Βιβλίο  Η Αγκάθα στο Οριάν Εξπρές
Τίτλος πρωτοτύπου The woman on the Orient Express
Συγγραφέας Lindsay Jane Ashford
Μεταφραστής Χρύσα Σπυροπούλου
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πρόκειται για ένα ρομαντικό και κοινωνικό μυθιστόρημα που δεν εκμεταλλεύεται τον μύθο της πιο σημαντικής συγγραφέως αστυνομικών μυθιστορημάτων για να κερδίσει τους αναγνώστες αλλά στέκεται στα δικά του πόδια, έχει τη δική του δύναμη και αυτάρκεια και καταφέρνει ν’ αναπαραστήσει μοναδικά και με άφθαστο ρεαλισμό μια εποχή δύσκολη και έναν τόπο σκληρό. Η πρώτη σκέψη που θα έκανε ο καθένας βλέποντας ένα μυθιστόρημα ΓΙΑ την Agatha Christie, θα ήταν αυτή ακριβώς: θέλει να τραβήξει αναγνώστες ενώ η ιστορία καθαυτή είναι αδύναμη ή κακογραμμένη. Με μεγάλη μου χαρά διαπίστωσα πως η συγγραφέας επέλεξε να καταγράψει με ρεαλισμό, παραστατικότητα και τεκμηριωμένα γεγονότα τις περιπέτειες και τη ζωή τριών γυναικών της δεκαετίας του 1920 που εγκαταλείπουν την οικεία και άνετη Αγγλία για έναν άγονο και αφιλόξενο τόπο, προσπαθώντας να ξεφύγουν από το παρελθόν τους. Τυχαίνει η μία πρωταγωνίστρια να είναι διάσημη, κάτι που όμως δεν την ξεχωρίζει από τις άλλες γυναίκες. Δεν είναι σούπερ ηρωίδα, δεν παίρνει μεγαλύτερη μερίδα από την πίτα του κειμένου, δεν πέφτουν όλα τα φώτα πάνω της. Είναι μία από τις τρεις ολοκληρωμένες προσωπικότητες, που έχει κι αυτή τα δικά της μυστικά, τις κρυφές της ανησυχίες, πάθη και επιθυμίες. Απλώς, κατά καιρούς πετάγονται πραγματολογικά στοιχεία από την προσωπική και την επαγγελματική ζωή της  που κλείνουν το μάτι στον αναγνώστη και του χαρίζουν ένα σκανδαλιάρικο χαμόγελο.

Η Νάνσι, η Κάθριν και η Agatha Christie έχουν τα δικά τους μυστικά και γνωρίζονται με έξυπνους συγγραφικά τρόπους κατά τη διάρκεια του ταξιδιού τους. Φίλες γίνονται σταδιακά κι έτσι αρχίζουν να δένουν τα κομμάτια ενός παζλ που δείχνει να τις αφορά και τις τρεις. Η συγγραφέας αφήνει αρκετούς υπαινιγμούς και δημιουργεί μια σειρά από συμπτώσεις που δείχνουν πως υπάρχει ένας κοινός συνεκτικός δεσμός, κάτι που προσδίδει ακόμη μεγαλύτερη ένταση στην πλοκή. Τώρα, αν αυτό είναι εύρημα που θα μας ακολουθήσει ως το τέλος, το αφήνω στον αναγνώστη να το ανακαλύψει μέσα από τη συναρπαστική και παραστατική γραφή. Οι προσωπικές ζωές των πρωταγωνιστριών δεν είναι μονοδιάστατες και οι χαρακτήρες τους έχουν δουλευτεί καλά και σωστά. Παραμένουν πιστές στις επιθυμίες τους, φοβούνται και ανησυχούν από την αρχή ως το τέλος για τα ίδια πράγματα, η προσωπικότητά τους είναι αληθινή και σωστά δοσμένη και φυσικά μεταξύ τους είναι εντελώς αντίθετες, κάτι που χαρίζει ανατροπές και ποικιλία εκφραστικών μέσων και αντιλήψεων. Σε όλα αυτά βοηθάει και η εναλλακτική ματιά της συγγραφέως που μας μεταφέρει από τη μια προσωπικότητα στην άλλη ώσπου να γνωριστούν καλύτερα και να ενωθούν σε μια περιπέτεια γεμάτη εκπλήξεις και απρόοπτα.

Τις συμπάθησα και τις τρεις. Η Κάθριν έχει ένα συγκλονιστικό μυστικό που την κάνει να φοβάται για τον επερχόμενο γάμο της, η Νάνσι είναι έγκυος με το παιδί ενός παντρεμένου άντρα με τον οποίο είχε μπλέξει ως αντίδραση στην απιστία του δικού της συζύγου και η Αγκάθα προσπαθεί να σταθεί στα πόδια της και να ξεφύγει από τον μύθο του ονόματός της. Υπάρχουν κάποιες ρομαντικές σκηνές, απαραίτητες σε ένα τέτοιο μυθιστόρημα, μου έκανε εντύπωση όμως που η συγγραφέας δεν προχώρησε πουθενά παραπέρα από το πρέπον και δεν εκχυδάισε πουθενά την ιστορία με περιττές πιπεράτες ιστορίες. Έτσι μπόρεσα να παρακολουθήσω απερίσπαστος τον τρόπο με τον οποίο εξελίσσονται οι ηρωίδες και δε θέλησα σε κανένα σημείο να προσπεράσω σελίδα ή παράγραφο. Σε αυτό βοήθησε και η γραφή, μιας και οι προτάσεις ήταν σύντομες, οι διάλογοι παραστατικοί και λιτοί και οι περιγραφές τόσο μα τόσο καλογραμμένες!

Από την πολυτέλεια του θρυλικού Οριάν Εξπρές, που περιγράφεται όσο θα έπρεπε, χωρίς υπερβολές, περιττές περιγραφές ή ανούσια στοιχεία, περνάμε στις δυσκολίες και την ταλαιπωρία της Μέσης Ανατολής. Φαίνεται ξεκάθαρα πως το θέμα έχει μελετηθεί εις βάθος από τη συγγραφέα, κι αποδίδεται με υπέροχο ρεαλισμό και σοκαριστική ειλικρίνεια, κυρίως ως προς τις κοινωνικές διαστρωματώσεις των φυλών της ερήμου και τον τρόπο που ζουν. Βαγδάτη και Ουρ είναι κυρίως τα μέρη όπου εκτυλίσσεται η δράση και πέρασαν από μπροστά μου τα πάντα: δηλητηριώδη φίδια, έλλειψη στοιχειωδών ανέσεων και παροχών, συνταγές μαγειρικής, στοιχεία της αραβικής επικοινωνίας, η ιστορία της Αιγύπτου και της Μεσοποταμίας με γλαφυρό τρόπο και τόσα άλλα! Ας μην ξεχνάμε πως μιλάμε για το 1928, όπου η Ανατολή παρέμενε εξωτικός και δύσκολος προορισμός, με χιλιάδες κινδύνους, εμπόδια και εκπλήξεις, έτι περαιτέρω αν ήσουν γυναίκα! Τα πρώτα κεφάλαια έχουν ως τίτλο τους ενδιάμεσους σταθμούς του ταξιδιού με το τρένο και τα επόμενα τους τόπους όπου διαδραματίζεται η κυρίως δράση. Η Νάνσι, η Κάθριν και η Agatha Christie συστήνονται, γνωρίζονται, εξοικειώνονται, γίνονται έμπιστες φίλες, ζουν μαζί αναπάντεχες εξελίξεις, φλερτάρουν, χαλαρώνουν, δυσκολεύονται, φοβούνται, παλεύουν, πεισμώνουν, ερωτεύονται… Δύσκολα λοιπόν να μη δακρύσει κανείς όσο το βιβλίο φτάνει στο τέλος του και οι γυναίκες παίρνουν τις οριστικές τους αποφάσεις, ηθελημένα ή όχι, για το μέλλον τους.

Ας μου επιτραπεί να σταθώ λίγο ακόμη στην Agatha Christie μιας και σε αυτό το ταξίδι, στην αρχαιολογική αποστολή της Ουρ, γνωρίζει τον μέλλοντα δεύτερο σύζυγό της, Μαξ Μαλόουαν. Τα του χαρακτήρα της, όπως τον παρουσιάζει η συγγραφέας, τα επεσήμανα πριν. Θα ήθελα όμως να εκφράσω τη χαρά μου για το πόσο πιστό παραμένει στον χαρακτήρα της Βασίλισσας του Εγκλήματος το κείμενο και πόσο στρωτά περνάνε μέσα από αυτό περιστατικά και ιδέες από τη ζωή της και τα βιβλία της. Σε αυτό το ταξίδι θα γεννηθούν τα «Άστρα μιλούν για θάνατο», το «Ραντεβού στη Βαγδάτη», το «Έγκλημα στο Οριάν Εξπρές», το «Μια κραυγή αγωνίας» κ. ά. κι αυτό φαίνεται μέσα από περιστατικά και συζητήσεις, που δεν αφήνουν το γόνιμο μυαλό της να ησυχάσει. Ο μεγαλύτερος φόβος της ήταν το κουτσομπολιό και χάρη στην, ακόμη και σήμερα δυσερμήνευτη, εξαφάνισή της άκουγε πολλές γλώσσες να λένε τα δικά τους εις βάρος της, να την αναλύουν και να την ερμηνεύουν κατά το δοκούν. Έτσι κι εδώ, ο χωρισμός με τον Άρτσιμπαλντ, το σκάνδαλο της εξαφάνισης και η επιτυχία των βιβλίων της είναι συστατικά που εντάσσονται αρμονικά στο σύνολο του βιβλίου και τοποθετούνται σε καίριες θέσεις, προσδίδοντας ρεαλισμό και αποδεικνύοντας τον σεβασμό της συγγραφέως στην Agatha Christie. Επιπλέον, ο ψυχολογικός τραυματισμός της από τη συμπεριφορά του πρώην συζύγου της, οι αντιδράσεις της, ο ψυχισμός της και στη συνέχεια ο τρόπος που αφέθηκε στον έρωτα για τον Μαξ είναι στοιχεία που θα μπορούσαν να δοθούν σχεδόν σκανδαλιστικά, όμως εδώ καταγράφηκαν σωστά, ακριβοδίκαια και χωρίς να κρύβεται ή να εξωραΐζεται κάτι από αυτά. Η παντρεμένη, γεμάτη άγχος και ανασφάλεια Agatha, γίνεται αντικείμενο ερωτικής εξαπάτησης, διαχωρίζει τη θέση της μητέρας από αυτήν της συζύγου, παίρνει τελικά διαζύγιο, αγωνίζεται να πατήσει στα δικά της πόδια (εξ ου και το ταξίδι στη Βαγδάτη) και τελικά αφήνεται σαν πρωτόβγαλτο κοριτσόπουλο (αν και με κάποιες αναστολές) στα χέρια ενός διασκεδαστικού και τόσο διαφορετικού άντρα. Γιατί η Agatha Christie πάνω απ’ όλα ήταν γυναίκα.

«Η Αγκάθα στο Οριάν Εξπρές» είναι ένα υπέροχο, συναρπαστικό μυθιστόρημα που με μετέφερε στη δεκαετία του 1920, με ταξίδεψε σε όλη την Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή και μου σύστησε τρεις ολοκληρωμένες γυναικείες προσωπικότητες με διαφορετικό παρελθόν, επίπεδο και υπόβαθρο, που ενώθηκαν μπροστά στις δυσκολίες του τόπου όπου κατέλυσαν και στον φόβο για το άγνωστο αύριο και το τρομακτικό χτες. Με σεβασμό στην προσωπικότητα της Agatha Christie και ρεαλισμό, το μυθιστόρημα ξεδιπλώνει μια διαφορετική από τις συνηθισμένες περιπέτεια που δεν μπορούσα ν’ αφήσω από τα χέρια μου, γεμάτη έρωτα, εκπλήξεις και δυσκολίες.

Βιβλίο Φόνος στη Μεσοποταμία
Τίτλος πρωτοτύπου Murder in Mesopotamia
Συγγραφέας Agatha Christie
Μεταφραστής Χρήστος Καψάλης
Κατηγορία Αστυνομικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Agatha Christie μετά το 1910, χάρη στην οικογένειά της, που ανήκε στην ανώτερη μεσαία τάξη, ταξίδευε συχνά και ιδίως στη Μέση Ανατολή (Αίγυπτο, Παλαιστίνη, νότια Ευρώπη), όπου ενημερωνόταν ασταμάτητα για τον πολιτισμό και την ιστορία των χωρών που επισκεπτόταν. Το ουσιαστικό της ενδιαφέρον όμως για την αρχαιολογία εμφανίστηκε το 1930, οπότε και συνάντησε τον μετέπειτα σύζυγό της και επικεφαλής των ανασκαφών Max Mallowan σ’ ένα ταξίδι στο Ιράκ. Ήταν η εποχή που αυτό, το υπό αγγλική κατοχή τότε, κράτος δεχόταν τις πρώτες σκαπάνες που θα φέρουν στο φως την Ιστορία του (μόλις το 1925), με έμφαση στη νεκρόπολη της Ουρ, που αποτελεί και το σκηνικό του μυθιστορήματος. Η συνεχής και εμβριθής επαφή της συγγραφέως με την ατμόσφαιρα και τον πολιτισμό της Μέσης Ανατολής, η γνωριμία της με τον δεύτερο σύζυγό της και τα μυθιστορήματα που θα γράψει από κει και πέρα θα την οδηγήσουν σε μια νέα άνθηση της καριέρας και της ζωής της. Παρ’ όλ’ αυτά, με το γνωστό υποδόριο χιούμορ της, ξεκαθαρίζει από την αρχή πως τα πράγματα στη Μέση Ανατολή ούτε τόσο ρομαντικά είναι ούτε τόσο «εξωτικά», το αντίθετο μάλιστα: καρόδρομοι, αποστάσεις, ζέστη και υπέρ το δέον γραφικά μαγαζάκια που βρωμάνε περιμένουν τον επισκέπτη.

Ο «Φόνος στη Μεσοποταμία» διαδραματίζεται σ’ έναν ουσιαστικά περίκλειστο χώρο, χωρίς άλλες σκηνές δράσης. Το έγκλημα λαμβάνει χώρα στους κόλπους της αρχαιολογικής αποστολής στην Τελ Γιαριμτζά που διαβιεί σ’ ένα κτίσμα, του οποίου τα δωμάτια «βλέπουν» στην κοινόχρηστη αυλή (παρατίθεται και το σχεδιάγραμμά του). Την αφήγηση έχει αναλάβει σε πρώτο πρόσωπο η νοσοκόμα Έιμι Λέδεραν που προσελήφθη για να προσέχει τη Λουίζ, σύζυγο του αρχαιολόγου Έρικ Λάιντνερ, επικεφαλής των ανασκαφών στην περιοχή, γιατί υπέστη νευρικό κλονισμό. Μια νοσοκόμα λοιπόν, ο επικεφαλής των ανασκαφών και η σύζυγός του, ένας γοητευτικός αρχιτέκτονας, ένας γιατρός με την κόρη του, ένας αρχαιολόγος με τη σύζυγό του, ένας μοναχός και τέσσερα μέλη της αποστολής είναι ο στενός κύκλος των υπόπτων. «-Μια ανασκαφική αποστολή είναι πιθανότατα μικρογραφία της ζωής μας εδώ… Υπάρχουν κλίκες, αντιπαλότητες και ζήλιες» (σελ. 36).

Κρυφοί έρωτες, πλαστογραφίες, αρχαιοκαπηλία και ένα απρόσμενο ερωτικό τρίγωνο είναι μερικές μόνο από τις ψηφίδες ενός παζλ που θα δυσκολέψει πολύ τον Ηρακλή Πουαρό. Ο ντετέκτιβ βρίσκεται στη Συρία «για να ξεδιαλύνει κάποιο σκάνδαλο στις τάξεις του στρατού» κι έτσι ο λοχαγός Μέιτλαντ, επικεφαλής της τοπικής αστυνομίας, με την προτροπή του γιατρού Τζάιλς Ράιλι, τον καλεί να λύσει το μυστήριο. Οι εντυπώσεις της αφηγήτριας είναι σοκαριστικές: «Θύμιζε κομμωτή σε κάποια κωμωδία»!  (σελ. 116). Μάλιστα, όταν τελειώνει η περιπέτειά του αυτή, επιστρέφει στη Συρία και μια εβδομάδα μετά ταξιδεύει με το Οριάν Εξπρές, όπου πάλι εμπλέκεται σε μια δολοφονία (το βιβλίο κυκλοφόρησε δύο χρόνια πριν, το 1934)!

Πρόκειται για μια αρκετά περίπλοκη υπόθεση που ξετυλίγεται με τον γνωστό συναρπαστικό τρόπο της Agatha Christie και ζωντανεύει ενδιαφέρουσες προσωπικότητες χάρη στις διαφορετικές και προκλητικές ψυχαναλύσεις τους. Παράλληλες ιστορίες, άρρηκτα δεμένες με τους πρωταγωνιστές του μυθιστορήματος, μπλέκουν τη βασική ιδέα και οδηγούν τις εξελίξεις σε πολλαπλές κατευθύνσεις, το κίνητρο, η ευκαιρία και τα άλλοθι είναι πολλά και μπορούν να ερμηνευθούν ποικιλοτρόπως. Ποιος σκότωσε λοιπόν τη γυναίκα και γιατί; Είναι αλήθεια πως έπαιζε με τους άντρες της αποστολής; Και αν ναι, γιατί, εφόσον έδειχνε τόσο ευτυχισμένη με τον σύζυγο; Γιατί εξαφανίζονται τα αποθέματα πλαστελίνης; Πώς μπορεί να μπει κανείς σε μια περίκλειστη αυλή χωρίς να τον δει κανείς; Τι συνέβη στο παρελθόν των χαρακτήρων και τι αντίκτυπο θα έχει αυτό στο παρόν;

Το μυθιστόρημα είναι η δέκατη τέταρτη περιπέτεια του Ηρακλή Πουαρό και κυκλοφόρησε σε Αγγλία και Αμερική το 1936. Στα ελληνικά υπήρξαν πολλές εκδόσεις ώσπου κυκλοφόρησε από το Λυχνάρι με τον τίτλο «Μια κραυγή αγωνίας» και σήμερα (2019) επανακυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ψυχογιός σε μεγαλύτερο σχήμα, με προλογικό σημείωμα του Νίκου Βατόπουλου και με νέα μετάφραση (του Χρήστου Καψάλη). Ως προς το εξώφυλλο ακολουθούν την έκδοση Harper Collins (1998) ενώ έχουν ανακοινώσει πως στόχος τους είναι να κυκλοφορήσουν στα ελληνικά όλα τα αστυνομικά έργα της Agatha Christie.