Βιβλίο Η ιέρεια με το τατουάζ 
Συγγραφέας Πασχαλία Τραυλού
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Πασχαλία Τραυλού έγραψε ένα εντελώς διαφορετικό από τα προηγούμενά της μυθιστόρημα και έψαξε βαθιά στην προϊστορία και στη μυθολογία για να ζωντανέψει τον θρυλικό λαό των Αμαζόνων αλλά και να μελετήσει τις διάφορες κοινωνικές και άλλες συνθήκες που οδήγησαν στη δημιουργία ομάδων από ανεξάρτητες, αυτάρκεις και σκληραγωγημένες γυναίκες. Στο πρώτο μέρος ο μύθος μάς περιβάλλει διακριτικά και παλεύει με τον ρεαλισμό και την επιστημονικότητα όσο γνωρίζουμε την Αίθρα, τα προβλήματα στον γάμο της με τον Παύλο, την αποστασιοποίηση και τη σκληρότητα της μητέρας της, Ιφιγένειας, τη θέση του Κορνήλιου Μπλεκ στη ζωή της, το έρεβος στο οποίο βυθίστηκε όταν έχασε άντρα και παιδί και πώς ξαναβγήκε στο φως με την πρόταση της σημαντικής ανθρωποαρχαιολόγου Άντριαν Μάγιορ να ανακαλύψουν μαζί μέσω των ανασκαφών στα Ουράλια όρη αν υπήρξαν πραγματικά οι Αμαζόνες ή αν ήταν αποκύημα φαντασίας και μύθων. Θα βρεθούν άραγε ίχνη γυναικών πολεμιστριών στην Ευρασία αν υλοποιηθεί πλάνο ερευνών από τη Θράκη ως την Ιλλυρία και τη Μαύρη Θάλασσα; Μια σειρά από γεγονότα και η υποτιμητική στάση του καθηγητή της στο Πανεπιστήμιο του Λιντς Κριστόφ Λεντίνσκι είχαν αναγκάσει την Αίθρα να θάψει μέσα της τον ενθουσιασμό, τις έρευνες και τη μελέτη που έριξε πάνω σε αυτό ακριβώς το αντικείμενο. Ήταν μια γυναίκα που σταδιακά και μέσα από την εξωσυζυγική της σχέση με τον Κορνήλιο Μπλεκ βρήκε επιτέλους τον εαυτό της και οδηγήθηκε σε ρηξικέλευθες αποφάσεις που σημάδεψαν για πάντα τη μετέπειτα ζωή της. Έχουμε απτή καταγραφή της κατάθλιψης και των συμπτωμάτων της, καθώς και σωστή σκιαγράφηση μιας γυναίκας που τόλμησε να βγει από τον τελματωμένο γάμο της και να σηκώσει κεφάλι, μόνο και μόνο για να νιώσει ένοχη και υπόλογη από μια σύμπτωση.

Η Αίθρα Μπάξερ δέχεται την πρόσκληση της ανθρωποαρχαιολόγου Άντριαν Μάγιορ από το Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ, η οποία Μάγιορ οργανώνει αποστολή στα Αλτάια όρη και ζητάει αρχαιολόγο με ειδίκευση στην παλαιογραφία και γνώσεις σιβηρικών διαλέκτων. Η καταθλιπτική γοητεία του τοπίου ταιριάζει στην Αίθρα και η ιδέα αρχίζει να την ξυπνάει από τον λήθαργό της. Μια επιστημονική ανακάλυψη στο υψίπεδο Ουκόκ την περιμένει εκεί που θα προκαλέσει σοκ στην επιστημονική κοινότητα ενώ με τρόμο διαπιστώνει πως ανάμεσα στα μέλη της αποστολής είναι και ο κοντόφθαλμος Κριστόφ Λεντίνσκι. Γιατί όμως τον κάλεσε η Μάγιορ σε μια αποστολή όπου όλοι ξέρουν το ποιόν του ενώ η συνήθειά του να βαδίζει σε σίγουρα χνάρια, χωρίς να θέλει να ρισκάρει σε θεωρίες και φρέσκες ιδέες, τον χαρακτηρίζουν ως μια κακόβουλη μετριότητα, υπερόπτη, νάρκισσο και μισογύνη; Η Αίθρα πλαισιώνεται από πολύ ενδιαφέρουσες και διαφορετικές μεταξύ τους προσωπικότητες, υπαρκτές και μη, όπως η λιγομίλητη και διακριτική Νατάλια Πολόσμακ, μέλος της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών, με επαναστατική μέθοδο στη διενέργεια των ερευνών, ο επίσης αρχαιολόγος Βαλερί Γκουλιάεφ, πεισματάρης, διαβαστερός και ακαταπόνητος, η ιστορικός Ελένα Κουζνέτσοβα, ο γιατρός Βλαντιμίρ Σιντόροφ, ο μυστηριώδης Μπακτιγιάρ, με καταγωγή από την πρωτεύουσα της Δημοκρατίας των Αλτάι, «ένας επιτυχημένος συνδυασμός σοβαρότητας, επιστημονικής κατάρτισης και οίστρου για μάθηση, με το μπρίο ηθοποιού και τη σπιρτάδα ατίθασου εφήβου» (σελ. 72) κ. ά.

Αυτό το συγγραφικά και αναγνωστικά προκλητικό σύνολο εργάζεται σε αντίξοες συνθήκες, έρχεται αντιμέτωπο με αφόρητο κρύο και δυσμενείς συνθήκες διαβίωσης, ξημεροβραδιάζεται στην απόλυτη μοναξιά του οροπεδίου, καταπονείται σωματικά κι όμως όλοι τους παρακινούνται από τη φλόγα της μάθησης, της πληροφόρησης, της ανακάλυψης, όχι από εγωισμό και φιλαργυρία αλλά για να προχωρήσει η επιστήμη. Δυστυχώς, οι έρευνες των αρχαιολόγων δυσαρεστούν τους ντόπιους, οι οποίοι δε χάνουν ευκαιρία, παρακινημένοι από σαμάνους ή άλλα σημαντικά πρόσωπα της κοινότητάς τους, να επιτίθενται φραστικά ή ακόμη και σωματικά στους επιστήμονες. Λάφυρα πολύτιμης γνώσης αντιμάχονται την ανεμελιά των γηγενών κι η εισβολή αυτή βεβηλώνει την αταραξία τους, αυτό πρεσβεύουν κι αυτό πάντα θα είναι η διελκυστίνδα ανάμεσα στην πρόοδο και την οπισθοδρόμηση. Στα δυσπρόσιτα οροπέδια μαίνεται ένας πόλεμος με λεία την αλήθεια, όπως λέει χαρακτηριστικά η συγγραφέας. Ακόμη και στον χώρο της επιστήμης πάντως υπάρχουν δολοπλοκίες, ρουσφέτια και μικρότητες κι όλα αυτά συγκροτούν ένα μεστό, γεμάτο συναισθήματα, εκπλήξεις και εγκυκλοπαιδικές πληροφορίες μυθιστόρημα, φόρος τιμής σε ανθρώπους που «με απολαβή μια αβέβαιη υστεροφημία αφοσιώνονταν στη σκαπάνη τους» (σελ. 140).

Το αντικείμενο του βιβλίου από ανθρωπογεωγραφικής άποψης είναι άκρως εντυπωσιακό, με την αλήθεια να αναμιγνύεται αρμονικά με τον μύθο. Οι στέπες της Μογγολίας είναι από τα πιο πρωτότυπα τοπόσημα που έχω συναντήσει σε ελληνικό μυθιστόρημα, με τις απέραντες εκτάσεις τους, τους άγνωστους στην ελληνική νοοτροπία ντόπιους με τα έθιμα, τα ήθη και τις συνήθειές τους, τον θρύλο της γυναίκας-ελάφι που λένε πως, όποτε εμφανίζεται, δεν είναι για καλό και με τόσα άλλα πραγματολογικά στοιχεία που συγκροτούν το ιδανικό φόντο για αυτήν την περιπέτεια φαντασίας και έρωτα. Η μυθολογία του τόπου είναι άκρως συναρπαστική κι έχει πολλές ομοιότητες με την ελληνική, παρ’ όλο που βρισκόμαστε στα σύνορα της Ρωσίας με το Καζακστάν, την Κίνα και τη Μογγολία, χιλιάδες μίλια μακριά από τη Μεσόγειο. Η γλώσσα τους είναι τα σιβηρικά τουρκικά και η αρχαΐζουσα εκδοχή της, η οϊρότ, την οποία μιλούνε κάποιοι επισκέπτες που απομένει στην Αίθρα, όταν καλείται σ’ έναν απρόσμενο ρόλο, να ανακαλύψει αν είναι καλοδεχούμενοι ή όχι. Επίσης η συγγραφέας παραθέτει αφειδώς τις μεθόδους που ακολουθούνται σε ανασκαφές και σε ταυτίσεις ευρημάτων: οστεοαρχαιολογική ανάλυση, ιστοχρονολόγηση, μέθοδος ραδιοϊσοτόπων του άνθρακα, γενετική αρχαιολογία και πολλά άλλα.

Εκεί λοιπόν που φτάνει η πλοκή σε κρίσιμο σημείο, η αφήγηση μας μεταφέρει 3000 χρόνια πίσω στο παρελθόν για να συμπληρώσει τα κενά που δημιουργήθηκαν και να δώσει απαντήσεις στα ερωτήματα που γεννήθηκαν κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης. Στο δεύτερο μέρος γνωρίζουμε τη γυναίκα του Θόα, του βασιλιά της Ταυρίδας, σε μια ιστορία που παντρεύει έξυπνα τον μύθο με τον ρεαλισμό. Αιμοδιψείς και αδίστακτοι βασιλιάδες, παιδιά ημίθεα, καταδικασμένα να μην είναι ούτε  θεοί ούτε άνθρωποι, όμορφες γυναίκες που υποτάσσονται στους συζύγους τους, ζουν και αναπνέουν σε μια εποχή που τη διακατέχει η φοβέρα της ενοχής, της ποινής και της ατίμωσης. Η ιστορία αυτή μας ανοίγει τις πόρτες σε μια από τις πιο γνωστές οικογένειας της ελληνικής μυθολογίας και ζωντανεύει με τέχνη και επιδεξιότητα την εποχή που έζησαν και τράνεψαν τα μέλη της. Φήμες διαψεύδονται, γνωστοί μυθολογικοί ήρωες πέφτουν από το βάθρο τους κι όλα αυτά όχι για χάρη κουτσομπολιού αλλά για να μπουν τα πράγματα στη θέση τους και να τεκμηριωθεί περισσότερο η ψυχοσύνθεση της κόρης του Θόα. Ταυτόχρονα, γνωρίζουμε και τη θεραπαινίδα της, την Ατθίδα, που το έσκασε από τη σκληρή ζωή των Αμαζόνων και κατάφερε να βρει θέση στην οικογένεια που ανέφερα, οπότε ζούμε από κοντά, μέσω του παρελθόντος της, τα ήθη, τα έθιμα, τις συνήθειες, την αυστηρή καθημερινότητα της γυναικείας αυτής φυλής. Το δεύτερο αυτό σκέλος δεν υπολείπεται σε τίποτα από άποψη πλοκής και ενδιαφέροντων χαρακτήρων, αντίθετα, η πρόσμιξη της ελληνικής με τη σκυθική μυθολογία και πραγματικότητα γίνονται με τέτοιο τρόπο που δίνουν άλλη διάσταση σε πρόσωπα και καταστάσεις ήδη γνωστά σε όσους αγαπούν τους μύθους. Κι όσο προχωράμε στο καλοστημένο σύμπαν του βιβλίου τόσο αρχίζουν να μπαίνουν αθόρυβα στη θέση τους κάποια πράγματα, τόσο επεξηγούνται κάποιες εκκρεμότητες από το πρώτο μέρος και η πρωτότυπη ιδέα της Πασχαλίας Τραυλού ολοκληρώνεται με υποδειγματικό τρόπο, χωρίς να απογοητεύει ή να δείχνει ακρότητες, υπερβολές ή βεβιασμένες κινήσεις για να δικαιολογηθούν τα πάντα. Το χτες είναι άρρηκτα δεμένο με το σήμερα, η Αίθρα είναι ένα σημαντικό κομμάτι ενός παζλ που κανείς δεν μπορεί να φανταστεί την πλήρη εικόνα του και το τέλος επαινεί την αυτοθυσία, τη μητρότητα, την ίδια την αγάπη.

Ποιοι ήταν οι Σκύθες που κυριάρχησαν στην κεντρική Ασία και πώς συνέβαλαν στη γέννηση και την ανάπτυξη των μύθων για τις Αμαζόνες; Πώς άλλαξε η κοινωνία αρχικά της Ευρασίας εξαιτίας τους από μητριαρχική σε πατριαρχική; Τι κοινό έχουν η Πυθία και η Κασσάνδρα με τις μάντισσες και τις σαμάνες αλλά και με τις γυναίκες πολεμίστριες του Ηροδότου, του Παυσανία και του Στράβωνα, όπως και η Πενθεσίλεια και η Αντιόπη με την Αμεζάν των Περσών, τη Σεμίραμι των Ασσύριων, τη Φου Χάο και τη Χουτουλούν; Πώς είναι δυνατόν οι Αμαζόνες να αναφέρονται στην τέχνη και στην ποίηση σε τέτοιο βαθμό και να μην υπήρξαν ποτέ; Πώς συνδέονται τα ευρήματα των λεγόμενων Altai men με τη δοξασία των Γιων του Ουρανού και πώς θα ανατρέψουν κάθε επιστημονική θεωρία έτσι και τεκμηριωθούν επιστημονικά, φέρνοντας στο φως πλάσματα που δεν έχουν γονιδιακή συγγένεια με τα γνωστά πρωτόγονα ανθρώπινα είδη; Αυτές και χιλιάδες άλλες πληροφορίες εμφανίζονται κατά την πορεία της ανάγνωσης και αναλύονται, συγκρίνονται, αλληλοαναιρούνται με εύληπτο και κατανοητό τρόπο. «Η ιέρεια με το τατουάζ» φωτίζει μιαν άγνωστη ως τώρα πλευρά της γυναικείας ιστορίας, αναδεικνύει με τον γνωστό, οικείο και αγαπημένο αφηγηματικό τρόπο της συγγραφέως σημαντικές κοινωνικές και οικογενειακές μεταβολές της αρχαιότητας που έβαλαν όμως τα θεμέλια για τον μετέπειτα ιστορικό παραγκωνισμό της γυναίκας κι όλα αυτά ζωντανεύουν μέσα από την ιστορία της Αίθρας, της Ιφιγένειας, της Ατθίδας και όχι μόνο. Πρόκειται για ένα πυκνογραμμένο, πολυεπίπεδο και πολυδιάστατο μυθιστόρημα που τονίζει την αξιοκρατία και την αξιοσύνη της γυναίκας μέσα από τον μύθο και την πραγματικότητα, δυο στοιχεία που, όσο κι αν δείχνουν αντικρουόμενα, «…αποδεικνύεται ότι αποτελούν το ευφάνταστο περίβλημα μιας σκληρής και αναμφισβήτητης αλήθειας» (σελ. 13), γιατί «…οι μύθοι… φαντάζουν γοητευτικοί και αθώοι, μα κρύβουν μέσα τους αλήθειες που αδυνατεί συνήθως να αντέξει ο νους του απλού ανθρώπου» (σελ. 284).

Βιβλίο Το μεγάλο σιδηροδρομικό παζάρι
Τίτλος πρωτοτύπου The great railway bazaar
Συγγραφέας Paul Theroux
Μεταφραστής Αθανάσιος Ζάβαλος
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Κέδρος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

«Τα τρένα είναι ακαταμάχητα παζάρια που ταξιδεύουν φιδογυρίζοντας από τόπο σε τόπο…Το τρένο σε κάνει να νιώθεις ήρεμος όπου κι αν βρίσκεσαι, σε αντίθεση με τον ανήσυχο ιδρώτα που σε λούζει στο αεροπλάνο στη σκέψη ότι κάτι μπορεί να πάει στραβά (σε νιώθω, συγγραφέα!!!!), με τη ναυτία και τη ζάλη από το καυσαέριο αν ταξιδεύεις με πούλμαν και τη σωματική αγκύλωση που παθαίνεις αν ταξιδεύεις με το δικό σου αυτοκίνητο» (σελ. 9).Ομολογώ ότι δεν κατάλαβα γιατί ο συγγραφέας προτίμησε να κάνει αυτόν τον γύρο του κόσμου με αυτόν τον τρόπο. Προσοχή, το βιβλίο γράφτηκε το 1975 και κυκλοφόρησε η ελληνική μετάφρασή του το 2005, επομένως σε καμία περίπτωση δε μιλάμε για ένα σύγχρονο βιβλίο. Δε θα βρείτε ούτε ταξιδιωτικές οδηγίες, ούτε περιττά ιστορικά, γεωγραφικά, δεν ξέρω τι άλλο, στοιχεία. Θα βρείτε περιπέτειες, απρόοπτα, καθυστερήσεις, ταλαιπωρίες, τύφο και χολέρα, αγωνία, ξενύχτια, κακούς και καλούς ανθρώπους, απόρους, ζητιάνους, αγνώμονες, βλαχαδερά, κυρίους περιωπής, μια μεγάλη περιπέτεια δηλαδή, ένα μεγάλο σιδηροδρομικό παζάρι. Οι σταθμοί του ταξιδιού: Λονδίνο-Κωνσταντινούπολη με το Όριεν Εξπρές (το οποίο καταθάβει, σβήνοντας οριστικά τον μύθο της αίγλης και της άνεσης, άλλωστε νομίζω ότι πια έχει καταργηθεί ως γραμμή στις μέρες μας) κι από κει η Ασία τον καλωσορίζει: Τουρκία, Ιράν (Τεχεράνη), Μεσέντ, Κιμπέρ, Ινδία, Βιρμανία, Βιετνάμ, Μαλαισία (Κουάλα Λουμπούρ), Ιαπωνία, Ρωσία με τον Υπερσιβηρικό και από Πετρούπολη πίσω στην πατρίδα.

Εθνολογικές παρατηρήσεις, κουλτούρα διαφορετικών λαών, ακόμη και διαφορετικών ανθρώπων στην ίδια χώρα, διατροφικές συνήθειες, ασυνεννοησίες, παρεξηγήσεις, το άγνωστο, το μυστηριώδες, από τους αφημένους στη μοίρα και στο Θεό Ινδούς στους βουδιστές, από κει στους Ιάπωνες που είναι λες και τους προγραμμάτισαν ηλεκτρονικοί υπολογιστές (πολύ γέλιο στο σημείο που ο συγγραφέας ανακαλύπτει ότι η στάση στους σταθμούς της Ιαπωνίας διαρκούν ελάχιστα δευτερόλεπτα κι όποιος κατέβηκε, κατέβηκε!!!), και στους Ρώσους (που πίνουν για να ξεχνάνε). Εξαιρετικά αποσπάσματα, κάθε σελίδα και μια έκπληξη, μια ανατροπή, ένα εμπόδιο. Κι όμως ο συγγραφέας δεν τα παρατά, ολοκληρώνει το ταξίδι του, αν και στην πορεία της γραφής του καταλαβαίνεις ότι «το αστείο παρατράβηξε», ο άνθρωπος έζησε τέσσερις μήνες μέσα στα τρένα, στην άλλη άκρη της γης κι όσο κι αν του άρεσε κάπου κουράστηκε, η σωματική κόπωση και η ταλαιπωρία νίκησαν. Ποτέ δεν το μετάνιωσε, ποτέ δεν άλλαξε τη γραφή του, πουθενά δεν πλατειάζει, ούτε βαριέται να παρατηρήσει, να σχολιάσει και να γράψει αλλά κάπου φθίνει η σπιρτάδα του, ως ένδειξη της κόπωσης που έγραψα πιο πριν. Στη σελ. 505 γράφει: «Στο τέλος του τετράμηνου εκείνου ταξιδιού ένιωθα ένα πτώμα, σαν να είχα επιβάλει στον εαυτό μου να αρρωστήσει με σκοπό να ξεπεράσω εκείνη την αρρώστια. Τώρα όμως ένιωθα σαν να είχα θεραπευτεί και το μόνο που ήθελα ήταν να γυρίσω σπίτι…Τελικά όλες οι μεγάλες περιοδείες είναι ένας τρόπος για να γυρίσει κανείς ξανά στο σπίτι του».

Από αυτό το βιβλίο, μεταξύ άλλων, θα μου μείνει η λέξη «νταφιλιάζομαι» (εδώ συγχαίρω το μεταφραστή) που σημαίνει ότι χάνω το τρένο και μένω καρφωμένος σε ξένη πόλη, εκ του Ντάφιλ, συνεπιβάτη του συγγραφέα, που την πάτησε στα σύνορα της Ιταλίας!!!! Επίσης ακόμη γελάω όταν θυμάμαι το εξής σημείο: «μια νεαρή Ινδή χωρική, φορτωμένη νερό σε κανάτι στους τρυφερούς της ώμους μετέφερε τη δυσεντερία στο χωριό της» (απόδοση δική μου), δηλαδή το νερό ήταν μολυσμένο, το ήξερε και το ξέρουν κι όλοι οι Ινδοί αλλά αυτό δεν τους εμποδίζει να πιουν!!!! Μη σας τρομάξει το μέγεθος του βιβλίου, είναι ένας πολύ καλός σύντροφος σε μεγάλα ταξίδια που πιθανόν να κάνετε. «…η διαφορά ανάμεσα στο ταξιδιωτικό βιβλίο και στο μυθιστόρημα είναι η διαφορά ανάμεσα στο να καταγράφεις αυτό που βλέπει το μάτι και στο να ανακαλύπτεις αυτό που γνωρίζει η φαντασία. Το μυθιστόρημα είναι σκέτη χαρά, τι κρίμα που δεν μπορούσα να αφηγηθώ όλο το ταξίδι σαν να ήταν ένα μυθιστόρημα» (σελ. 505).