συγγραφέας στο τόσο διαφορετικό από τα άλλα τρίτο βιβλίο της σειράς «Μικρές Ιστορίες για Μεγάλα Γεγονότα». Η επιλογή μάλιστα να μην υπάρχει σαφές τέλος ούτε οριστικές απαντήσεις για τα αρχικά ερωτήματα δείχνει πως η γνωριμία του εαυτού μας δε σταματάει ποτέ, πως συνεχίζουμε να κατεβαίνουμε όλο και πιο βαθιά μέσα μας για να ξαναβρίσκουμε κι άλλο ένα ψήγμα του εαυτού μας.

Το μυθιστόρημα συνοδεύεται από επίμετρο της Εμανουελίτα Βέκιο που περιγράφει με ακρίβεια και συνέπεια την ανάγκη του συγγραφέα να γράψει «για να ανακτήσει τις αναμνήσεις και με αυτές την αρμενικότητά του κι έτσι για να ξαναβρεί τον εαυτό του που βρίσκεται σε φυγή… ωσότου αποδεχτεί την κατάστασή του και κάνει έτσι το πρώτο βήμα προς μια νέα ψυχική γαλήνη» (σελ. 18) και από το ποίημα «Ανάσταση» με την άδεια του Αρτούρο Αλεξανιάν. Η σειρά «Μικρές Ιστορίες για Μεγάλα Γεγονότα» «είναι στραμμένη στους νεαρούς αναγνώστες και φιλοξενεί κείμενα με λογοτεχνική αφήγηση». Η κεντρική ιδέα κάθε βιβλίου είναι ένα πραγματικό γεγονός και η εξιστόρησή του οδηγεί στη μεγαλύτερη εικόνα της εποχής, των ιστορικών προσώπων και των πράξεών τους.

Βιβλίο Μετζ Γιεγέρν
Τίτλος πρωτοτύπου Medz Yeghern
Συγγραφέας-Σχέδιο Paolo Kosi
Μεταφραστής Οχανές Σαρκίς-Αγαμπατιάν
Κατηγορία Graphic novel / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Τσουκάτου
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Στις αρχές του 20ού αιώνα, η άνοδος του εθνικιστικού και ρεπουμπλικανικού κινήματος των Νεοτούρκων πρότεινε την κατάργηση της αυτοκρατορικής μοναρχίας. Το 1908 οι Νεότουρκοι πραξικοπηματικά εγκατέστησαν στην εξουσία μια δικτατορική τριανδρία (Υπουργός Άμυνας Εμβέρ πασάς, Υπουργός Εσωτερικών Μεχμέτ Ταλάατ πασάς και Υπουργός Ναυτικού Αχμέτ Τζεμάλ πασάς). Την άνοιξη του 1909 οι τρεις αυτοί άντρες ανέτρεψαν τον σουλτάνο Αβδούλ Χαμίτ Β΄, και το 1911, σε μυστικό συνέδριο, προσχεδίασαν την εξόντωση των Αρμενίων που κατοικούσαν στην Τουρκία. Οι επιχειρήσεις εκτυλίχθηκαν σε τρεις φάσεις, οι μέθοδοι εξόντωσης ήταν υπερβολικά βίαιες και οι νεκροί υπολογίζονται στο 1.500.000.

Στο κόμικ παρακολουθούμε όλα τα γεγονότα: τις εκτελέσεις των αντρών, τους βιασμούς των γυναικών, τις πορείες των Αρμενίων μέσα στην έρημο («προορισμός της εκτόπισης το τίποτα») με αφορμή την από τύχη σωτηρία ενός ανήλικου Αρμενίου μετά από ομαδική εκτέλεση των συμπατριωτών του. Παρελαύνουν ιστορικά πρόσωπα, βλέπουμε τον αγώνα του Βέγκνερ να αντισταθεί απέναντι σε αυτό το άδικο με αποτέλεσμα να καθαιρεθεί και να απομακρυνθεί από το στράτευμα, βλέπουμε τις προσπάθειες των Μεγάλων Δυνάμεων να καταλάβουν τι πραγματικά συμβαίνει με τους Αρμενίους, βλέπουμε βαναυσότητες Τούρκων και ωμότητες, βλέπουμε εικόνες φρίκης. Κι όλα αυτά εμπλουτισμένα με τηλεγραφήματα των τουρκικών αρχών που διασώθηκαν και φωτογραφίες. Το σκίτσο είναι ασπρόμαυρο, ωμό αλλά τρυφερό, στυγνό αλλά και ρομαντικό. Οι σκηνές της καθημερινότητας των Αρμενίων εναλλάσσονται με τις βάναυσες σκηνές των βιασμών, του προπηλακισμού, της πορείας μέσα στην έρημο. Μανάδες τρώνε τα παιδιά τους μισότρελες από τις κακουχίες στην έρημο, Τούρκοι στρατιώτες πεταλώνουν και τυφλώνουν ανθρώπους. Το σκίτσο είναι ρεαλιστικό και στις στιγμές του άφατου πόνου και της ωμότητας μετατρέπεται σε Μουνκ, σε Γκουερνίκα, η γραμμή και το στιλ απλοποιείται, εκεί δε χρειάζονται λόγια, ούτε ωραιοποιήσεις. Απορώ, όταν διαβάζεις για τη γενοκτονία των συμπατριωτών σου σίγουρα δακρύζεις, πώς γίνεται όμως να έχεις τη δύναμη να απεικονίζεις τέτοιες σκηνές, ο συγγραφέας και εικονογράφος πρέπει να πόνεσε πολύ όταν σκιτσάριζε τις σκαιότητες και τις εικόνες φρίκης.

Σε γενικές γραμμές ένα κόμικ μόνο για ενήλικες, γεμάτο ειλικρίνεια, αμεσότητα, ιστορικά τεκμηριωμένο, ωμό κι η πίκρα ξεχειλίζει σε κάθε σελίδα.