Βιβλίο Στο κόκκινο τ’ ουρανού
Συγγραφέας Μάγδα Παπαδημητρίου-Σαμοθράκη
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πνοή
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα αρχικά με κέρδισε για δύο λόγους: πρώτον, με ενέταξε στην ιστορία με την πρωτότυπη εναλλακτική αφήγηση ανάμεσα στην Αντιγόνη και τη μητέρα της και δεύτερον η αρχή της ιστορίας του Ηρακλή και της Ελευθερίας τοποθετείται στα δύσκολα χρόνια της ελληνικής μειονότητας στην Αλβανία, όπου ο Χότζα είχε εγκαταστήσει ένα απολυταρχικό κι αιματοβαμμένο καθεστώς. Χάρη στο μυθιστόρημα αυτό κατάλαβα και έζησα σχεδόν από κοντά τα αίτια της κακοποίησης του ελληνικού στοιχείου αλλά και καθενός που αντιτίθετο στο κατ’ επίφασιν κομμουνιστικό κράτος της Αλβανίας όπως ήταν αμέσως μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο.

Η συγγραφέας μελέτησε και διασταύρωσε πολλά στοιχεία πριν παραδώσει στον αναγνώστη το πρώτο κομμάτι του βιβλίου της. Βασανιστήρια, μέτρα κατά του χριστιανικού πληθυσμού, αντίποινα σε όσους επαναστατούσαν κατά του καθεστώτος, φόβος, γενοκτονία και μια άβουλη, δειλή Ελλάδα να μην υποστηρίζει κανένα από τα δικαιώματα της Βορείου Ηπείρου στα διπλωματικά σαλόνια. Ανατριχιαστικές σκηνές, δύσκολες συνθήκες και μέσα σε αυτά μια γνήσια ηρωίδα, η μάνα του Ηρακλή, να πράττει τον δικό της πόλεμο με θάρρος και αυταπάρνηση. Σε πολλά σημεία του κειμένου η κυρία Παπαδημητρίου-Σαμοθράκη τονίζει τις αρετές της δημοκρατίας και ενώνει τη φωνή της με τον κόσμο που υποστηρίζει τα διαχρονικά δικαιώματα του ανθρώπου για ειρήνη, αυτοβουλία και αξιοπρέπεια. Χωρίς υπερβολικό συναισθηματισμό ή μονομέρεια, η αφήγηση για τις απάνθρωπες συνθήκες στο καθεστώς Χότζα με κέρδισε ολοκληρωτικά και με συγκίνησε βαθιά.

Δυστυχώς αυτό το μέρος του μυθιστορήματος ήταν αρκετά δυνατό και έντονο και παρατέθηκε όλο μαζί ήδη από την αρχή, οπότε η συνέχεια της ιστορίας επισκιάστηκε. Ναι, υπήρξαν δύσκολες συνθήκες οπότε κατάφεραν ο Ηρακλής και η γυναίκα του να δραπετεύσουν στην Ελλάδα όμως αυτό δεν είχε κάποιο αντίκτυπο στη συνέχεια της ιστορίας, π. χ. να γυρίσουν πίσω στην Αλβανία μετά τον θάνατο του Χότζα ή να έζησαν κάτι εκεί που να τους τροφοδοτεί τώρα με κάτι άλλο από νοσταλγία. Το υπόλοιπο βιβλίο είναι η ζωή στην Τήνο και ο έρωτας του Αλέξανδρου με την Αντιγόνη, κάτι καθόλου πρωτότυπο ως προς τον τρόπο χειρισμού της κοινωνικής διαφοράς μεταξύ των δύο πλευρών.

Τα δυο παιδιά, παρ’ όλες τις αντιξοότητες και την αυστηρότητα της μάνας Σμαράγδας, που δεν μπορεί να δεχτεί το ρεζιλίκι στην τοπική κοινωνία από την κόρη της που διάλεξε έναν Αλβανό, παντρεύονται και προσπαθούν να κάνουν τα δικά τους παιδιά. Κάποια γεγονότα τους ωθούν να μεταναστεύσουν με τη σειρά τους στην Αμερική, υπό όρους και δυσβάσταχτες προϋποθέσεις, κάτι που είναι το εφαλτήριο για μια σειρά γεγονότων στη ζωή του παιδιού τους, Πέτρου. Από κει και πέρα λοιπόν το μυθιστόρημα δείχνει συνθήκες μετανάστευσης στην Αμερική, τις οποίες έχω διαβάσει και αλλού και δυστυχώς η κορύφωση της ζωής τους εκεί ήταν κάτι μη αναμενόμενο ως προς τον χαρακτήρα του Πέτρου. Συνέβη κάτι που το θεώρησα ακραίο και δεν πείστηκα, παρ’ όλο που η συγγραφέας προσπάθησε να το δικαιολογήσει, γιατί ο χαρακτήρας του Πέτρου δε θα έφτανε ποτέ σε τέτοια άκρα. Φυσικά, η γενεσιουργός αιτία των κακών και των εμποδίων υπέστη μια αναμενόμενη θεία δίκη και όλα κατέληξαν σε ένα αναμενόμενο φινάλε.

Έτσι λοιπόν, το βιβλίο, παρ’ όλο που ξεκίνησε δυναμικά και τεκμηριωμένα, σύντομα σχεδόν ξεφούσκωσε και ακολούθησε συγγραφικές πεπατημένες ενώ και η αφήγηση ένιωσα σα να αδυνάτισε κάπως. Φαντάζομαι πως η κυρία Παπαδημητρίου-Σαμοθράκη θα θέλησε να δείξει με το κείμενό της τις διαφορές και τις ομοιότητες ανάμεσα στις δύο μορφές ξενιτειάς, αυτής των γονιών και εκείνης των παιδιών, οπότε επί τη ευκαιρία να στηλιτεύσει μέσα από κάποια περιστατικά τις δυσκολίες και τις πίκρες που προκαλεί. Παρ’ όλο λοιπόν που οι σκηνές δίνονται ικανοποιητικά και οι διάλογοι είναι αληθοφανείς, η ίδια η ιστορία δεν είχε να μου χαρίσει ή να μου προκαλέσει κάτι διαφορετικό από τις αντίστοιχες ιστορίες περί μετανάστευσης. Πιστεύω πάντως ακόμα στην πένα της συγγραφέως, μιας και η καταγραφή των γεγονότων στη Βόρειο Ήπειρο δείχνουν τις δυνατότητές της και με προθυμία θα διαβάσω και επόμενο κείμενό της.

Βιβλίο Αλάτι κόκκινο
Συγγραφέας Δημήτρης Αλεξίου
Κατηγορία Αστυνομικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Λοιπόν, το βιβλίο τα σπάει! Είναι ένα σύγχρονο, ελληνικό αστυνομικό μυθιστόρημα. Το οποίο φυσικά δεν έπεσε από τον ουρανό, υπάρχουν ένα σωρό άλλα αστυνομικά μυθιστορήματα που σίγουρα θα σας θυμίσει το παρόν βιβλίο. Απλώς «θυμίσει» γιατί οι συγκρίσεις σταματούν εκεί. Τον συγγραφέα τον παρακολουθώ από την αρχή του ταξιδιού του στη λογοτεχνία, εκείνος στο πιλοτήριο, εγώ στην οικονομική θέση. Και τα ταξίδια μαζί του γίνονται όλο και πιο μαγευτικά, εξελίσσονται όλο και περισσότερο. Από τον διστακτικό και what’ s up doc συγγραφέα του «Πικρά κεράσια» προχώρησε στον προσγειωμένο και στέρεο στα πόδια του συγγραφέα τού «Αμαρτωλά θαύματα». Εδώ έχουμε μια ιστορία και θα την πούμε. Σωστά. Ολοκληρωμένα. Μεστά. Με ανατροπές και εκπλήξεις. Με μικροσκόπιο πάνω από τα αμαρτωλά θαύματα της μικρής τοπικής κοινωνίας της Σκύρου.

Τι έχουμε εδώ; Μια αστυνομική ιστορία, φρέσκια, ζωντανή, σημερινή, με χιούμορ και ατάκες που σπάνε κόκαλα σε ανυποψίαστα σημεία, με παρατηρήσεις επί του κοινωνικού περίγυρου και της πραγματικότητας διεισδυτικές και διαχρονικές και φυσικά με την απαραίτητη ντοπιολαλιά που ορισμένοι ίσως δυσκολευτούν να ακολουθήσουν και να κατανοήσουν αλλά είναι τόσο, μα τόσο αυθεντική και γνήσια! Με τις αιτίες και τις αιτιάσεις σωστά τοποθετημένες κι όχι τραβηγμένες από τα μαλλιά κι αν κάτσει η κουπ έκατσε, 50 ευρώ παρακαλώ, πληρώνετε στην έξοδο. Με σωστή ψυχολογία (το ξαναλέω). Με το νησί της Σκύρου να ξαπλώνει αναπαυτικά σε όλες τις σελίδες και να μπαίνουν όλα τα τοπωνύμια, οι περιοχές και τα χωριά σωστά στη θέση τους, σαν παζλ που φτιάχνει μόνο ένας έμπειρος δημιουργός. Με έναν αστυνόμο και τον βοηθό του. Με έναν ανολοκλήρωτο έρωτα. Με «κακούς» και «καλούς». Αλλά αυτό που αγάπησα πολύ ήταν ότι τα θύματα δεν ήταν θύματα. Πώς να το πω χωρίς να χαλάσω την έκπληξη και την ανατροπή; Δεν ξέρω. Τέλος πάντων έχουμε θύματα αλλά ο δολοφόνος τους είναι η κοινωνική κατακραυγή, η απελπισία, η θέση μέσα στην κοινωνία, ο φόβος του διαφορετικού, η αιδώς και η λαχτάρα για τον έρωτα.

Ο αστυνόμος Ψαθάς; Εξαίρετος! Με παρελθόν που το ζούμε και δεν μας το αφηγείται απλά ο συγγραφέας (έχω διαβάσει ένα σκασμό βιβλία που η προηγούμενη ζωή του (κάθε) ήρωα πρέπει να αναλυθεί υπό μορφή σεντονιού και τρόπο αφήγησης σαν τη γιαγιά του διπλανού διαμερίσματος που διαβάζει φωναχτά τον κατάλογο του ΕΟΠΥΥ). Χωρισμένος, με έφηβη κόρη, ένας διαφορετικός δημόσιος υπάλληλος, που αγαπάει την ποίηση αλλά φοβάται μην αποκαλυφθεί στο Σώμα, έναν χώρο εργασίας που τέτοιες ευαισθησίες χαρακτηρίζουν μόνο τους «τοιούτους» και τρέχα βγάλε τη ρετσινιά. Η αποστολή του είναι να εξιχνιάσει τον θάνατο της Καλλιώς της σημαδεμένης. Η αστυνομία ζητά τη βοήθεια των κεντρικών στην Αθήνα γιατί όλη η αστυνομική δύναμη έχει να προστατέψει τους πολίτες και να καταγράψει τις ζημιές από τον σεισμό που συνέβη την προηγούμενη μέρα που βρέθηκε το πτώμα της Καλλιώς. Ο Ψαθάς χώρισε τη γυναίκα του επειδή παρασύρθηκε από τον έρωτα του δημοσιογραφίσκου Παπατζίκου, εξαιτίας του οποίου απέτυχε σε μιαν αποστολή του και υποβαθμίστηκε.

Ο Γιώργος Θαλάσσης πρέπει να έχει κι έναν βοηθό…σπίθα! Να τος λοιπόν ο Κορνήλιος Καλαμαράκης που όποτε έρχεται σε δύσκολη θέση ματώνει η μύτη του (μα τι εύρημα κι αυτό!). Κάνει τις βουτιές του, είναι συνεσταλμένος, ντροπαλός αλλά όταν στροφάρει το μυαλό του, στροφάρει. Χαζός δεν είναι αλλά τόσο κλειστός, ντροπαλός και εσωστρεφής που δεν κάνει για αστυνομικός κι ο Ψαθάς που τον είχε συμπαθήσει τον πήρε βοηθό του, ανακουφίζοντας πολλούς συναδέλφους του!

Η Καλλιώ; Αχ, η Καλλιώ! Μια γυναίκα που γεννήθηκε σημαδεμένη και η τοπική κοινωνία την καταδίκασε σε εξορία λόγω αυτού του διαφορετικού. Μια κοπέλα μόνο 16 χρόνων που δεν ήθελε τίποτα από τη ζωή αλλά δέχτηκε με ευχαρίστηση τον έρωτα που της χάρισε αυτή η ζωή με τον Βορειοηπειρώτη Ηλία, που έζησε στο νησί κι ενσωματώθηκε στην τοπική κοινωνία χάρη στα εργατικά κι ακάματα χέρια του και στο κλειστό του στόμα. Ο έρωτάς τους πλέχτηκε μια νύχτα της Αποκριάς, εκείνος Γέρος, εκείνη Κορέλα. Και δώσαν όρκο να παντρευτούν με την ευλογία του τοπικού παπά για να μπορέσουν να ολοκληρώσουν τον έρωτά τους και να φύγουν μακριά από την κλειστή κοινωνία του νησιού. Δυστυχώς όμως ο κακός της υπόθεσης (στο τέλος αποκαλύπτεται) ποθεί την Καλλιώ και με τις άσκεφτες ενέργειές του χωρίζει το ζευγάρι. Τι συνέβη λοιπόν την επομένη του σεισμού; Ποιος σκότωσε την Καλλιώ; Και γιατί; Κι αυτή είναι μονάχα το πρώτο θύμα που θα βρεθεί.

Τελειώσαμε; Όχι! Η Φραντσέζα, η «τρελή» δασκάλα του χωριού, με τις πρωτότυπες εκπαιδευτικές μεθόδους που δίδασκε στο φροντιστήριο, στις οποίες σύντομα το νησί εναντιώθηκε, μας αφηγείται δέκα ιστορίες του τόπου, δέκα μύθους, τερατώδεις και φρικιαστικούς, όπως κάθε γνωστό παιδικό παραμύθι στην πρώτη του και πρωτότυπη εκδοχή. Με το να παρεμβάλλεται ανάμεσα στις σελίδες είναι σαν να δίνει μια ξεκούραση στον αναγνώστη, μια ευκαιρία να χαλαρώσει από την ένταση (προσωπικά τις αγνόησα, δώστε Ψαθά στο λαό, τις διάβασα στο τέλος της ανάγνωσης του βιβλίου) και σιγά σιγά ξεδιπλώνεται μέσα από αυτές η προσωπικότητα της δασκάλας που πετάει μια τυχαία πληροφορία στον Ψαθά και το αίνιγμα λύνεται. Στην τελευταία ιστορία έρχεται η Καλλιώ στον νου της, ικανοποιημένη που όλα βρήκαν πια τη λύση τους.

Το νησί συμμετέχει με αγωνία λες στην αναζήτηση της αλήθειας. Προσφέρει όλα του τα μέρη και τις ακρογιαλιές στον συγγραφέα για να περπατήσει, να ψάξει, να μάθει, να περιγράψει τόπους και ανθρώπους. Εδώ ευτυχώς η δράση παίρνει αγκαλιά τον χώρο και τον άνθρωπο και δεν τσακώνεται μαζί τους, με αποτέλεσμα το κείμενο να ρέει αβίαστο, αυτούσιο, με φυσικό τρόπο και να μην μπορεί ο αναγνώστης να αφήσει το ρημάδι από τα χέρια του! Το ξεκίνησα στις 20.15 περίπου και δε σας λέω πάλι τι ώρα το τελείωσα γιατί τα δάχτυλά μου θα ξυπνήσουν από την ημικωματώδη κατάσταση και θα πάρουν το ασύρματο πληκτρολόγιο και θα φύγουν.

Σας παρακαλώ, μην ξεκινήσετε τίποτα παράλληλα με την ανάγνωση αυτού του βιβλίου, δεν υπάρχει περίπτωση να το ολοκληρώσετε. Μη διστάσετε να βυθιστείτε στις σελίδες του και να μασουλήσετε λίγους κόκκους αλάτι κόκκινο, αν κι εγώ προτίμησα τις τοπικές «λαδόπ’τες».

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα (ακόμη ανατριχιάζω με την περιγραφή του πτώματος στη σελίδα 18):

«Η Βαλάξα. Ένα από τα χιλιάδες μικρά νησάκια σπαρμένα μέσα στο Αιγαίο γύρω από τα μεγαλύτερα. Σαν δορυφόροι, σαν μοσχαράκια που παραμονεύουν γύρω απ’ τα μαστάρια της μάνας τους για να βυζάξουν. Αλλά αυτή τ’ αφήνει ξεχασμένα. Τους βάζει το πολύ-πολύ ένα φάρο πάνω τους, καμιά φορά σχεδιάζει και καμία ελληνική σημαία στην πλαγιά τους για να διατρανώσει την ιδιοκτησία της και τ’ αφήνει μόνα τους να παλεύουν με τα στοιχειά της φύσης για λογαριασμό της» (σελ. 24-25).

«Ο Ψαθάς ήξερε πολλούς ομόβαθμούς του που θα αηδίαζαν και μόνο στη σκέψη ότι θα μοιράζονταν το δωμάτιό τους με έναν κατώτερο αστυνομικό. Για την ακρίβεια θα αηδίαζαν ακόμα και στη σκέψη ότι ο κατώτερός τους αστυνομικός είχε δωμάτιο ίδιας κατηγορίας με αυτούς. Χαμογελούσε γιατί ήξερε ότι αυτοί οι ίδιοι θα χαίρονταν πάντως να μοιράζονται ακόμα και την τουαλέτα με κάποιον ανώτερό τους. Τα κόπρανα των ανωτέρων δεν μπορεί παρά να ευωδιάζουν ενώ των κατωτέρων απλώς βρωμάνε σκατίλα» (σελ. 70-71).

-Για την παραλία γυμνιστών Του Παπά το Χώμα-
«Τ’ παπά το χουμ’, ανακοίνωσε ο Κωνσταντής. Κυρ αστυνόμε, πες στου κουρίτσισ’ς, θα χαλάσ’ τα μάτια τ’ ν βλέπ’ στειλιάρια στουν ήλιο. Εν’ γρουσουζά. Τσαι καλά, λέου γω, μ’ αυτοί τς γυμνιστέ, δεν τ’νε νοιάζ’ πο’ βλέπομ’ τα κρεμαστάρια τ’νε, τ’ν κωλοτρυπίδα τ’νε, δεν τ’νε νοιάζ’ που μπαζ’ αέρα;» (σελ. 162).

«Στεριανή γούρνα που η τρικυμία τη γεμίζει θαλασσινό νερό και ξεραίνεται στον ήλιο της μπουνάτσας. Εκεί που μια μικρή αλυκή ξεραίνει αλάτι θαλασσινό. Δεν ήταν άσπρο όμως το αλάτι κι ας ήταν ξερό. Τα βράχια του Αγίου Ερμολάου μάζευαν πάνω τους αλάτι με μια ρόδινη απόχρωση. Αλάτι κόκκινο» (σελ. 169).

«Η αγκαλιά είναι δικαίωμα που πρέπει να το κερδίσεις με υπομονή. Μάλλον δύο φορές την εβδομάδα δεν φτάνουν» (σελ. 258).

«Άτιμο πράγμα η αμφιβολία. Είναι σαν έντομο. Σαν σαράκι, σαν κοριός, σαν στρατιά από μυρμήγκια. Όταν βρεθεί ίχνος της έχεις πολύ δρόμο μπροστά σου για να απαλλαγείς, μεγάλη προσπάθεια για να την ξεριζώσεις» (σελ. 260).

-Τι είναι ο θάνατος;-
«Ένα κλείσιμο. Μπορεί να είναι ήσυχο και γαλήνιο χωρίς εκκρεμότητες, μπορεί να είναι αναπάντεχο ή βίαιο και ν\’ αφήνει πράγματα στη μέση, πάντως ένα κλείσιμο είναι. Σαν το φως όταν βγεις από το δωμάτιο, σαν το διακόπτη της τηλεόρασης, σαν τη βάνα του νερού που κλείνεις όταν φεύγεις για καιρό» (σελ. 280-281).

Βιβλίο Γύρισε σελίδα
Συγγραφέας Όμηρος Αβραμίδης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Προσοχή, μπορεί να περιέχει SPOILERS

Εδώ έχουμε την ιστορία ενός βορειοηπειρώτη, του Σαλί (που στην Ελλάδα βαφτίστηκε Άδωνης, όπως ο παππούς του), που αγωνίζεται για ένα καλύτερο αύριο, έχοντας σπουδάσει στην Αλβανία φαρμακευτική. Περνάει κρυφά τα σύνορα, ψωμοζεί στις οικοδομές αλλά η τύχη τα φέρνει και βρίσκει δουλειά σε φαρμακείο! Στο φαρμακείο γνωρίζει κι ερωτεύεται την πελάτισσα Δανάη και ζουν τον έρωτά τους ώσπου η αστυνομία ανακαλύπτει ένα πτώμα κι ο Σαλί αναγκάζεται να το σκάσει, αφήνοντας τη Δανάη γεμάτη ερωτηματικά, πίκρα και εγκατάλειψη. Στο πλάι της ο Αντώνης, που εκμεταλλεύεται τα γεγονότα και τις καταστάσεις, ξεδιπλώνει τον έρωτά του και η Δανάη τον δέχεται στην αγκαλιά της. Ο Σαλί, πίσω στην Αλβανία, τα φέρνει βόλτα δύσκολα αλλά ένας Έλληνας του προτείνει να ανοίξει φαρμακείο με δικά του έξοδα!

Δεν θέλω να επεκταθώ άλλο, γιατί πραγματικά θα στενοχωρήσω κόσμο κι είναι κρίμα. Αρκεστείτε στο ότι το βιβλίο αυτό δε θα το πρότεινα σε κανέναν γιατί είναι επιφανειακό, ρηχό και μονότονο. Κρατάω μόνο το γεγονός ότι μέσα από τις περιπέτειες του Άδωνη-Σαλί βγαίνει μια κάποια συμπάθεια για τους περιπλανώμενους παράνομους μετανάστες στη χώρα μας, πολλοί έχουν πέσει θύματα εκμετάλλευσης και κοροϊδίας κι αυτό το δείχνει ο συγγραφέας στο βιβλίο αυτό, και στο κάτω κάτω όλοι έχουν το δικαίωμα της αμφιβολίας μέχρι να κριθούν με αντικειμενικά κριτήρια ένοχοι.

ΥΓ. Πρώτη δημοσίευση στο captainbook στις 10 Σεπτεμβρίου 2012.

Βιβλίο Μέσα απ’ τις ζωές των άλλων
Συγγραφέας Κώστια Κοντολέων
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα ξεκινάει την εποχή του Μεσοπολέμου και ολοκληρώνεται μετά τη Δικτατορία του 1967, παρουσιάζοντάς μας τρεις γενιές γυναικών που, όσο αγωνίζονται να ξεφύγουν από το πνιγηρό περιβάλλον και να ανακαλύψουν τις προσωπικότητές τους, τόσο η μοίρα τις εμποδίζει και τις θέτει αντιμέτωπες με γεγονότα και καταστάσεις που θα ατσαλώσουν τον χαρακτήρα τους και θα τις γεμίσουν μίσος, ζήλεια και ψυχολογικά προβλήματα. Δε θα σηκώσει άραγε καμιά το κεφάλι της; Τι ρόλο θα παίξουν οι άντρες στο πλάσιμο του χαρακτήρα τους; Ποια είναι η Πέτρα και πώς θα δημιουργήσει τη δική της επανάσταση; Οι εποχές αλλάζουν, δημιουργούν καλύτερες συνθήκες ζωής, είναι όμως όλοι πρόθυμοι να βελτιωθούν και να ξεφύγουν από έναν δοτό βραχνά;

Η διακεκριμένη κυρία Κώστια Κοντολέων χρησιμοποιεί υπέροχη γλώσσα, με σπάνιες και πανέμορφες λέξεις όπως «θρασομανούσαν», «διακονήσουν» κ. ά., πειραματίζεται με τη σύνταξη των προτάσεων, βάζοντας σε μερικές το ρήμα σε απρόσμενη θέση, κάτι που δίνει αναπάντεχο βάρος σε δευτερεύουσες προτάσεις και επιρρήματα. Σε κάποια σημεία διαβάζουμε αναφορές στο μέλλον, όπως «δεν ήξερε τον όλεθρο που θα ακολουθούσε» κλπ, που περισσότερο εντείνουν την αγωνία παρά χαλάνε την έκπληξη του μη αναμενόμενου. Ταυτόχρονα, σημαντικές αναδρομές στο παρελθόν σε κρίσιμα σημεία της πλοκής τραβούν την προσοχή σε άλλους συντομευμένους αφηγηματικούς άξονες, χωρίς να χάνεται ο αναγνώστης ούτε μια στιγμή από τον βασικό κορμό της πλοκής. Επίσης ενδιαφέρουσα βρήκα τη διαρκή εναλλαγή της αφήγησης από αόριστο σε ενεστώτα, πολλές φορές και στην ίδια σελίδα. Το κείμενο αποπνέει λυρικότητα που ελαφραίνει τις τραγικές ζωές, με ωραίες μεταφορές, όπως «…ορφανή πια από αντιστάσεις» (σελ. 75) και παρομοιώσεις: «… τα τόσο γνώριμά της προπολεμικά σπίτια στέκουν ακόμη εκεί… φτιασιδωμένα όπως όπως για να κρύβουν τις τρύπες από τους όλμους της εμφύλιας διαμάχης, σαν ξεπεσμένες κοκότες που με μπογιατίσματα της κακιάς ώρας προσπαθούν να κρύψουν την αμείλικτη φθορά του χρόνου» (σελ. 267).

Οι χαρακτήρες είναι ολοκληρωμένοι, συνεπείς και, παρ’ όλο που πλάθονται από γεγονότα, καταστάσεις και αποφάσεις άλλων, η μαγιά τους παραμένει σε κάποιο σημείο της ψυχής για να βγει στην επιφάνεια την κατάλληλη στιγμή και να ανατρέψει ή να βελτιώσει τις εξελίξεις. Από γενιά σε γενιά διαπίστωσα μια ποικιλία από αίτια και αιτιατά που μπορούν να καταστρέψουν μια ανθρώπινη ψυχή και να κλείσουν την κάνουλα του συναισθήματος με ολέθριες συνέπειες για την ανατροφή του παιδιού. Εδώ έρχεται ο απροσδόκητος ανθρώπινος χαρακτήρας που είτε θα υπακούσει στο προγραμμένο είτε θα επαναστατήσει λοξοδρομώντας σε άνομα μονοπάτια ή νιώθοντας δύναμη, ασφάλεια και σιγουριά σ’ έναν δοκιμασμένο έρωτα.

Τα παιδιά της Ροδάνθης, η Φωτεινή (η μεγάλη, που πρέπει να δίνει το καλό παράδειγμα, να είναι πρότυπο), ο Φίλιππος (ο μοναχογιός, αμελής στα μαθήματα, με τον νου του στην αλάνα, στο παιχνίδι και στα κοριτσόπουλα) και η Δέσπω (το κορίτσι που θα επωμιστεί δοτούς ρόλους, συδαυλίζοντας έτσι το μίσος της προς τη μεγαλύτερη) είναι τρεις τραγικές φιγούρες που δεν περιμένεις ούτε πώς θα εξελιχθούν ούτε πώς θα ολοκληρώσουν τον ρόλο τους στο μυθιστόρημα. Τα γεγονότα θα έρθουν έτσι που τα παιδιά αυτά θα εκτεθούν στη ζωή, φορτωμένα με όσα οι γονείς τούς επέβαλλαν, κι οι χαρακτήρες τους θα βγουν στο φως, πλασμένοι από άγνοια και θεσιθηρικές στάσεις ζωής. Και τα χρόνια περνάνε, οι γενιές το ίδιο, μόνο τα όνειρα μένουν σε γενικές γραμμές ίδια: ένα καλύτερο μέλλον, λίγη μόρφωση παραπάνω, μια καλή δουλειά, ένας κατάλληλος γάμος.

Αν δεν κάνω λάθος, διέκρινα μια αποστασιοποίηση της συγγραφέως απέναντι στους ήρωές της ή έστω μια αρνητικότητα για τα μελλούμενά τους. Οι θετικές αλλαγές είναι καλοδεχούμενες για κείνη, απλώς ένιωσα πως δίνει βάρος στις αρνητικές αποφάσεις που με τη σειρά τους ανοίγουν κάθε φορά και νέο ασκό του Αιόλου, όχι γιατί μισεί αυτό που δημιούργησε αλλά γιατί θέλει να δείξει με όσο γίνεται παραστατικότερο και αληθοφανή τρόπο τις συνέπειες της πανάρχαιας ρήσης: «Αμαρτίαι γονέων παιδεύουσι τέκνα». Άνθρωποι που μεγαλώνουν τα παιδιά τους στην τύχη, εθελοτυφλώντας για τα όνειρά τους, εκβιάζοντας αθώες ζωές με τα δικά τους όνειρα, αναθρέφουν χωρίς γνώση, χωρίς ούτε καν συναίσθημα αλλά με πρόχειρα και ελλιπή παραδείγματα από τα δικά τους μικράτα. Και κανείς δεν μπορεί να καταλάβει πως με το ζόρι δε γίνεται κανείς να ενταχθεί σε άλλον κοινωνικό κύκλο απ’ αυτόν που προορίζεται, όσο και να το επιθυμεί και να το επιδιώκει. Πείσμα και θέληση δεν αρκούν στο αγκαθωτό συρματόπλεγμα που λέγεται ζωή κι αυτό το μάθημα αφήνει ανεξίτηλα τα σημάδια του σε ψυχές που ωριμάζουν κρεμασμένες από το καρφί της ελπίδας. «Ερμαφρόδιτες λύσεις» για το «ανυπόφορο τώρα και το εφιαλτικό μετά». Η πάλη για ένα καλύτερο αύριο, η βελτίωση των συνθηκών ζωής ποτίζουν τις σελίδες του μυθιστορήματος και κυκλώνουν κάθε μπουμπούκι που ξεπηδά μέσα από τις σελίδες. Κάποιοι τα καταφέρνουν, κάποιοι όχι, μαγκωμένοι όλοι στα γρανάζια της μηχανής που λέγεται ριζικό.

Αδρές και καλοζυγισμένες γραμμές ζωντανεύουν όλους τους χαρακτήρες του μυθιστορήματος, μιας και δεν έχουμε μόνο την οικογένεια της Ροδάνθης αλλά και μια πλειάδα από ενδιαφέροντες άλλους χαρακτήρες, άντρες και γυναίκες, όπως ο δημόσιος υπάλληλος Πέτρος, ο άτολμος, δειλός και πειθήνιος στη μάνα Λεωνίδας-Λούης που καταφεύγει σε κρυφό δεκαπεντάχρονο αρραβώνα, η Αναστασία Λυμπεράτου, η αγία γυναίκα της γειτονιάς, όπως την αποκαλούν κάποιοι, που «όταν οι περιστάσεις το απαιτούν, απεκδύεται το ρούχο της αγιοσύνης για να ενδυθεί εκείνο της στυγνής εκμετάλλευσης» (σελ. 129), με τα επτά παιδιά (κάποια δικά της, κάποια του συζύγου, κάποια κοινά), ο Σήφης της Ναυσικάς που από το στενό παράθυρό του «εκπέμπει ικεσίες για παρέα», μιας και η μάνα του του απαγορεύει συναναστροφές με παιδιά της ηλικίας του κι όταν βγαίνουν τις Κυριακές του παίρνει τα παπούτσια, αφήνοντάς τον ξυπόλητο, μακριά από το παιχνίδι. Αν και ταξιδεύουμε σε πολλά σημεία της Ελλάδας και πηγαινοερχόμαστε σε διάφορα σημεία του παρελθόντος και του παρόντος, μεγάλη έκταση λαμβάνει στο μυθιστόρημα η ζωή των γυναικών στην περιοχή του Αγίου Παύλου, μεταξύ Σταθμού Λαρίσης και πλατείας Βάθη, όπου έχουμε μια πανσπερμία ανθρώπων, κοινωνικών τάξεων και συμπεριφορών.

Η γειτονιά αυτή ζωντανεύει με τη γνωστή αριστοτεχνικότητα και παρατηρητικότητα της συγγραφέως, με τα παιδιά που παίζουν, με τους έχοντες και κατέχοντες, με την ΕΒΓΑ, με τα κηρύγματα του πατέρα Σεβαστιανού, με τα δουλικά να έρχονται από τα χωριά τους για να υποταχτούν σε καθώς πρέπει αλλά και σε «μη, δεν πρέπει» αφεντικά, με τα πρώτα ερωτικά σκιρτήματα (τα αθώα της παιδικής και τα πιο προκλητικά της εφηβικής ηλικίας), με τις γυναίκες να κάθονται στις αυλές και στα κατώφλια των σπιτιών τους για κουτσομπολιό. «Ένας κόσμος που ζει και κινείται μέσα στο ψέμα και στην υποκρισία μιας αμφιλεγόμενης ηθικής» (σελ. 146). Η συγγραφέας πάντως κι εδώ είναι αυστηρή και δε με αφήνει να απολαύσω τα καλά και τα κακά του μικρόκοσμου αυτού: «Ωραιοποίηση ενός περίγυρου που τίποτα ωραίο δεν είχε» (σελ. 242).

Η Πέτρα, μια από τις πιο ενδιαφέρουσες και πολύπτυχες προσωπικότητες του βιβλίου,  μεγαλώνει «στην αυλή των θαυμάτων», όπως τη λένε χαριτολογώντας οι μεγάλοι κι εκεί αποκτάει τις πρώτες της εμπειρίες. Ο μικρόκοσμος της αυλής, μικρογραφία της μεταπολεμικής Αθήνας, γίνεται το ζωντανό της σχολείο… «Σ’ εκείνη την αυλή, ανάμεσα στους μεροκαματιάρηδες, στους τεμπέληδες και στους θεοσεβούμενους… Σ’ αυτήν την αυλή, ανάλογα με τον αριθμό των δωματίων που κρατάει κάποιος, με το αν έχει εσωτερική κουζίνα και μπάνιο με βρύσες που τρέχουνε νερό, ανεβαίνει κοινωνικά σε σχέση με τους άλλους, τους πιο μέσα, που βιώνουν σχεδόν λούμπεν καταστάσεις» (σελ. 126-127). Ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος, η Κατοχή, ο Εμφύλιος, τα Ιουλιανά, η Δικτατορία του 1967 και το Πολυτεχνείο, ακόμη κι ο Μάης του ’68 είναι ιστορικά γεγονότα που θ’ αλλάξουν τις προτεραιότητες και θ’ αμβλύνουν ελάχιστα τους χαρακτήρες, χωρίς να δίνουν επιπλέον βάρος στη ροή και το περιεχόμενο του μυθιστορήματος.

Ακόμη και η σχετικά μικρή αναφορά στην προσωπικότητα του ιατρού Γεωργίου Καραμάνη, που υπηρέτησε με ζήλο στη μάχη κατά της φυματίωσης, δημιουργώντας ένα περίφημο και σταδιακά ξακουστό σανατόριο στο Πήλιο από το 1909, είναι άξια σχολιασμού, μιας και πρόκειται για μια σημαντική προσωπικότητα, για την οποία ελάχιστα γνώριζα. Βοήθησε ουσιαστικά και πρωτοπόρα πολύ κόσμο σε μια εποχή που η φυματίωση ήταν ταμπού και ανασταλτικός παράγοντας στις ανθρώπινες σχέσεις ενώ από τις εγκαταστάσεις του πέρασαν ο Κωστής Παλαμάς, ο Γεώργιος Σεφέρης, ο Μιλτιάδης Μαλακάσης και άλλοι. Μέχρι το 1960 νοσηλεύτηκαν τουλάχιστον 2.500 άτομα αλλά έκλεισε τέσσερα χρόνια μετά, με τον θάνατο του Καραμάνη να σηματοδοτεί την ολοκλήρωση μιας άνευ προηγουμένου φροντίδας ανθρώπων σε ανάγκη όταν η κοινωνική κατακραυγή τους δίωκε.

Από τη Σαντορίνη στην Αθήνα και το Πήλιο, από τη Φιλιππούπολη στην Καλαμάτα και τη Βόρειο Ήπειρο μα «Εκείνη η αυλή, τα δυο δωμάτια, ο δρόμος τους. Ψαρών 52 το σπίτι τους, η γειτονιά τους. Μια εποχή. Κι όλοι οι κόσμοι, οι κόσμοι τους, που μέσα της κλείστηκαν. Ιστορίες των άλλων μα και δικές τους» (σελ. 125). Και η Πέτρα που δε θέλει πια να ζει μέσα από τις ζωές των άλλων αλλά να χαράξει τη δική της πορεία. Θα τα καταφέρει ή η οικογενειακή κληρονομιά είναι ένας βραχνάς που δε θα καταφέρει ποτέ ν’ απαλλαγεί από αυτόν; Άνθρωποι και πεπρωμένο παρουσιάζονται ανάγλυφα και με πολυεπίπεδο διάκοσμο πλοκής σ’ ένα μυθιστόρημα που με ταξίδεψε και με συγκίνησε.

Βιβλίο Η λάσπη
Συγγραφέας Χρήστος Αρμάντο Γκέζος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μελάνι
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Αλέξανδρος ή Σάντο επιστρέφει στην Αθήνα μετά από έναν χρόνο, αποφασισμένος να αυτοκτονήσει. Καταστρώνοντας το σχέδιό του περπατά στην πόλη που γνώρισε και αγάπησε (;), μίσησε (;), έρχεται αντιμέτωπος με το παρελθόν του, με τη δύσκολη ζωή της οικογένειάς του στο Δρεπένι, με τα σχέδια που έκαναν για τον ερχομό τους στην Ελλάδα. Ο στόχος του είναι να κάτσει την ημέρα των γενεθλίων του στο τραπέζι με τη μητέρα και την αδερφή του και να αυτοκτονήσει μπροστά τους. Θα τα καταφέρει; Θα το κάνει; Υπάρχει περίπτωση κάτι να τον κάνει ν’ αλλάξει γνώμη; Πώς ήταν τα χρόνια εκτός Ελλάδας; Τι ψυχολογικό βάρος κουβαλά ένας νέος άνθρωπος με διπλή πατρίδα και κανένα σπιτικό;

Το κείμενο είναι υπέροχο, το λεξιλόγιο ανεπανάληπτο, το ψυχογράφημα του πρωταγωνιστή αξεπέραστο! Δεν κρύβω ότι συγκινήθηκα με τις συνθήκες διαβίωσης των γονιών και της αδερφής του Αλέξανδρου στο Δρεπένι (σε αυτό βοηθάει και το χιμαριώτικο ιδίωμα που χρησιμοποιείται) και κατάλαβα ότι η βάση της ζωής είναι η ίδια: να είμαι καλά με τον σύζυγό μου, να κάνουμε παιδιά και μέσα από αυτά να είμαστε ευτυχισμένοι, αγωνιζόμενοι ταυτόχρονα σκληρά να μην τους στερήσουμε τίποτα, αρκεί κι αυτά με τη σειρά τους να γίνουν ευτυχισμένα με τη βοήθεια του Θεού και τα παιχνίδια της τύχης. Μέσα από την ιστορία και τα ψυχοσυναισθηματικά σκαμπανεβάσματα του κεντρικού ήρωα δίνεται μια διεισδυτική και διαπεραστική ματιά στην ελληνική κοινωνία (ειδικά ως προς τη στάση της απέναντι στους μετανάστες αλλά όχι μόνο) και η οικογενειακή διαστρωμάτωση των προσφύγων.

Επίσης μου άρεσε που η αφήγηση δεν είναι γραμμική. Η ιστορία δηλαδή δεν εξελίσσεται ομαλά, ο Αλέξανδρος πήγε εκεί, έκανε αυτό, η οικογένειά του έζησε αυτά κλπ. Όχι, το πριν ξεδιπλώνεται αργά και μεθοδευμένα κατά την πορεία του τώρα, τα συναισθήματα αυξομειώνονται βασανιστικά και ο συγγραφέας αργεί να μας εξηγήσει τα αίτια της σημερινής εξέλιξης! Άριστος χειρισμός πλοκής και μοναδική ψυχογραφική πένα!

Υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να δυσκολευτεί ο αναγνώστης γιατί το κείμενο ξεφεύγει αρκετά από τα συνηθισμένα και τυποποιημένα ελληνικά μυθιστορήματα, πρέπει όμως να διαβαστεί και να του δοθεί η θέση που του αξίζει στο ράφι αλλά κυρίως στην καρδιά του βιβλιόφιλου!

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Κουραφέξαλα, παιδάκια που δεν ήξεραν τι έκαναν, φρέσκα σώματα με διάφανα μυαλά που στη χειρότερη πηθίκιζαν τα καμώματα των μεγάλων μιας κοινωνίας οξύμωρης και σοκαρισμένης (φυσικά, άνοιξαν για πρώτη φορά μετά από χρόνια τα σύνορα και μπούκαραν κατά χιλιάδες άνθρωποι κουρελιασμένοι και ξεδοντιάρηδες, με κοιλιές πρησμένες από την πείνα, πολλοί από αυτούς πρώην κατάδικοι για βαριά εγκλήματα, κανένα καραβάνι να δώσει σχήμα σε αυτή τη σιωπηρή κεκαλυμένη προσφυγιά, μόνο λεωφορεία με ξεφουσκωμένα λάστιχα που τρέκλιζαν πέρα δώθε και απέραντες άχρονες πεζοπορίες σε χαράδρες και πλαγιές, καμία ερυθρά θάλασσα να σχιστεί στη μέση, μόνο μια γη διαμελισμένη και παρατημένη και μπάσταρδη) μεγάλων που, ναι, μπορώ να πω για αυτούς πως μια γριά με μαύρο μαντίλι στο κεφάλι και μούτρο πληγιασμένο από τα χρόνια και πλάτη γυρτή από το κουβάλημα της ελιάς ή ένας μπάρμπας με κίτρινο μουστάκι και μαγκούρα που ταλαντεύει σαν εκκρεμές στη βόλτα του στο καφενείο, πραγματοποιούν μια ανώφελη και ηλίθια κατασπατάληση ενέργειας όταν σκούζουν σ’ ένα παιδάκι άντε φύγε να πας πίσω στο χωριό σου να παίξεις τι δουλειά έχεις εδώ πέρα βρωμιάρικο;» (σελ. 41)

«Ο καθένας είναι έτσι όπως είναι για κάποιον λόγο κι αυτό δεν του αφαιρεί καθόλου από αυτό που είναι. Πόσο διαφορετικά μπορείς να ζωγραφίσεις όταν με το που γεννιέσαι σου βάζουν στις μικροσκοπικές παλάμες χρώματα που άλλοι διάλεξαν χωρίς να σε ρωτήσουν;» (σελ. 188).

Βιβλίο Το πέρασμα αντίκρυ
Συγγραφέας Θοδωρής Δεύτος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κλειδάριθμος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο κύριος Θοδωρής Δεύτος, μετά την παραστατική και πυκνή καταγραφή του όπου γης ελληνισμού μέσα από τα προηγούμενα μυθιστορήματά του (από την Κωνσταντινούπολη και την Κύπρο ως τον Πόντο και τη Σμύρνη), επέστρεψε με ένα θέμα που παραμένει πάντα επίκαιρο και δύσκολο: την ελληνική μειονότητα της Βορείου Ηπείρου. Σε ένα κείμενο-κόλαφος καταγράφει παραστατικά και χωρίς να κρύψει τίποτα όλες τις δύσκολες στιγμές του ελληνισμού που βρέθηκε στο κομμουνιστικό καθεστώς του Ενβέρ Χότζα και έζησε απάνθρωπα, εξευτελιστικά και σκληρά. Οι λέξεις ξεχύνονται στις σελίδες και σχηματίζουν περιστατικά και γεγονότα που μου έφεραν δάκρυα στα μάτια, μου γέννησαν αγωνία για τη συνέχεια των εξελίξεων και με πόνεσαν για τη βαναυσότητα και την αδικία των όσων υπέστησαν οι Βορειοηπειρώτες.

Βασανιστήρια, εκτελέσεις, εικονικές δίκες, χωρισμοί, εξαθλίωση, φτώχεια ήταν τα όσα τραβούσε ο υπόδουλος λαός σε ένα κατά τα άλλα σοσιαλιστικό κράτος, που διοικούσε ένας άπληστος, απάνθρωπος, αδίστακτος Ενβέρ Χότζα. Χωρίς να έχω γνώσεις επί του θέματος, από την πρώτη στιγμή τάχτηκα με το μέρος των κατατρεγμένων μελών της οικογένειας Ντάικου και μέσω αυτών με όλη την ομογένεια που είχε παγιδευτεί σε όμορο της Ελλάδας κράτος ενώ ταυτόχρονα ρουφούσα με αδημονία τις εγκυκλοπαιδικές και πραγματιστικές πληροφορίες που παρέθετε ο συγγραφέας μέσα από έξυπνα επινοημένα αφηγηματικά τεχνάσματα.  Αποχωρισμοί μανάδων από παιδιά, αγωνία για το ανύπαρκτο αύριο, πνίξιμο ελπίδων εν τη γενέσει τους και τόσα άλλα καταγράφονται ανάγλυφα και παραστατικά.

Ο γεωγραφικός όρος «Βόρειος Ήπειρος» αναφέρεται στο τμήμα της ιστορικής περιοχής της Ηπείρου που ανήκει στην Αλβανία, στην οποία επιδικάστηκε με επίσημες συνθήκες. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο, η Αλβανία εντάχθηκε στη σφαίρα επιρροής της τότε Σοβιετικής Ένωσης, με αποτέλεσμα ο σταλινιστής ηγέτης της, Ενβέρ Χότζα, που ακολούθησε σκληρή, αιματηρή πολιτική εξαθλίωσης του λαού του, να λάβει και δρακόντεια μέτρα κατά του ελληνισμού της Βορείου Ηπείρου. Η Αλβανία απομονώθηκε από τον υπόλοιπο κόσμο κι όσοι αποπειρώνταν να δραπετεύσουν στην Ελλάδα τιμωρούνταν με θάνατο. Ο Χότζα πέθανε το 1985 και τον διαδέχτηκε ο Ραμίζ Αλία, του οποίου το κράτος ακολούθησε τη μοίρα των παρόμοιων κομμουνιστικών μετά την πτώση του Τείχους. Παρ’ όλ’ αυτά η στάση της Αλβανίας απέναντι στους Βορειοηπειρώτες εξακολουθούσε να είναι σκληρή και άδικη ακόμη και μετά την πτώση των καθεστώτων, με αποτέλεσμα να κορυφώνονται κατά καιρούς οι εντάσεις στις ελληνοαλβανικές διπλωματικές σχέσεις.

Για μισό αιώνα περίπου οικογένειες ξεκληρίζονταν, άντρες και γυναίκες φυλακίζονταν με ψευδείς και ανυπόστατες κατηγορίες και βασανίζονταν απάνθρωπα, ψωμί και κρέας ήταν ανύπαρκτα, τα ζώα και τα χωράφια σταδιακά αποδόθηκαν στο κράτος αφήνοντας τον λαό πεινασμένο ενώ οι καταστάσεις και οι συνθήκες στις φυλακές ήταν απάνθρωπες και ανεκδιήγητες. Στο μυθιστόρημα καταγράφονται γεγονότα και σκηνές που δεν αναφέρονται σε σχολικά ή ιστορικά βιβλία, κάνοντάς με να πονάω περισσότερο, αυτήν τη φορά για την επιλεκτική διδασκαλία στα ελληνικά σχολεία. Εμφανίζονται αληθινοί ήρωες της ελληνικής μειονότητας και πραγματικά κολαστήρια, όπως οι φυλακές Σπατς, όπου έγινε το 1973 η πρώτη εξέγερση φυλακισμένων για τις συνθήκες διαβίωσης και εργασίας, με αποτέλεσμα ακόμη περισσότερο ξύλο, ακόμη περισσότερους νεκρούς. Και το 1991 ανοίγουν τα σύνορα και ξεμυτάει ένας λαός αμήχανος, χαμένος, να κοιτάει γύρω του χωρίς να ξέρει πού να πάει.

Πόνος λοιπόν, αίμα, ωμότητες, με έναν συγγραφέα να αγωνίζεται να τιθασεύσει τα όσα έμαθε ή του αφηγήθηκαν, να προσπαθεί να γράφει άδακρυς και να μην το καταφέρνει, με τις λέξεις να σχηματίζουν παραγράφους και κεφάλαια βουτηγμένα στον ηρωισμό και τη φιλοπατρία τόσο ρευστά και ταυτόχρονα τόσο παραστατικά που να ξεφεύγουν κάποιες ελάχιστες ασύντακτες προτάσεις ή τυπογραφικά λάθη, λες και αγωνίζεται να δείξει στους αναγνώστες τα πάντα πριν φτάσει στην τελευταία σελίδα. Χειμαρρώδης, αντικειμενικός, χωρίς να κρύβει τίποτα, ο κύριος Δεύτος καταφέρνει να χειριστεί και από λογοτεχνικής άποψης άρτια το βιβλίο του. Χρησιμοποιεί στην αρχή το πρωθύστερο σχήμα αφήγησης, με τον πρωταγωνιστή, Οδυσσέα Ντάικο, να έρχεται στην Ελλάδα και μέσω της γνωριμίας του με τον Ηπειρώτη οδηγό που τον μεταφέρει στα σύνορα να εξιστορεί τη ζωή του πριν το κομμουνιστικό καθεστώς και το πώς έφτασε στην απόφαση να δραπετεύσει. Στα σύνορα βρίσκει όσους αγαπημένους είναι ακόμη ζωντανοί και μαθαίνει τι απέγιναν όσο καιρό ζούσαν χωριστά. Μόνο τότε η αφήγηση επιστρέφει στο χτες για να ξεδιπλωθούν τα όσα πέρασαν ο Οδυσσέας και οι φίλοι και συγγενείς που προσπάθησαν να το σκάσουν τότε κι από κει και πέρα έχουμε την εξιστόρηση του παρελθόντος μέσα από τα λόγια των χαρακτήρων που συναναστρέφονται τον Οδυσσέα.

Δεν έχουμε λοιπόν μόνο ένα παρηγορητικό χάδι για τα βασανιστήρια και τα δεινά που υπέστησαν οι Βορειοηπειρώτες αλλά κι ένα ευρηματικό κείμενο που με τις εναλλακτικές μορφές αφήγησης, κάποιες εκ των οποίων εκτυλίσσονται παράλληλα, μου κράτησε αμείωτο το ενδιαφέρον ως το τέλος. Κεφάλαιο το κεφάλαιο εμφανίζονται κι άλλοι άνθρωποι από το παρελθόν του Οδυσσέα που βάζουν το δικό τους λιθαράκι στην αφήγηση είτε μέσω φιλικής κουβέντας με τον πρωταγωνιστή είτε μέσω συνεδριών με έναν ψυχολόγο (αξιοσημείωτα τα λόγια του γιατρού αυτού όταν άκουσε και έμαθε τα όσα συνέβαιναν στο διπλανό μας κράτος και η Ελλάδα δεν ύψωσε πουθενά τη φωνή της για τις ωμότητες στην ομογένεια της Αλβανίας). Κι αν κάποια στιγμή σταμάτησαν τα δάκρυα αφού το πρώτο σοκ των δυσκολιών πέρασε, νέα έρχονται να ξεχυθούν στις παραστατικές σκηνές ξανασμιξίματος ή στις θρηνητικές κραυγές απόγνωσης: «Μαζεύω σιωπές για να φτιάξω μια κραυγή, γιε μου» (σελ. 129) ή στις κατάρες προς την Ελλάδα: «Εμείς την έχουμε μάνα αλλά εκείνη μας φέρθηκε σαν μητριά» (σελ. 67).

Ο κύριος Δεύτος πραγματικά δεν αφήνει τίποτα στην τύχη, μιας και τον απασχολεί και το μέλλον εκτός από το παρελθόν κι έτσι η εξιστόρηση δυναμώνει ακόμη περισσότερο με τις τύχες που περιμένουν τους ήρωες στη νέα, μετα-κομμουνιστική κατάσταση είτε φυσιοθεραπείες είναι αυτές είτε νέοι έρωτες και γάμοι είτε οριστικοί αποχαιρετισμοί πεσόντων ηρώων. Οι τελευταίες απρόσμενες περιπέτειες που ζει μάλιστα ο Οδυσσέας Ντάικος από τη μια δείχνουν πως δεν αλλάζει τίποτα σε ένα καθεστώς που αναφανδόν είναι κατά της ελληνικής μειονότητας κι από την άλλη πληγώνουν ανεπανόρθωτα έναν άνθρωπο που ήταν γεμάτος ελπίδες και αισιοδοξία. Ναι, πρέπει ν’ αφήσουμε πίσω το παρελθόν, να αφήσουμε την Ιστορία να αποφασίσει μόνη της για την τύχη των όσων συμμετείχαν σε αυτήν την παρωδία κράτους και να στρέψουμε το βλέμμα μπροστά, χωρίς να προσκολλάμε στο άδικα χυμένο αίμα του χτες.

«Το πέρασμα αντίκρυ» είναι ένα συγκινητικό, λυτρωτικό και άκρως ρεαλιστικό μυθιστόρημα, αφιερωμένο και αφοσιωμένο στα δεινά της ελληνικής μειονότητας που ζούσε κάτω από το καθεστώς του Ενβέρ Χότζα, γεμάτο σελίδες ηρωισμού και ανδρείας, δοσμένο απόλυτα στην πασιφιστική ιδέα για σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων όπου κι αν αυτά καταδυναστεύονται και διώκονται.