Βιβλίο Τα αηδόνια της σιωπής 
Συγγραφέας Στέφανος Δάνδολος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα /  Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Στέφανος Δάνδολος επιστρέφει μ’ ένα άρτιο, πλούσιο σε συναισθήματα, εικόνες και ανατροπές μυθιστόρημα που ακροβατεί ανάμεσα στο ιστορικό και στο ρομαντικό είδος και καταγράφει με ακρίβεια, αντικειμενικότητα και ρεαλισμό τις απάνθρωπες συνθήκες που αμαύρωσαν τη χαρά και την ευεξία της απελευθέρωσης από τους Γερμανούς ύστερα από 1264 μέρες σκλαβιάς. Με βασικούς ήρωες τον Αριστείδη και την Ευδοξία, τον σερβιτόρο και την καθαρίστρια του καφενείου του Ζαχαράτου, βιώνουμε με συναρπαστικές λεπτομέρειες τις λαμπερές, φωτεινές, τρυφηλές και αισιόδοξες στιγμές του Μεσοπολέμου που αντιδιαστέλλονται με τις αδελφοκτόνες του Δεκεμβρίου του 1944. Φως, χαρά, αισιοδοξία, συζητήσεις, πολιτικές και οικονομικές ζυμώσεις από τη μια, πόνος, αίμα, προδοσίες, εκτελέσεις, βιασμοί, βομβαρδισμοί από την άλλη. Η ιστορία ξετυλίγεται κυρίως από τις 12 Οκτωβρίου 1944 έως τον Ιανουάριο του 1945 αλλά με διαρκή πρωθύστερα επιστρέφουμε στο παρελθόν των δύο ηρώων για να γνωρίσουμε τις καταβολές τους, τον τρόπο σκέψης τους, τα ερεθίσματα και τις αντιλήψεις τους ενώ ταυτόχρονα ζωντανεύει με ενάργεια η ιστορία του καφενείου του Ζαχαράτου και γενικότερα ο ρόλος αυτών των τόπων αναψυχής και συναναστροφής στην νεότερη ιστορία.

Ο Αριστείδης Τσόκος λοιπόν, υποδειγματικός σερβιτόρος στο καφενείο του Ζαχαράτου, ο μακροβιότερος υπάλληλος της επιχείρησης, «μετουσίωσεν εις τέχνην την εκτέλεσιν της παραγγελίας», αφού δε σημειώνει πουθενά κι έχει την ικανότητα να θυμάται τα πάντα με ακρίβεια. Είναι τέτοια η αφοσίωσή του και ο επαγγελματισμός του που μέχρι και ο Εμμανουήλ Ροΐδης τον αναφέρει ενώ αργότερα έγινε και ρεμπέτικο τραγούδι! Πώς μεγάλωσε σε αυτό το μαγαζί, τι είδε, τι άκουσε, πόσα γεγονότα της Ιστορίας βίωσε, ζώντας «μια ζωή ταγμένη στην ευχαρίστηση των άλλων»; Ξεκίνησε από απέναντι, από το καφενείο του Γιαννόπουλου, όπου τώρα στεγάζεται το ισόγειο βιβλιοπωλείο του Ελευθερουδάκη και με ένα γύρισμα της τύχης άρχισε να εργάζεται στο μετέπειτα μακροβιότερο καφενείο της πόλης, σ’ ένα κτήριο που θα κατεδαφιστεί τη δεκαετία του 1960 για να πάρει τη θέση του ένα απρόσωπο μοντέρνο ξενοδοχείο. Μέσα από μικρά περιστατικά βλέπουμε πόσο άλλαξαν η Αθήνα και οι κάτοικοί της συν τω χρόνω, πόσο σημαντικά ήταν τα καφενεία για τη ζωή της πόλης, ποιοι ήταν οι θαμώνες τους και πολλά άλλα που στήνουν ένα δυνατό πραγματολογικό φόντο.

Ο Αριστείδης μόνο αυτήν τη δουλειά έχει, ένα έρημο σπίτι στη Νεάπολη κι έναν δύστροπο γείτονα, τον Θρασύβουλο, ο οποίος όμως είναι ο μοναδικός του φίλος με τη δική του συγκινητική ιστορία. Ταυτόχρονα, ο Αριστείδης έχει εκπαιδεύσει δυο γκαρσόνια, τον ευγενικό Θωμά που σε σκλαβώνει με το χαμόγελό του, και τον σκοτεινό Γιώργη, μια βόμβα έτοιμη να εκραγεί, ένα εξίσου συναρπαστικό δίπολο με ιστορίες και χαρακτήρες γεμάτα ανατροπές που εμπλουτίζουν απρόσμενα την πλοκή. Αυτό λοιπόν το υπάκουο, διακριτικό και αεικίνητο γκαρσόνι που μεγάλωσε και γέρασε σε αυτήν τη δουλειά, που δεν έλειψε παρά ελάχιστες συνολικά μέρες από το πόστο του, έχει κι ένα σαράκι: είκοσι τρία χρόνια ζει μακριά από μια γυναίκα που τον στοίχειωσε και ακόμη την ψάχνει στο πλήθος. Πώς γνωρίστηκαν, πώς αναπτύχθηκε ο έρωτάς τους, γιατί παρέμεινε στη σιωπή, γιατί δεν κελάηδησαν ποτέ αυτά τα δυο αηδόνια; Βιώνουν έναν έρωτα που στη σημερινή εποχή δε θα μακροημέρευε, τότε όμως υπήρχαν ο χρόνος, οι συνθήκες, τα αισθήματα που τον μπόλιασαν με απαντοχή παρά τις αναποδιές, τις απορίες, τις ματιές, τα υπονοούμενα που ποτέ δεν ευοδώθηκαν. Μήπως ήρθε η ώρα να κυνηγήσουν τα «θέλω» τους;

Η Ευδοξία πλέον ζει στη Γλυφάδα, «το απόμερο παραθαλάσσιο χωριουδάκι νοτίως των Αθηνών», όπου βίωσε τα ευτυχισμένα χρόνια της περιοχής μέχρι την Κατοχή, οπότε και έμειναν τελικά μονάχα οι κάτοικοι και όχι οι επισκέπτες. Γειτόνισσά της είναι μια γυναίκα με θλιμμένα μάτια, η Φρόσω, την οποία επισκέπτεται καθημερινά για να της διαβάζει βιβλία. Μια γυναίκα αμίλητη, σιωπηλή, κλεισμένη στον εαυτό της, που ατενίζει τη θάλασσα και που, σύμφωνα με τις φήμες, βίωσε μια ερωτική απογοήτευση, εξ ου και η θλίψη της. «Ναι, με τα όνειρα ξοδεύεται ο καιρός, νιώθουμε ότι δε μας λείπει σχεδόν τίποτα. Ακόμη κι αν μας λείπει κάτι» (σελ. 13). Η Ευδοξία συναναστρέφεται επίσης τη Ρουμπίνη, μια πρόσχαρη κι ευτυχισμένη γυναίκα και τον άντρα της, τον Νικόλα. Ένα περιστατικό θα της εφιστήσει την προσοχή σε κάτι που δεν είχε προσέξει νωρίτερα και διαπιστώνει πως ίσως τελικά η Φρόσω και η Ρουμπίνη να έχουν κάτι κοινό. Τι ωθεί όμως αυτό το αηδόνι να πάρει την απόφαση και να γράψει επιτέλους στον Αριστείδη; Γιατί του εξομολογείται τα αισθήματά της; Θα καταφέρει να φτάσει η επιστολή της σε αυτόν που αγαπάει σε μια δύσκολη στιγμή της Αθήνας, με τα πάντα να υπολειτουργούν; Τι λένε οι τελευταίες δεκαέξι λέξεις της επιστολής; Οι λυρικές περιγραφές της Γλυφάδας ζωντανεύουν μια εποχή και μια περιοχή ξεχασμένες πια, με τον απόηχο του εμφυλίου να φτάνει αμυδρά μέχρι εκεί, με κάποιες παρέες να πιάνονται στα χέρια, με κάποια ανησυχητικά σημάδια στην καθημερινότητα της Ευδοξίας που την προετοιμάζουν για κάτι επικίνδυνο που έρχεται και με την περίπτωση της Ρουμπίνης που λαμβάνει απειλές για τη ζωή της. Τι μπορεί να έχει κάνει μια αθώα και φιλομαθής δασκάλα και ποιος την έχει βάλει στο μάτι; Ποιοι ρίχνουν λάσπη στο όνομά της; Γιατί ανησυχεί ο μεγαλοκτηματίας πεθερός της για κείνη;

Αποτέλεσμα φροντισμένης επιμέλειας και ερευνητικού κόπου είναι οι προσεγμένες λεπτομέρειες με τις οποίες αναβιώνει μπροστά στα μάτια μας ο μικρόκοσμος του καφενείου του Ζαχαράτου, όπου τον Οκτώβριο του 1944 συχνάζουν ο Οδυσσέας Ελύτης, ο Χριστόφορος Νέζερ, ο Βασίλης Λογοθετίδης, ο Θανάσης Απάρτης, ο Λάμπρος Κωνσταντάρας, ο Νικηφόρος Βρεττάκος και τόσοι άλλοι λογοτέχνες και καλλιτέχνες. Το καφενείο του Ζαχαράτου ξεπροβάλλει σε όλη του τη μεγαλοπρέπεια μαζί με τη ζωή του Αριστείδη Τσόκου μέσα από τις παραστατικές αφηγήσεις του κειμένου αλλά και από μαρτυρίες, μελέτες και βιβλία για τον άνθρωπο αυτόν. Μάλιστα, βρήκα ευρηματική την κεκαλυμμένη αναφορά του συγγραφέα στα προηγούμενα βιβλία του, όταν η ματιά του εντοπίζει στα τραπεζάκια τον Γεώργιο Παπανδρέου με την Κυβέλη και την Πηνελόπη Δέλτα με τον άντρα της: «Φλόγα και άνεμος στο ένα τραπέζι, ιστορία χωρίς όνομα στο άλλο»! (σελ. 312). Η αφήγηση είναι κυρίως τριτοπρόσωπη, εμπλουτισμένη με προσωπικές παρεκβάσεις του συγγραφέα («γνωρίζουμε», «τον έχουμε ήδη ακούσει» κλπ.), και εναλλάσσεται πότε με την πρωτοπρόσωπη της Ευδοξίας, πότε με τις απόρρητες επιστολές της Βρετανικής Πρεσβείας προς τον πρωθυπουργό Ουίνστον Τσόρτσιλ και άλλα πολύτιμα έγγραφα, μέσα από τα οποία μαθαίνουμε για την έκρυθμη κατάσταση της χώρας μετά την Απελευθέρωση.

Τα γεγονότα παρατίθενται στεγνά, τυπικά, επίσημα, δίνουν όμως ανάγλυφα την κορύφωση των εξελίξεων: φόβοι για τις φιλοδοξίες του ΕΑΜ, που δε θα δεχτεί την επιστροφή του βασιλιά και που θα τορπιλίσει όλες τις συμφωνίες που έχει υπογράψει, ανησυχία για τον βαθιά διχασμένο λαό που τώρα αγκαλιάζεται αδελφικά αλλά στη συνέχεια δε θα διστάσει να σκοτώσει τον ίδιο του τον αδελφό («Η απειλή θα διεισδύσει στον μικρόκοσμο του καθενός», σελ. 97), σαφής διαχωρισμός της Αριστεράς και του κεντροδεξιού αστικού καθεστώτος που οφείλουν οι Άγγλοι να υπερασπιστούν και πολλά άλλα. Ο συγγραφέας προσπαθεί να φανεί δίκαιος, να κρατήσει ίσες αποστάσεις: «Πώς μπορούμε να ζητάμε από ανθρώπους τσακισμένους ολόσωστη σκέψη και ολοκάθαρη δικαιοσύνη… Πώς να μείνεις ψύχραιμος όταν κουβαλάς τόσο πόνο; Πώς να μην παρασυρθείς»; Ναι αλλά: «Αλίμονο αν ο πόνος είναι το άλλοθι για κάθε ακρότητα»! (σελ. 129). Κυρίως όμως ολόκληρη εκείνη η εποχή ήταν ένα σφάλμα» (σελ. 404). Όλα τα γεγονότα που οδήγησαν στα Δεκεμβριανά δίνονται τεκμηριωμένα και με αντικειμενικότητα είτε μέσα από αφηγήσεις είτε μέσα από πηγές, δοσμένα με τέτοιο τρόπο που δεν κουράζουν ούτε δυσχεραίνουν την ανάγνωση.

Τα πάντα αλλάζουν στη ζωή του Αριστείδη από τη στιγμή που παίρνει την απόφαση να φύγει από το καφενείο του Ζαχαράτου και να κάνει κάτι που στους χαλεπούς καιρούς του Δεκέμβρη του 1944 ίσως και να του στοιχίσει τη ζωή, εκείνος όμως θα πεισμώσει, δε θα το βάλει κάτω κι έτσι, ακολουθώντας τον από κοντά, να διασχίζει την κατεστραμμένη Αθήνα, διαπιστώνουμε με φρίκη και με τα μάτια της φαντασίας, την οποία τόσο σθεναρά κεντρίζει ο συγγραφέας με τις εικόνες της γκρεμισμένης και διαιρεμένης πόλης που παραθέτει, πόσο φριχτές, επικίνδυνες και απάνθρωπες ήταν οι καθημερινές εικόνες εκείνη την περίοδο και για όσο κρατούσε η μάχη των δύο αντίπαλων παρατάξεων με έπαθλο τα κεντρικά κυβερνητικά κτήρια και τον έλεγχο της Αθήνας. «Όσο κι αν μας πόνεσε η ζωή, τον τελευταίο λόγο τον έχει πάντα η ελπίδα» (σελ. 54) είναι η φράση που παρακινεί τον Αριστείδη να ξεκινήσει κι έτσι μαζί του τρυπώνουμε σε υπόγεια, ξεφεύγουμε από ελεύθερους σκοπευτές, μπλεκόμαστε με τις ομάδες που ανέλαβαν την ανατίναξη του ξενοδοχείου «Μεγάλη Βρετανία» με ισχυρά εκρηκτικά, ξεπαγιάζουμε στον Εθνικό Κήπο, τραμπαλιζόμαστε με κάρο, μυρίζουμε σχεδόν το αίμα, τη στάχτη και τα καμένα ή τουμπανιασμένα πτώματα. Οι αριθμοί είναι αμείλικτοι: από τις 4 έως τις 8 Δεκεμβρίου 1944 στήθηκαν 2.000 οδοφράγματα στους δρόμους, στήθηκαν μάχες μέσα σε κατοικημένες περιοχές, με αποτέλεσμα ο Δεκέμβρης των ονείρων, της βίας και των ψευδαισθήσεων να σημαδευτεί με 17.000 νεκρούς σύμφωνα με τους ιστορικούς, δηλαδή μέσα σε 33 μέρες υπήρξαν περισσότερα θύματα από τον πόλεμο του 1940-41. Και η νέα εποχή ξημερώνει αμείλικτα δίχως να λογαριάζει αηδόνια της σιωπής. Γιατί λοιπόν ο Αριστείδης παράτησε τα πάντα κι έφυγε από τη μονότονη, ήρεμη σχετικά ζωή του; Θα πραγματοποιήσει τον στόχο του; Αξίζει το ρίσκο μια τέτοια παραφροσύνη;

Δυο άνθρωποι που αγάπησαν με τον τρόπο της σιωπής, με τον τρόπο της μνήμης, με όλους τους τρόπους που μπορεί να αγαπήσει ένας άνθρωπος αποφασίζουν επιτέλους να πάρουν την κατάσταση στα χέρια τους. «Για όλα υπάρχει λύτρωση, μόνο για τις πονεμένες καρδιές δεν υπάρχει» (σελ. 30) κι έτσι ξεκινάει ένα ταξίδι απαντοχής, αυτοθυσίας, καταπόνησης, πάλης με ποικίλα εμπόδια. «Τα αηδόνια της σιωπής» είναι η ιστορία του πιο φημισμένου σερβιτόρου της Αθήνας και ταυτόχρονα της απελευθερωμένης πατρίδας που σπαράσσεται από Εμφύλιο, η ιστορία ενός ανείπωτου έρωτα και τι συνέπειες επέφερε σε δυο αηδόνια που επέλεξαν να μείνουν βουβά. «Ένα ψηφιδωτό χάους και μισαλλοδοξίας. Και κάπου μέσα σε όλα εκείνος. Ένας γέρος που συνεχίζει να σερβίρει, ελπίζοντας ότι θα ξαναδεί τη γυναίκα που ερωτεύτηκε κάποτε» (σελ. 119). Μέσα από λυρικές περιγραφές, ρεαλισμό, ποικίλα γεγονότα τονίζεται η αξία της αθωότητας μέσα στο πιο βαθύ σκοτάδι και ταυτόχρονα καταγράφεται μια διαφορετική περιπλάνηση στους δρόμους της ματωμένης Αθήνας τον Δεκέμβρη του 1944, «την εποχή της λύπης», όπου γίνεται σφαγή για να κερδίσει η κάθε αντιμαχόμενη πλευρά λίγα μέτρα δρόμου παραπάνω. Αλήθεια, τι θα έκανε κάποιος για έναν έρωτα που επί 21 χρόνια ήταν απλώς ένας υπαινιγμός;

Βιβλίο  Οι μάνες της άδειας αγκαλιάς
Συγγραφέας Θοδωρής Παπαθεοδώρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ομολογώ ότι τα πράγματα δυσκολεύουν. Περιγράφονται τα γεγονότα των ετών 1945-1948, λίγο πριν ανάψει η σπίθα του Εμφύλιου πολέμου. Η λογοτεχνική γραφή παραμένει αξεπέραστη, καλολογικά στοιχεία, παρομοιώσεις, μεταφορές, πλοκή σφιχτοδεμένη, χωρίς πολλές εναλλαγές κεφαλαίων και ιστοριών για να μπερδέψουν και να κουράσουν. Παρ’ όλ’ αυτά, το κείμενο θέλει απόλυτη συγκέντρωση γιατί δεν έχουμε να κάνουμε με κάτι απλό, ελαφρύ, ευδιάθετο, εφήμερο. Σίγουρα έχουμε να κάνουμε με μυθιστορηματική ανάπλαση της ιστορίας του Εμφυλίου και του Διχασμού κι έτσι απαιτείται αμέριστη προσοχή κατά την ανάγνωση κι αυτό θα κουράσει και θα ξενίσει. Μην το παρατήσετε αλλά να είστε και προετοιμασμένοι. Τα γεγονότα που εκτυλίσσονται είναι αιματηρά, άδικα, παράλογα, η νοοτροπία του κόμματος στείρα και ανούσια κι όμως υπήρξαν άνθρωποι που την υποστήριξαν και έχυσαν το αίμα τους γι’ αυτήν. Κρίμα κι άδικο. Εκτενείς αναφορές σε Μπούλκες, καταστροφή Καλαμάτας, αμνήστευση των εκτοπισμένων, βία και αναρχία από πρώην ταγματασφαλίτες, νυν μέλη ακροδεξιών συμμοριών. Μέσα σε όλα αυτά έρχεται και ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄: «Μετά τη λαϊκή άφιξη του ηγέτη του ΚΚΕ, ήρθε κι η εθνικόφρων άφιξη του Βασιλέως των Ελλήνων. Το σκηνικό είχε στηθεί, οι πρωταγωνιστές χαιρέτισαν το κοινό τους, τώρα έμενε μονάχα να βγουν οι κομπάρσοι στο προσκήνιο. Αυτοί που θα πλήρωναν με το αίμα τους την παράσταση των δυο πρωταγωνιστών». (σελ. 333). Στις σελίδες 348-349 δίνονται σύντομα οι λόγοι δημιουργίας του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδος (ΔΣΕ) και του Γενικού Αρχηγείου Ανταρτών και οι σκέψεις του Κόμματος για την έναρξη του ένοπλου κομμουνιστικού αγώνα.

Πλέον ο συγγραφέας, συγκλονισμένος, παίρνει θέση στα γεγονότα που περιγράφει:

«…άχρηστο κομματικό ιερατείο…αυτοί έγιναν οι πρώτοι και καλύτεροι κόλακες της νέας εξουσίας του, ενώ οι καπεταναίοι της Αντίστασης και οι μπαρουτοκαπνισμένοι μαχητές του ΕΛΑΣ αντιμετωπίζονταν υποτιμητικά και απαξιώνονταν συστηματικά. Ο Ζαχαριάδης ήθελε να ξεγράψει τις πιο χρυσές σελίδες του Κόμματος, ιδίως επειδή δεν είχε λάβει μέρος σε αυτές» (σελ. 290).

Ή σε άλλο σημείο:

«Την απεγνωσμένη προσπάθεια ανάκαμψης του παραγωγικού ιστού της χώρας την αποδυνάμωναν και τη δυναμίτιζαν πλήρως οι απεργίες και οι διαδηλώσεις που εξαπέλυε σε καθημερινή βάση ο ΕΡΓΑΣ, ο οποίος ελεγχόταν από το ΚΚΕ και ο οποίος…οργίαζε στα εργατικά συνδικάτα και στις δημοσιοϋπαλληλικές ενώσεις, αδιαφορώντας προκλητικά για την τραγική κατάσταση της χώρας και του λαού, χωρίς να συναισθάνεται τις ευθύνες των καιρών ή χωρίς να υπολογίζει τίποτα και κανέναν μπροστά στα στενά συμφέροντα του Κομμουνιστικού Κόμματος. Αιτήματα πλήρως ανεδαφικά λόγω των περιστάσεων και αδιαφορία στις προσκλήσεις διαλόγου της κυβέρνησης, απουσία κάθε διάθεσης συμβιβασμού και σκληρή αρνητική στάση απέναντι στην κοινή εθνική προσπάθεια, αυτή ήταν η γραμμή που είχε επιβάλει το ΚΚΕ και επικρατούσε στα συνδικάτα, στα σωματεία και στις ομοσπονδίες που διοικούνταν από τον ΕΡΓΑΣ. Σήκωμα της γροθιάς, νταηλίδικη στάση, εύπεπτα και ευήκοα συνθήματα, εκτόξευση απειλών για παλλαϊκούς ξεσηκωμούς, φωνασκίες και κραυγές αλλά και πλήρη έλλειψη πειστικών, ουσιαστικών και πρακτικών προτάσεων και λύσεων…Στου κουφού την πόρτα όσο θέλεις βρόντα. Ιδιαίτερα όταν ο κουφός έχει τα μάτια του στραμένα μόνο προς τον Βορρά, προς τον «πατερούλη» Στάλιν και τη Μεγάλη Σοβιετική Πατρίδα, από την οποία το ΚΚΕ περίμενε εναγωνίως εντολές για το κάθε του βήμα» (σελ. 251-252).

SPOILERS

Στη συνέχεια καταγράφω τα βασικά σημεία της πλοκής για να βοηθήσουν κι εμένα στη συνέχεια της ανάγνωσης και όσους αναγνώστες επιθυμούν να εντρυφήσουν σε μια διαφορετική εξιστόρηση του Εμφυλίου, αυτήν μέσα από τα μάτια των απλών ανθρώπων που την έζησαν.

-Η Αριάδνη επέστρεψε στην Αθήνα μαζί με τις πρώτες ομάδες ομήρων που απελευθερώθηκαν από τα χέρια των κομμουνιστών που έφευγαν από την Αθήνα ηττημένοι. Μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας ο ΕΛΑΣ (κατ’ ουσίαν το ΚΚΕ) αρνήθηκε ν’ αφήσει ελεύθερα 5000 άτομα, τα οποία ισχυριζόταν ότι είναι δωσίλογοι και συνεργάτες των Αρχών Κατοχής. Έτσι, μέσω του Συλλόγου προς Αναζήτηση Αγνοούμενων Ομήρων η Αριάδνη και ο αδερφός της, Μανώλης, ψάχνουν την Κατερινούλα τους. Για να μη σαλέψει το μυαλό της από την απραξία η Αριάδνη αποφασίζει να μεταβεί στην Καλαμάτα, όπου χειροτονήθηκε Μητροπολίτης ο Χρυσόστομος, βοηθός του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού με τον οποίο η Αριάδνη συνεργάστηκε στην Κατοχή με τα συσσίτια και τις επισκέψεις σε φυλακισμένους. Η Αριάδνη προσφέρει έτσι εθελοντικές υπηρεσίες σε νοσοκομεία και συσσίτια αλλά και σε φυλακές κομμουνιστών όπου εκκρεμούν καταδίκες για πράξεις που τιμωρούνται από τον ποινικό κώδικα. Δυστυχώς η περίοδος δεν είναι και η πιο κατάλληλη. Στην επαρχία, εκτός από τη δυσκολία της μεταφοράς των τροφίμων, του ιματισμού και των φαρμάκων μέσα από τους κατεστραμμένους δρόμους, εκτός από την απουσία ουσιαστικού κυβερνητικού ελέγχου, οι προσωπικές διαφορές και οι βίαιες πολιτικές αντιδικίες έκαναν αφόρητη την καθημερινή ζωή. Οι κάτοικοι ακόμη και των μικρών αστικών κέντρων ήταν έρμαια στο έλεος των κάθε λογής ανεξέλεγκτων καπετανάτων (ακροδεξιών αποχρώσεων), οι οποίοι, ενθαρρυμένοι από την ανοχή των επίσημων κατά τόπους αρχών είχαν αποδυθεί σε κυνήγι αντεκδικήσεων με θύματα αμέτοχους πολίτες αριστερών πεποιθήσεων ή στοχευμένους ανθρώπους με τους οποίους είχαν προσωπικές διαφορές. Επιθέσεις εναντίον σταθμών Χωροφυλακής, δολοφονίες και λεηλασίες έπαιρναν δέκα φορές πιο σκληρή απάντηση, ήτοι δολοφονίες αριστερών πολιτών, καταδιώξεις και συλλήψεις.

Ακόμη χειρότερα για την Καλαμάτα (και την Αριάδνη) τον Γενάρη του 1946 ξεκίνησε μια βεντέτα που βούλιαξε στο αίμα τη νότια Πελοπόννησο. Έτσι στις 20 Ιανουαρίου 1946 περίπου χίλιοι οργανωμένοι ακροοδεξιοί από όλη την Πελοπόννησο, συγκεντρώθηκαν στο χωριό Θουρία και επιτέθηκαν αιφνιδιαστικά στην πόλη της Καλαμάτας: κατέλυσαν όλες τις Αρχές, λεηλάτησαν, έσφαξαν, κράτησαν σε ομηρία όλη την πόλη ενώ η ισχνή δύναμη της Χωροφυλακής αμυνόταν όπως μπορούσε. Όλα αυτά ήταν ένας μικρός εμφύλιος που προμηνούσε τον μεγάλο, ο οποίος θα ξεκινούσε δυο μήνες αργότερα και θα βύθιζε τη χώρα σε τρίχρονο λουτρό αίματος. Ο Μανώλης, χάρη σε φίλο του δημοσιογράφο, με χαρά ανακαλύπτει μια φωτογραφία της Κατερινούλας χωμένη ανάμεσα σε αντάρτες, φωτογραφία τραβηγμένη πρόσφατα! Με χαρά τη δίνει στην Αριάδνη, που επέστρεψε τραυματισμένη από την Καλαμάτα και η οποία αρχίζει νέο γύρο ερευνών αλλά πάλι εις μάτην. Η Αριάδνη κάνει απόπειρα αυτοκτονίας. Ο φίλος του Μανώλη τον προειδοποιεί επίσης ότι το ΚΚΕ ετοιμάζεται να ξεκινήσει πόλεμο σύντομα.

– Στη Θεσσαλονίκη (όπου οι κάτοικοι ζούσαν με τον τρόμο, περιμένοντας τις εφόδους είτε της Χωροφυλακής παρουσία εισαγγελέα είτε ακροδεξιών συμμοριών σε σπίτια αριστερών πολιτών και αυθαίρετες συλλήψεις) η Μέλπω μαθαίνει ότι ο άντρας της, Σπύρος, πιάστηκε στη μεγάλη υποχώρηση του ΕΛΑΣ από την Αθήνα (αρχές Γενάρη 1945) και κλείστηκε στις φυλακές Αβέρωφ. Μετά από πορεία διαμαρτυρίας η Μέλπω γυρίζοντας σπίτι της με τη φίλη της, Δήμητρα, πέφτουν πάνω σε έλεγχο ταυτοτήτων. Η Δήμητρα αρνείται να δείξει τη δική της, γιατί ο άντρας δε φορά στολή αστυνομικού, κάτι που προκαλεί την οργή του και τη χτυπά. Η Δήμητρα επικαλείται το όνομα του Βελουχιώτη και ότι θα νικήσει τους εχθρούς του κομμουνισμού. Ο άντρας, γελώντας, της πετά στη μούρη το φύλλο του Ριζοσπάστη, όπου το ΚΚΕ διαγράφει τον Βελουχιώτη ως τυχοδιώκτη, αφού αρνήθηκε να καταθέσει τα όπλα μαζί με τους υπόλοιπους αντάρτες. Ο Βλάσης Πεχλιβάνης και τα τσιράκια του τις ξυλοκοπούν. Μήνες μετά ο Σπύρος επιστρέφει στη Θεσσαλονίκη και φέρνει άσχημα νέα για τη Μέλπω του: σύντομα κατά διαταγήν του Κόμματος θα πάνε για στρατιωτική εκπαίδευση στο Μπούλκες, πάνω από το Βελιγράδι. Η Μέλπω καταλαβαίνει πως και πάλι δεν έζησε τον άντρα της πάνω από 24 ώρες. Ο Σπύρος από την άλλη της κρύβει το γεγονός ότι ίσως μαζί με τους άντρες περάσουν τα σύνορα για τη Γιουγκοσλαβία κάποιες γυναίκες και παιδιά.

Στις 30/3/1946, παραμονή των πρώτων ελεύθερων εκλογών, τις οποίες το ΚΚΕ κατήγγειλε απέχοντας από τη διαδικασία, το Κόμμα και οι οργανώσεις του, για να επιτύχουν το στόχο του μεγάλου ποσοστού αποχής που είχε θέσει, άσκησε κάθε νόμιμο μέσο πίεσης και προπαγάνδας αλλά και παράνομο κι αιματηρό. Ο καπετάν Οδυσσέας με άλλους αντάρτες επιτίθεται στο Λιτόχωρο, σκορπώντας φωτιά και όλεθρο, έχοντας δώσει γερό χτύπημα κι έχοντας περάσει το μήνυμα του ΚΚΕ στο επίσημο κράτος (το κλίμα τρομοκρατίας και φόβου που θα διαμορφωνόταν τις επόμενες μέρες θα ήταν αποτρεπτικό για συμμετοχή στις εκλογές). Παρ’ όλ’ αυτά η συμμετοχή του κόσμου στις εκλογές ήταν αθρόα, διαψεύδοντας τις προσδοκίες του ΚΚΕ. Μετά την επίθεση, ο καπετάν Οδυσσέας συζητά με τον Λιάκο Στάκα και μαθαίνει ότι ο νεαρός Λιάκος πήγε με τον Σπύρο Ελευθεριάδη στο Βελιγράδι και μάλιστα είδε και την κόρη του, Φανή!

Η Μέλπω ξαφνικά συλλαμβάνεται από ασφαλίτες που ψάχνουν να συνδέσουν τον θείο της, Φίλιππο Ντερίδη, με το ΚΚΕ και την οργάνωση. Ο Φίλιππος έχει συλληφθεί, οδηγούν μπροστά του τη Μέλπω, η οποία ατσαλώνεται και κάνει ότι δεν τον αναγνωρίζει. Το σοκ της πάντως είναι μεγάλο γιατί δεν ήξερε ότι ήταν κρυφό στέλεχος του ΚΚΕ Θεσσαλονίκης. Ο Φίλιππος υποκύπτει στα τραύματά του κι οι ασφαλίτες τη στέλνουν στον Άη Στράτη. Ένα χρόνο μετά, στις 9/9/1947, μετά την άνευ όρων αμνηστία εις τους καταθέτοντας τα όπλα, αναθεώρηση των εκτοπίσεων και γενική αμνηστία μετά τη λήξη της ανταρσίας, όλα με την υπογραφή του Πρωθυπουργού Σοφούλη, η Μέλπω και η φίλη της, Δήμητρα, επιστρέφουν στη Θεσσαλονίκη. Πριν προλάβουν να ηρεμήσουν και να ξαναφτιάξουν τη ζωή τους, πάρθηκε απόφαση από την Κεντρική Επιτροπή το κέντρο βάρους της κομματικής δουλειάς να μεταφερθεί στον πολεμικό επιχειρησιακό τομέα κι έτσι ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας που συγκροτήθηκε να ενισχυθεί σημαντικά. Ο τρόμος τους μεγαλώνει όταν διαπιστώνουν ότι το κόμμα τις χρειάζεται στη Θράκη, στην οροσειρά του Μπέλες. Μετά από πορεία δύο μηνών φτάνουν στον προορισμό τους, όπου η Μέλπω βρίσκει γράμμα της κόρης της και δυο φωτογραφίες του άντρα της και του παιδιού της. Με απόφαση του κόμματος, η Δήμητρα τοποθετείται στα βουνά της Ροδόπης, στην Ταξιαρχία Θράκης ενώ η Μέλπω, που δεν είχε περάσει από εκπαίδευση και λόγω της συγγένειας του πιστού μέλους Σπύρου, θα παραμείνει στο Μπέλες. Οι δυο φίλες χωρίζονται κλαίγοντας.

– Στο Μυριόφυλλο, η Αγγέλα υποδέχεται με χαρά την επιστροφή του γιου της, Ηλία, και των συντρόφων του, οι οποίοι, κυνηγημένοι από τον τακτικό στρατό και τη Χωροφυλακή, κατευθύνονται προς τα σύνορα. Με λύπη του ο Ηλίας ανακοινώνει στη μητέρα του ότι η περιβόητη συμμορία του Καλαμπαλίκη επιτέθηκε στο στρατόπεδο του ΕΛΑΣ στα Άγραφα και το διέλυσε, αιχμαλωτίζοντας τα γυναικόπαιδα, ανάμεσά τους και τη Γιάννα! Στην πραγματικότητα, η Φανή και η Γιάννα είναι από τις πρώτες που ανακρίνουν οι συμμορίτες, οι οποίοι μάλιστα λιγουρεύονται τα κορίτσια. Η Φανή τραβά την προσοχή των αντρών και τους ερεθίζει για να μην ξεσπάσουν στη 12χρονη Γιάννα. Την «ανάκριση» διακόπτει ο λοχαγός Ιατρόπουλος της Εθνοφυλακής και ο λόχος του, ο οποίος επιπλήττει τους συμμορίτες και παίρνει τις γυναίκες του ΕΛΑΣ για τη Λάρισα ώστε να ανακριθούν κανονικά. Ανάμεσα σ’ αυτές τις γυναίκες είναι και η Κατερινούλα που την έφεραν αιχμάλωτη!

Στο δρόμο πέφτουν σε ενέδρα: μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας και την απόφαση για τη δημιουργία Σώματος Εθνοφυλακής που θα αναλάμβανε την τήρηση της τάξης μέχρι να δημιουργηθεί επαρκής τακτικός εθνικός στρατός, το Κομμουνιστικό Κόμμα αποφάσισε να διαβρώσει την καινούργια δύναμη και την κατάλληλη στιγμή να την ενσωματώσει στο σχεδιασμό του ή, έστω, να την αφαιρέσει από τον έλεγχο της κυβέρνησης. Έδωσε εντολή σε ολόκληρο τον κομματικό μηχανισμό να καταταγούν τα μέλη του στο νέο σώμα, δίχως όμως να φανερώσουν την κομματική τους ταυτότητα ή την πολιτική τους τοποθέτηση. Μέσα στις μονάδες θα οργανώνονταν με το γνωστό και δοκιμασμένο από την παρανομία σύστημα των τριάδων που εφάρμοζε το ΚΚΕ και θα άρχιζαν τη συνωμοτική δουλειά, τη διάβρωση και το σαμποτάρισμα του στρατού από τα μέσα. Πολλές φορές αυτοί οι πυρήνες του ΚΚΕ έγιναν πλειοψηφία μέσα στις μονάδες, με αποτέλεσμα να τις καταλάβουν ή να το σκάσουν, παίρνοντας τον οπλισμό και τα πυρομαχικά τους, ή ακόμη και να στραφούν εναντίον τους σε συνεννόηση με τους ομοϊδεάτες τους στα βουνά κι επιτιθέμενοι από κοινού (σελ. 165-166). Έτσι η Γιάννα, η Φανή και η Κατερίνα απελευθερώνονται από τους ομοϊδεάτες τους και το κόμμα τις στέλνει μαζί με άλλα γυναικόπαιδα σε ομάδες των πέντε, καθ’ υπόδειξιν του καπετάν-Οδυσσέα, σε διάφορα χωριά της Μακεδονίας φίλα προσκείμενα και συμπαθούντα προς τον κομμουνισμό. Η Φανή και η Γιάννα ξεκουράζονται στο χωριό Ζιάκα των Αγράφων και ξανακερδίζουν τη φιλία τους μετά την αυτοθυσία της Φανής.

Τέλη καλοκαιριού του 1945 την έννομη τάξη πέριξ της πόλεως των Γρεβενών ανέλαβε επιτέλους η Χωροφυλακή και πολλές φορές πραγματοποιούνταν έφοδοι με τη συνδρομή των άτακτων ένοπλων ομάδων της Ακροδεξιάς. Σε μια από αυτές, την οριστική, η έφοδος στο Ζιάκα (τη μικρή Μόσχα όπως έλεγαν το χωριό) οδήγησε στη σύλληψη πολλών αντρών και γυναικών αλλά ακόμη χειρότερα διαλύθηκαν οι σύνδεσμοι, αποκαλύφθηκαν κρυψώνες, όλη η συνωμοτική οργάνωση του ΚΚΕ διαλύθηκε. Ακόμη χειρότερα κάποιες αντάρτισσες λύγισαν στα βασανιστήρια και αποκάλυψαν πολλά μυστικά, που εξάρθρωσαν το παράνομο δίκτυο του ΚΚΕ σε όλο τον νομό, με μεγαλύτερη απώλεια τα όπλα. Έτσι στη σύσκεψη του αρχηγείου ανταρτών Βοΐου και Γράμμου, για να αποφευχθούν αντίστοιχες προδοσίες στο μέλλον, αποφασίστηκε τα γυναικόπαιδα να περάσουν κρυφά τα σύνορα της Γιουγκοσλαβίας και της Αλβανίας και να καταφύγουν σε στρατόπεδα που παραχωρούν στο ΚΚΕ οι συναγωνιστές αυτών των δύο Λαϊκών Δημοκρατιών. Τα γυναικόπαιδα θα πάνε με τα πόδια και ας είναι μακριά και ας είναι χειμώνας, δεν υπάρχει άλλη λύση. Η Κατερινούλα εξακολουθεί να είναι στην ίδια ομάδα με τις δυο κοπέλες.

Στη συνέχεια παρακολουθούμε τη ζωή των κοριτσιών στο Μπούλκες της Γιουγκοσλαβίας: χωριό στη Βοϊβοντίνα που παραχωρήθηκε εν λευκώ από τον Τίτο στο ΚΚΕ κι εκεί οργανώθηκε ένα ιδιότυπο λαϊκό κράτος μέσα στο γιουγκοσλαβικό έδαφος. Εκεί εγκαταστάθηκαν περίπου 3.000 μέλη του ΚΚΕ αρχικά, τα οποία έφτασαν τις 7.000 όσο το Κόμμα έστελνε τους πιστούς του για να εκπαιδευτούν στρατιωτικά και κομματικά. Το Μπούλκες οργανώθηκε σαν αυτόνομη κοινότητα με σύνορα, νόμους, νόμισμα κλπ. Κύριος στόχος ήταν η παραγωγή μαχητών, ανταρτών αξιωματικών και κομματικών στελεχών που θα πολεμούσαν πίσω στην Ελλάδα κατά του ελληνικού στρατού. Παράλληλα όμως λειτούργησε απίστευτος χαφιεδισμός, σπίλωση και συκοφάντηση. Στα μέσα του 1948 βγαίνει διαταγή όλες οι γυναίκες από 14 και πάνω να φύγουν από το Μπούλκες και να παρουσιαστούν στην έδρα του Γενικού Αρχηγείου του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδος στην Πύλη των Πρεσπών (οι κάτω των 16 θα μείνουν στο νοσοκομείο ή στην Επιμελητεία, οι άλλες θα πολεμήσουν).

Στο Μυριόφυλλο οι αντάρτες επιστρέφουν για να δημιουργήσουν περιμετρικές οχυρώσεις, πολυβολεία και χαρακώματα. Όσοι έχουν ανθρώπους στον Ελληνικό Στρατό ή συμπαθούντες του Παπανδρέου το σκάνε πάλι στα βουνά. Με μεγάλη χαρά και έκπληξη η Αγγέλα δέχεται την ξαφνική επίσκεψη της Γιάννας που ήρθε να μείνει στο σπίτι της με τη Φανή και την Κατερινούλα, την οποία η Αγγέλα αναγνωρίζει. Η στάση της Φανής είναι απόλυτα προσαρμοσμένη στη γραμμή του κόμματος με τσιτάτα και λοιπά, κάτι που δυσαρεστεί την Αγγέλα και τη θεια Βασίλαινα.

Βιβλίο  Οι κόρες της λησμονιάς
Συγγραφέας Θοδωρής Παπαθεοδώρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο συγγραφέας κεντά έναν καμβά περιστατικών, γεγονότων, ιστοριών, χωρίς να γίνεται ποτέ κουραστικός και με ένα απαράμιλλο στιλ γραφής που συνδυάζει τη λυρικότητα και την αφήγηση, μας κρατά σε αγωνία για τη συνέχεια. Συγκλονιστικές σελίδες, ανθρώπινες ιστορίες, λάθη, αδικίες, φρικαλεότητες, οι λέξεις περισσεύουν μπροστά στον πλούτο των πληροφοριών, των γεγονότων και των περιστατικών. Και μιλάμε για το πρώτο βιβλίο της τετραλογίας! Εδώ ξεκινούν οι ιστορίες των τριών γυναικών, από τις τελευταίες μέρες της Κατοχής ως τη συμφωνία της Βάρκιζας. Το κείμενο είναι βασισμένο σε προσωπικές μαρτυρίες και συνοδεύεται από ενδεικτική βιβλιογραφία.

Όσο πυκνό και δύσκολο φαίνεται από την περίληψη, τόσο εύκολο να το παρακολουθήσεις και να το κάνεις δικό σου είναι. Πουθενά δεν κουράζει, πουθενά δεν κάνει κοιλιά, πουθενά δεν διδάσκει. Ο συγγραφέας δεν αγνοεί τα αίτια και τα αιτιατά του Εμφυλίου αλλά δε στηλιτεύει, προτιμά να μιλήσει μέσα από τις μητέρες, που δεν είναι ούτε αγωνίστριες, ούτε σύντροφοι, ούτε πολίτισσες, ούτε τίποτα, άνθρωποι είναι, μάνες, γυναίκες. Όπως τόσοι και τόσοι που θυσιάστηκαν για κάποια ιδανικά, που εκμεταλλεύτηκαν τις περιστάσεις που δημιούργησε η ήττα. Από τις ελάχιστες περιπτώσεις που θέλω να γνωρίσω από κοντά τον συγγραφέα και να συζητήσω μαζί του για τις σκέψεις του, τη νοοτροπία του, τα συναισθήματά του. Κι όσοι βιάζονται να με χαρακτηρίσουν μελό και το βιβλίο κακέκτυπο των ελληνικών ταινιών των δεκαετιών του 1950 και του 1960 ένα έχω να πω: η λογοτεχνική πένα σε κάνει να παραδεχτείς ότι έχουμε ένα ωραίο και καλογραμμένο κείμενο.

1) Αγγέλα: Μυριόφυλλο Καστοριάς. Απρίλης 1943.
Η Αγγέλα, μητέρα τριών παιδιών, του Ηλία, της Γιάννας και της Ελένης, γιορτάζουν την απελευθέρωση, όπως νομίζουν, από τους Ιταλούς (οι οποίοι στην πραγματικότητα, φοβισμένοι από την παρουσία του ΕΛΑΣ στα βουνά της Πίνδου, αποσύρονται στην έδρα τους, στην Καστοριά). Οι κάτοικοι, πριν προλάβει να στεγνώσει το δάκρυ της χαράς, υποδέχονται τον ΕΛΑΣ (στρατιωτικό σκέλος του ΕΑΜ, της αντιστασιακής οργάνωσης με πολιτικό φορέα το ΚΚΕ) ως απελευθερωτή, ο οποίος στρατός, με αρχηγό τον σκληραγωγημένο καπετάν Οδυσσέα, τους γεμίζει τα μυαλά με λαοκρατία, ιδέες περί απελευθέρωσης και ισότητας για όλους. Όλα αυτά όμως έρχονται σε σύγκρουση με την άδικη εκτέλεση και διαπόμπευση σημαντικών ανθρώπων του χωριού με αντίθετα φρονήματα. Η προπαγάνδα και η πλύση εγκεφάλου για τη στρατολόγηση νέων μελών βρίσκει ευήκοον ους στα ανήλικα παιδιά του χωριού, μεταξύ τους ο Λιάκος και η Γιάννα.

Σε εκείνες τις πρώτες μέρες του ΕΛΑΣ επιστρέφει ο πεθερός της Αγγέλας που το είχε σκάσει με τον γιο του στη Θεσσαλία για να βρουν δουλειά και να ζήσουν την οικογένειά τους. Κατάφεραν να βρουν δουλειά αλλά μετά από ένα εξάμηνο επέστρεφε το τάγμα του Ιωάννη Βελισσαρίδη (δεξί χέρι του Γεωργίου Πούλου, ιδρυτή της Εθνικής Ένωσης Ελλάς, που βοηθούσε το γερμανικό στρατό στις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις εναντίον των ανταρτών στα βουνά) που τους στρατολόγησαν βίαια για φάμπρικες της Γερμανίας. Ο μπαρμπα-Ηλίας και ο γιος του, ο Γιώργος, έδωσαν ό,τι λεφτά είχαν μαζέψει κι έτσι ο Γιώργος κρατήθηκε να δουλεύει στα τρένα Αθηνών-Θεσσαλονίκης και να μην τον στείλουν στη Γερμανία. Ο μπαρμπα-Ηλίας επέστρεψε στο Μυριόφυλλο, τη νύφη του και τα εγγόνια του κι έζησε τις άσχημες στιγμές της κυριαρχίας του ΕΛΑΣ στην Πίνδο. Τελικά οι αντάρτες πήραν τα παιδιά μαζί τους με τη θέλησή τους: τα αγόρια στα Γραμμοχώρια και τα κορίτσια στην Αβδέλλα κι από κει στην Καρυά των Αγράφων! Ανάμεσά τους και ο Λιάκος με τη Γιάννα!

2) Μέλπω Ελευθεριάδη: Θεσσαλονίκη, Σεπτέμβρης του 1943.
Το Φλεβάρη του 1937 ο υπουργός Ασφαλείας του Μεταξά Μανιαδάκης κατάφερε να εξαρθρώσει τον παράνομο μηχανισμό του ΚΚΕ και να στείλει όλους τους αριστερούς σε «διακοπές με έξοδα του κράτους». Ανάμεσα στους εκτοπισμένους και ο Σπύρος Ελευθεριάδης, σύζυγος της Μέλπως και πατέρας της Φανής. Κέρκυρα, Κίμωλος, Γαύδος, Ακροναυπλία, φυλακές και τόποι εξορίας. Ο Σπύρος μεταφέρεται στην Ακροναυπλία, όπου είναι φυλακισμένα πολλά επίλεκτα στελέχη του ΚΚΕ. Ο Σπύρος απέκτησε κομματικά ερείσματα, ανέβηκε στην ιεραρχία και σφυρηλάτησε το χαρακτήρα του: σοβαρότητα, πειθαρχία, αγώνας. Με την είσοδο των Γερμανών στην Ελλάδα, λόγω των συνθηκών τότε, ο Σπύρος απελευθερώθηκε κι επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη. Η Μέλπω δεν πρόκειται να ξαναδεί τον άντρα της όπως πριν, να περάσει μια ήσυχη βραδιά μαζί, σαν ζευγάρι. Κυνηγημένος και κατατρεγμένος, πιστός στο κόμμα του και μαζί με αυτόν και η γυναίκα του, αν και φορτωμένη με χιλιάδες αντιρρήσεις, σκέψεις και απορίες. ζουν σαν τα ποντίκια, κρυφά και υπό διωγμόν. Μετά από διάφορα περιστατικά και σαμποτάζ, η Μέλπω πέφτει σε παγίδα ελέω προδοσίας από «συναγωνίστρια» και συλλαμβάνεται. Η Φανούλα το σκάει.

3) Αριάδνη Κωνσταντάκη: Αθήνα, Νοέμβριος 1943
Ο Ελευθέριος Κωνσταντάκης και ο Εμμανουήλ Μυρτάκης, σύζυγος και αδερφός αντίστοιχα της Αριάδνης, πολεμούν τους Γερμανούς στα βουνά της Ρούμελης. Η Αριάδνη, νοσοκόμα, μετά τις φοβερές κακουχίες που έζησε στο μέτωπο του ’40-’41 επέστρεψε στην Αθήνα για να συνεχίσει την περίθαλψη στον Ευαγγελισμό. Στο νοσοκομείο, όμως, έχουν εισαχθεί κρυφά και παράτυπα στελέχη του ΕΑΜ και αντάρτες του ΕΛΑΣ χωρίς την απαραίτητη αναπηρία, μόνο και μόνο για να ελέγχουν έτσι το νοσοκομείο και να διαβρώνουν το μηχανισμό διοίκησης κι ακόμη χειρότερα τις εθνικές συνειδήσεις των ανθρώπων. Μετά από ένα φριχτό βράδυ, κατά το οποίο ταγματασφαλίτες εισέβαλαν στο νοσοκομείο και συνέλαβαν τους ψεύτικους αναπήρους κι έφυγαν πριν εισβάλουν οι ΕΛΑΣίτες και για αντίποινα της απειλήσουν τη ζωή, η Αριάδνη δεν ξαναπήγε στο νοσοκομείο. Αφοσιώθηκε στα συσσίτια που οργάνωνε η Αρχιεπισκοπή Αθηνών και η Ιωάννα Τσάτσου, προσωπική της φίλη. Κάποια στιγμή ο Αρχιεπίσκοπος αναθέτει στην Αριάδνη και σε άλλες αποφασισμένες γυναίκες να μεταβούν στις φυλακές Αβέρωφ και να συνομιλήσουν με 120 αιχμαλώτους που θα εκτελέσουν οι Γερμανοί για αντίποινα. Ανάμεσά τους είναι και ο Γιώργης Στάκας, που παρακαλεί την Αριάδνη να βρει τη γυναίκα του και να της δώσει το δαχτυλίδι του.

Αυτός είναι ο πρόλογος στις ιστορίες των τριών γυναικών. Στη συνέχεια έχουμε πολλές εξελίξεις, με ιστορικό υπόβαθρο την αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα, την κυβέρνηση του Παπανδρέου και τη λυσσαλέα μάχη-αγώνα των κομμουνιστών να εγκαθιδρυθούν στα πράγματα της χώρας αφανίζοντας κάθε άλλη αντιστασιακή ομάδα, οπότε ξεσπά λυσσαλέος εμφύλιος (αποκορύφωμα τα Δεκεμβριανά, από τις συγκλονιστικότερες σελίδες του βιβλίου η περιγραφή της πορείας και οι ένοπλες συγκρούσεις που ακολούθησαν) κι όταν αρχίζουν να υποχωρούν οι κομμουνιστές από την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη επιτέλους παραδέχονται τους λανθασμένους χειρισμούς και υπογράφουν τη Συμφωνία της Βάρκιζας.

Το βιβλίο το συνιστώ μόνο σε όσους θέλουν να διαβάσουν αντικειμενικά για τον Εμφύλιο, να δεχτούν ότι υπήρξε άδικο και παραπλάνηση και από τις δυο (;) μεριές και να έχετε υπ’όψιν ότι πρόκειται για μυθιστόρημα κι όχι για ιστορικό δοκίμιο.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«…ένα χαμόγελο πιο μελωμένο κι από καρπούζι αυγουστιάτικο σε ποτιστικό μποστάνι» (σελ. 32).

«Όμως εσύ είσαι μάνα, έχεις χέρια να κρέμονται στη φούστα σου, να έχουν την ανάγκη σου. Τα παιδιά σου…» (σελ. 73).

«Τι να την κάνω την περηφάνια; Μπορώ να την αγκαλιάσω και να κλάψω στον ώμο της; Μπορώ να κουρνιάσω μέσα της όταν φοβάμαι;» (σελ. 124).

«Όταν φύγουν οι Γερμανοί θα γίνει χαλασμός! Εκατόν είκοσι χρόνια χαράμι. Πάλι σε ρώσικα κι εγγλέζικα κόμματα είμαστε χωρισμένοι. Πέρασαν τα χρόνια, άλλαξε ο αιώνας, έγιναν δύο παγκόσμιοι πόλεμοι, μα το ρωμαίικο τσερβέλο δεν άλλαξε! Το ίδιο άμυαλο, ευκολόπιστο και φανατισμένο απέμεινε!» (σελ. 173).

«Εκτελέσεις. Άδικοι θάνατοι. Στο όνομα του λαού ο ένας, εν ονόματι του έθνους ο άλλος…Εν ονόματι του ανθρώπου δε θα μιλήσει κανείς» (σελ. 193).

«Είχε μαυρίσει το μάτι μου στη διαδρομή, είχε γδαρθεί η ψυχή μου. Το κόκκινο του αίματος, το μαύρο του θανάτου, αυτή ήταν η ζωή μας» (σελ. 198).

«Το ΚΚΕ τους είχε βρει μια ιδέα και ακριβώς επειδή ήταν απλώς μια ιδέα κι ακόμη δεν είχε δοκιμαστεί στην πράξη μετατράπηκε σε βαθιά πίστη. Στο όνομα αυτής της επαναστατικής πίστης θα θυσιάζονταν τα επόμενα χρόνια δεκάδες, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι. Και πρώτοι απ’ όλους οι ίδιοι οι πιστοί, όπως συμβαίνει πάντα με όλα τα δόγματα» (σελ. 252).

«Τα ελληνικά ιδεώδη θριάμβευαν. Ήτοι, ρουσφέτια, απαλλοτριώσεις, συναλλαγές, εξυπηρετήσεις, ιδιοποιήσεις και μαύρη αγορά. Ούτε το δράμα της Κατοχής δεν άλλαξε τις απαράγραπτες παραδόσεις που κληροδότησαν στο λαό μας τα χίλια χρόνια του Βυζαντίου και των παρεπόμενων βυζαντινισμών, τα τετρακόσια χρόνια της οθωμανικής σκλαβιάς, οι φαναριώτικες τακτικές των εκκλησιαστικών παραγόντων και η αδηφαγία των Ελλήνων μπέηδων που αυτάρεσκα ονομάζονταν προεστοί και δημογέροντες» (σελ. 296).

«Ποιος θεός θα επέτρεπε μια τέτοια σφαγή; Ποιος θεός θα άφηνε να ρέει ποτάμι το αδελφικό αίμα; Ποιος θεός θα επέτρεπε τέτοιο ασύλληπτο όλεθρο σ\’ αυτό το ρημαγμένο για τόσα χρόνια τόπο; Ποιος» (σελ. 385);

«-Όταν μου ζητήσει το Κόμμα! – Ανάθεμα το κόμμα και την τελεία, σκέφτηκε. Μα φυσικά δεν το είπε» (σελ. 442).

Και φυσικά μην ξεχνάμε την υπεροπτική στάση του Τσόρτσιλ που ήρθε για να φτιάξει τα πράγματα και καλά: «Αγαπητέ μου, πρέπει να φύγουμε γιατί είμαστε ξένοι. Το σόου είναι των Ελλήνων…» (σελ. 455).

«Αυτό που δεν ήξεραν, που δεν μπορούσαν να κουλαντρίσουν, ήταν το αγιάζι της ψυχής τους. Καταδιωγμένη και φοβισμένη την ένιωθαν, η ψυχούλα τους έτρεμε πιο πολύ απ\’ το ξεπαγιασμένο τους κορμί. Και πού να βρεθεί φλοκάτη, πού να βρεθεί στρωσίδι να τη ζεστάνει κάπως την έρμη; Πώς να ημερέψει λιγάκι και να πάρει μια ανάσα, όταν κάθε σπιτικό είχε κι από έναν άνθρωπό του χαμένο; Σε βουνά και ράχες εξαφανισμένο, σε πολιτείες άγνωστες, μακρινές, θύμα του αγώνα και της ανάγκης. Αντάρτης ή όμηρος από την Κατοχή ακόμη, στρατολογημένος ή εξαφανισμένος, αδιάφορο το γιατί, ίδια πονούσε η αγωνία για την τύχη του, ίδια έκαιγε ο στοχασμός για τη χαμένη ζωή, όποιο κι αν ήταν το αίτιο\” (σελ. 587-588).

SPOILERS

Στη συνέχεια καταγράφω τα βασικά σημεία της πλοκής για να βοηθήσουν κι εμένα στη συνέχεια της ανάγνωσης και όσους αναγνώστες επιθυμούν να εντρυφήσουν σε μια διαφορετική εξιστόρηση του Εμφυλίου, αυτήν μέσα από τα μάτια των απλών ανθρώπων που την έζησαν.

-η Φανή Ελευθεριάδη έρχεται σε επαφή με τον πατέρα της, που τη στέλνει για ασφάλεια στον αδερφό της γυναίκας του, καπετάν Οδυσσέα (οπότε η Φανή γνωρίζει τη Γιάννα και γίνονται φίλες). Η Αγγέλα εντοπίζει τη Γιάννα και της ζητά να γυρίσει σπίτι. Το κορίτσι αρνείται, πιστό στον αγώνα, και η Αγγέλα, φουρκισμένη, ξεκινά για την Αθήνα, μπας και βρει έστω τον γιο της. Στη Θήβα συναντιέται με τάγμα του ΕΛΑΣ, στο οποίο είναι και ο αγνώριστος γιος της, παλικαρόπουλο που μεγάλωσε τόσα πολλά χρόνια σε τόσο λίγες μέρες. Ο Ηλίας μεταφέρεται στην Αθήνα για να ενισχύσει τις οδομαχίες του ΕΛΑΣ και υπόσχεται να γυρίσει, οπότε η Αγγέλα παραμένει στο στρατόπεδο της Θήβας ως νοσοκόμα. Αργότερα εκεί (βλ. παρακάτω) η Αγγέλα θα γνωρίσει την Αριάδνη που μετά από συζήτηση καταλαβαίνει ποια έχει μπροστά της αλλά δε θα προλάβει να της δώσει το δαχτυλίδι του άντρα της: η Αγγέλα κατηγορείται για χαφιές επειδή μιλούσε με την Αριάδνη και μοίραζε κρυφά γάλα στα αιχμάλωτα παιδιά. Επειδή είναι η μάνα του καπετάν Γράμμου δεν εκτελείται αλλά ξαποστέλλεται πίσω στο χωριό της (όπου ο πεθερός της έχει ήδη πεθάνει από καρδιά). Ταυτόχρονα η Γιάννα ερωτεύεται τον καπετάν Οδυσσέα και κάνει το λάθος να το εξομολογηθεί στη Φανή, που παρεξηγείται νομίζοντας ότι η Γιάννα της έκανε τη φίλη για να έχει από κοντά τον καπετάν Οδυσσέα!

– η Αριάδνη μαθαίνει ότι ο ήρωας, ο βενιζελικός της αδερφός φυλακίστηκε στις Σπέτσες για δωσιλογισμό και εσχάτη προδοσία μιας και ήταν Ταγματασφαλίτης (συμπεριφορά των ταγμάτων στον λαό σκληρή και ελεεινή). Όταν η Αριάδνη τον επισκέπτεται, ο Μανώλης της αποκαλύπτει ότι ήταν στο 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων, που εξοντώθηκε από τους κομμουνιστές και ο δικός του λόχος κατέφυγε στην Πελοπόννησο. Κυνηγημένοι από τον ΕΛΑΣ αναγκάστηκαν να βρουν καταφύγιο στους Ταγματασφαλίτες για να επιζήσουν! Σοκαρισμένη η Αριάδνη μαθαίνει και για την εκτέλεση του συζύγου της, Λευτέρη. Επιστρέφει στην Αθήνα, κλείνεται στο σπίτι για να πενθήσει και μετά από τρεις μέρες, διασχίζοντας μια διχοτομημένη και διχασμένη πλέον Αθήνα επιστρέφει στο σπίτι που άφησε την κόρη της για να γυρίσουν στο δικό τους σπίτι. Δυστυχώς πέφτει σε Ταγματασφαλίτες, που λυσσασμένοι από τη στάση και τη συμπεριφορά του ΕΛΑΣ την περνούν για κομμουνίστρια και τη βασανίζουν. Ευτυχώς η ταυτότητα του συζύγου της τη σώζει. Καταφεύγει με την κόρη της στο σπίτι του Κωνσταντίνου και της Ιωάννας Τσάτσου. Κατά τη διάρκεια της ανακωχής λόγω της σύσκεψης του ίδιου του Τσώρτσιλ με την πολιτική ηγεσία της χώρας, η Αριάδνη καταφέρνει να γυρίσει σπίτι με την κόρη της και να περάσουν μιάμιση μέρα ξεγνοιασιάς. Ξαφνικά εισβάλλουν \”συναγωνιστές\” και τη συλλαμβάνουν ως ύποπτη για αντιλαϊκή δράση, βάση επώνυμης καταγγελίας. Τελικά ο ΕΛΑΣ αρχίζει να χάνει μία μία και τις τελευταίες εστίες αντίστασης στην Αθήνα κι έτσι οι αιχμάλωτοι πρώην σύντροφοι απομακρύνονται στοιχισμένοι σε δυάδες από την Αθήνα και καταλήγουν…στη Θήβα!Μετά από κακουχίες, ο Μήτσος Ντάκας, κατόπιν εντολής της οργάνωσης, διατάζει τα παιδιά να απομακρυνθούν τα παιδιά από το στρατόπεδο. Μες στην αγωνία η Αριάδνη του χαρίζει όλα της τα κοσμήματα, ακόμη και το δαχτυλίδι του Στάκα, αλλά γελώντας ο Μήτσος Ντάκας την κάνει πέρα και φεύγει με την κόρη της. Με την υπογραφή της Βάρκιζας οι κομμουνιστές αμνηστεύονται κι έτσι οι αιχμάλωτοι απελευθερώνονται. Η Αριάδνη ψάχνει παντού την κόρη της.

-η Μέλπω απελευθερώνεται χάρη σε χρυσές λίρες του θείου της, απόστρατου αξιωματικού, και φεύγει με τον Σπύρο για Αθήνα, ο οποίος Σπύρος συμμετέχει ενεργά στην πορεία διαμαρτυρίας της 3/12/1944 και στα δεκεμβριανά γεγονότα που ακολούθησαν. Αργότερα κι αυτή κι ο Σπύρος είναι μεταξύ των κομμουνιστών που παγιδεύουν τα υπόγεια του ξενοδοχείου της Μεγάλης Βρετανίας με εκρηκτικά. Ο Σπύρος συμπαθεί πολύ τον ριψοκίνδυνο και γενναίο Γράμμο ή αλλιώς Ηλία Στάκα, μέλος των ταγμάτων που απέσπασε το Κόμμα από την Πίνδο για να ενισχύσει τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ που ηττώνταν σιγά σιγά και κάθε τετράγωνο της Αθήνας έπεφτε στα χέρια των Εγγλέζων. Η παρουσία του Τσώρτσιλ ακυρώνει το σχέδιο αλλά μόλις λήγει η συνάντηση με άκαρπα αποτελέσματα οι μάχες ξεκινούν πάλι λυσσώδεις. Ο Σπύρος, ο Ηλίας και η Μέλπω εγκαταλείπουν ένα από τα κτήρια για τα οποία ήταν υπεύθυνοι και αποσύρονται στη Θήβα. Εκεί ο αδερφός της, καπετάν Οδυσσέας, της αναγγέλλει με λύπη του ότι ξέσπασαν επιδρομές αναρχικών και ακροδεξιών συμμοριών, που εκμεταλλεύονται την ήττα του ΕΛΑΣ και λεηλατούν, σκοτώνουν και βιάζουν κομμουνιστές. Θύμα μιας τέτοιας συμμορίας, του Σούρλα συγκεκριμένα, επιτέθηκε στο στρατόπεδο που είχαν τη Φανούλα! Τέλος ο Σπύρος φεύγει σε άλλη βάση και χάνονται τα ίχνη του. Η Μέλπω φεύγει για Θεσσαλονίκη για να ψάξει και για τους δυο τους.

Βιβλίο Φλόγα και άνεμος 
Συγγραφέας Στέφανος Δάνδολος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο συγγραφέας δε δημιούργησε μια μυθιστορηματική βιογραφία αλλά ένα μεστό, έξυπνο και ευρηματικό λογοτεχνικό κείμενο, γεμάτο ανατροπές, απρόβλεπτες εξελίξεις και συγκινητικές σκηνές. Δε μένει μόνο στις ζωές αυτών των δύο ανθρώπων αλλά, με αφορμή την εποχή και τις συνθήκες, καταφέρνει να φτιάξει διάφορους ρεαλιστικούς χαρακτήρες που κινούνται στις παρυφές των γεγονότων, συγκροτώντας τον δικό τους μικρόκοσμο και γεννώντας συναισθήματα που ποικίλουν από το χαμόγελο ως το δάκρυ. Όσο ενδιαφέρουσα κι αν είναι μια βιογραφία, ο αναγνώστης ξέρει τα (περισσότερα τουλάχιστον) γεγονότα και σίγουρα την κατάληξη της ιστορίας που θα επιλέξει να διαβάσει, επομένως είναι απαραίτητες μια δυνατή γραφή και μια σειρά από ιδέες που θα κεντρίσουν το ενδιαφέρον του ως το τέλος. Αυτήν την προϋπόθεση ο Στέφανος Δάνδολος την πάει ένα βήμα πιο πέρα, ντύνοντάς την με υπέροχα καλολογικά στοιχεία, ενδιαφέροντα πρωθύστερα και ένα πάνθεον ηρώων που δένουν αναπάντεχα με την κεντρική ιδέα της πλοκής.

Ο υπασπιστής του Υπουργού Εσωτερικών Στυλιανού Παττακού που βρίσκει ένα σημειωματάριο και αυτό του αλλάζει άρδην τη νοοτροπία, ο ηθοποιός που πέθανε από ανακοπή καρδιάς μόλις στα είκοσι επτά του χρόνια και στην κηδεία του βρέθηκαν ελάχιστοι, η νοικοκυρά που πνίγεται σε μια άδεια ζωή παντρεμένης γυναίκας και λάμπει ολόκληρη όταν τυχαία παίρνει αυτόγραφο από τον Δημήτρη Χορν, ο πατέρας που μεγαλώνει αυστηρά το παιδί του αλλά δεν παύει να το αγαπάει, το μεσήλικο ζευγάρι που κατέλυσε σε ξενοδοχείο του Φαλήρου για να ξαναζήσει τα πρώτα χρόνια της γνωριμίας του είναι κάποιοι από τους χαρακτήρες που εμπλουτίζουν το κείμενο, δένονται με αναπάντεχο τρόπο με το καθαυτό μυθιστόρημα και δίνουν πολλές ευκαιρίες στον συγγραφέα να ξεδιπλώσει το συγγραφικό του ταλέντο. Με αυτούς θέλω να ξεκινήσω, χωρίς να μειώνω σε αξία τις ζωές του Γεωργίου Παπανδρέου και της Κυβέλης ή τον τρόπο με τον οποίο αυτές χαρίζονται αφειδώς στον αναγνώστη.

Ο Αλέξανδρος Κροντηράς ήταν ένας ηθοποιός που εμπνεύστηκε από την Κυβέλη όταν την είδε σε κάποια παράσταση και γράφτηκε σε δραματική σχολή, απογοητεύοντας τους γονείς του, κυρίως τον πατέρα του, που τον αποκλήρωσε. Η ζωή που ακολούθησε ήταν δύσκολη, ακόμη κι αν η μοίρα τα έφερε ώστε κάποια στιγμή να παίξει στο πλάι της σημαντικής ηθοποιού, και δυστυχώς η απηνής κοινωνική καταδίωξη είχε ως αποτέλεσμα η καρδιά του να ραγίσει μόλις στα 27 του χρόνια. Το σημειωματάριό του είναι γεμάτο σκέψεις, εικόνες και συναισθήματα κι αποκαλύπτουν ένα τραγικό μυστικό. Αυτές τις εξομολογήσεις αναθέτουν οι ανώτεροί του για να τις ξεψαχνίσει στον Φώντα Λαμπρόπουλο, υπασπιστή του Παττακού, μήπως και βρει κάποιον ύποπτο σχολιασμό για το καθεστώς, ονόματα αντιφρονούντων, κάτι.

Ο Φώντας είναι άνθρωπος πεζός, «ξύλινος», απρόσιτος, δεν έχει πάει ποτέ του θέατρο, δεν έχει διαβάσει λογοτεχνία, θεωρεί την ευαισθησία σύμπτωμα αδυναμίας, ταιριαστή μόνο στις γυναίκες. Έχει μια ήρεμη, άχρωμη οικογενειακή ζωή και ουσιαστικά έχει πραγματοποιήσει το όνειρο του αυστηρού πατέρα του, που τον γαλούχησε με ξύλο και τιμωρίες για να υπηρετήσει τον νόμο και την τάξη, κάτι που θα γίνει πιο μεγαλεπήβολο και λαμπερό τώρα που αναγεννήθηκε η Ελλάδα από τις στάχτες της και γλύτωσε από τον κομμουνισμό. Τι συμβαίνει λοιπόν κι από τα πρώτα λόγια του σημειωματάριου αρχίζει να ταράζεται και να μπαίνει σε σκέψεις; Τι είναι αυτό που του γεννάει πρωτόφαντα συναισθήματα; Τι συμβαίνει κι αρχίζει να βλέπει γύρω του τις πραγματικές διαστάσεις των γεγονότων, την ποταπότητα και την κενότητα των οραμάτων της Δικτατορίας;

Ο Μιχάλης και η Φωτεινή είναι η αγαπημένη μου ιστορία σε όλο το μυθιστόρημα. Καταλύουν κοντά στο σημείο όπου είχαν ζήσει πριν τον πόλεμο τον μήνα τον μέλιτος, εκεί όπου τώρα υψώνεται μια απρόσωπη πολυκατοικία, και ξαναζούν όλες τις στιγμές του παρελθόντος τους. Απρόσιτοι και ευγενικά αποστασιοποιημένοι από την ομήγυρη και τους άλλους θαμώνες χορεύουν, τραγουδάνε και αναπολούν τον καιρό της νιότης τους. Κατάλαβα αμέσως ποιοι ήταν κι από την αρχή ξεκίνησα να κλαίω γιατί διέβλεπα τα διττά γραφόμενα του Στέφανου Δάνδολου και πόσο αριστοτεχνικά ζωντάνευε την ιστορία τους. Όσο μάλιστα πλησίαζα προς το τέλος του βιβλίου, τόσο ήθελα πεισματικά να κάνουν κάτι αντίθετο κι απρόσμενο απ’ αυτό που έβλεπα να έρχεται κατά πάνω μου σα συναισθηματική χιονοστιβάδα. Η γραφή είναι ανελέητη, ρεαλιστική και στυγνός καταγραφέας των τραγικωμικών τους στιγμών.

Τέλος, η Όλγα είναι η νοικοκυρά που πνίγεται σε μια τελματωμένη ζωή, έγκυος στο πρώτο της παιδί, με έναν σύζυγο πλήρως αφοσιωμένο στη δουλειά του, πλέον το χάδι έχει γίνει μοναξιά, το φιλί υποχρέωση και τα λόγια ρουτίνα. Μήπως λοιπόν πρέπει η Όλγα να κάνει κάτι γι’ αυτήν την κατάσταση, τώρα ειδικά που έχει να προστατέψει και μιαν άλλη ζωή; Βήμα προς βήμα παρακολούθησα να ξετυλίγεται μπροστά μου ένα οικογενειακό δράμα από τα χιλιάδες που βιώνουν πολλές γυναίκες πίσω από τις κλειστές πόρτες του γάμου τους, αισθάνθηκα την αγωνία της για μια εκβεβιασμένη καλημέρα, τη μονοτονία της, την απελπισία της και της κρατούσα νοερά το χέρι, ελπίζοντας τα πράγματα ν’ αλλάξουν. Η συγκίνησή μου κορυφώθηκε όταν βρέθηκα μπροστά στη γενικότερη κοινωνική αντίληψη των μέσων του ελληνικού εικοστού αιώνα, στην επιτομή του στερεότυπου για τη γυναίκα-νοικοκυρά αλλά άνυδρη ερωμένη και τον άντρα-εργαζόμενο αλλά απόντα, που όλα αυτά βρίσκονταν σε μια απλή πρόταση: «Αυτή είναι η ζωή μας. Ένας θρίαμβος από συνταγές για να γλείφουν εκείνοι τα δάχτυλά τους» (σελ. 301).

Ας έλθουμε τώρα στο ζευγάρι που ενέπνευσε τον Στέφανο Δάνδολο. Αυτοί οι δύο άνθρωποι έζησαν κάτι έντονο που τους κατέκαψε και ταυτόχρονα ήξεραν και μπόρεσαν να το προστατέψουν από αδιάκριτα βλέμματα. «Εκείνη παρέμενε η πιο διάσημη ηθοποιός της χώρας. Εκείνος εξελισσόταν σε έναν από τους σημαντικότερους πολιτικούς της εποχής του. Όφειλαν να προσέχουν. Όφειλαν να κρατούν τον ιδιωτικό τους βίο μακριά από τα φώτα της άσκοπης δημοσιότητας» (σελ. 304). Ο κεντρικός κορμός της πλοκής αφορά τις τέσσερις μέρες από τον θάνατο ως την ταφή του Γεωργίου Παπανδρέου, δηλαδή από τις 31 Οκτωβρίου ως τις 4 Νοεμβρίου 1968, μια περίοδος κατά την οποία οι κυβερνητικοί εκβίαζαν με φωνές και διαταγές την ανόρθωση της χώρας, τα θέατρα ανέβαζαν κωμωδίες και βουλεβάρτα και ο Δημήτρης Χορν έκανε πρεμιέρα με τον «Ντον Ζουάν» του. Ο ηθοποιός αυτός μάλιστα σκιαγραφείται με ανατριχιαστική αληθοφάνεια και καταγράφονται τα πάντα: η νοοτροπία του, το στυλ του, οι σκέψεις του, ο τρόπος που καπνίζει. «Και τώρα ήταν ο κορυφαίος ηθοποιός της γενιάς του και, όπως όλοι οι κορυφαίοι, είχε κάθε δικαίωμα να γκρινιάζει και να κάνει δύσκολη τη ζωή των άλλων με τις αμφιβολίες του» (σελ. 53).

Ξεκινάμε με την Κυβέλη στα ογδόντα της, «μια φιγούρα που υπερέβαινε τον συνηθισμένο κόσμο», που πλέον αναπολεί το παρελθόν και κυρίως τη σχέση της με τον Γεώργιο Παπανδρέου, ο οποίος βρισκόταν σε κατ’ οίκον περιορισμό από τους χουντικούς («το αβάσταχτο νέφος») και τώρα παλεύει για τη ζωή του στο νοσοκομείο: «Είναι η κούραση να ζεις σε μια απέραντη έρημο με την οσμή των γηρατειών και της απώλειας» (σελ. 18-19). Ενάμιση χρόνο πριν η Κυβέλη αποσύρθηκε από το θέατρο: «…τόσες δεκαετίες θριάμβου θα γίνονταν από την επόμενη κιόλας μέρα μια απλή υποσημείωση στην αιωνιότητα» (σελ. 20-21). Χάρη στη δεξιοτεχνία του συγγραφέα κατάλαβα πολύ καλά πώς νιώθει μια γυναίκα που την ίδια στιγμή είναι σε μεγάλη ηλικία, σταμάτησε το θέατρο, δε βλέπει τον αγαπημένο της και δεν μπορεί να εκφραστεί ελεύθερα λόγω της πολιτικής κατάστασης: «…χωρίς το φτερούγισμα στο παραμύθι του θεάτρου, δεν είχε την παραμικρή προστασία απέναντι στη σκληρή πραγματικότητα» (σελ. 24). Καταγράφεται ακριβοδίκαια, με κείμενο στηριγμένο σε μαρτυρίες και βιβλιογραφίες: «Απρόβλεπτη. Δωρική. Χωρίς περιττά στολίδια… αυτό το φέρσιμο εστεμμένης…» (σελ. 43). Ήταν μια γυναίκα που αγάπησε με πάθος, που εγκατέλειψε τον πρώτο της σύζυγο και το έσκασε με τον μετέπειτα δεύτερο σύζυγο, για να τον εγκαταλείψει κι αυτόν αργότερα και να ζήσει με τον Γεώργιο Παπανδρέου, τον οποίο τελικά κατάφερε να διώξει παρόλο που τον αγαπούσε ακόμη, γι’ αυτό και δεν πήραν ποτέ διαζύγιο, δεν το ήθελαν! «Αν δεν είχα συναντήσει τον Γιώργη, δε θα είχα μάθει τι πράγμα είναι ο έρωτας. Δε θα ήξερα πώς είναι η απόλυτη ευτυχία και η βαθιά δυστυχία, η χαρά και ο πόνος, η λατρεία και το μίσος» (σελ. 45). Τριάντα χρόνια πάθους, έρωτα, αγάπης, μίσους, καβγάδων κλπ. «Πόσα κεριά έλιωσαν στο χάλκινο στόμιό του φωτίζοντας τα φιλιά τους, σε καιρούς ποτισμένους από πόλεμο, διχασμούς κι αρρώστιες, τότε που το πάθος του ενός για τον άλλον άγγιζε τα όρια της παραφροσύνης και τους στροβίλιζε στο σύμπαν του πιο επώδυνου έρωτα» (σελ. 19). Ο ερωτευμένος Γεώργιος Παπανδρέου παραδέχεται: «Για χρόνια δυσκολευόμουν να διαβάσω οτιδήποτε… Τόσο πολύ με στοίχειωσε…» (σελ. 44). Γνωρίστηκαν «το καλοκαίρι των υπέρτατων ονείρων» του 1920 κι από τότε ενώθηκαν με δεσμά άρρηκτα, ώσπου κάποια στιγμή εκείνος άρχισε να υποκύπτει σε εφήμερες ερωτικές περιπέτειες, κάτι που τελικά η Κυβέλη δεν άντεξε, έπεσε σε χαμηλά επίπεδα και τον έδιωξε οριστικά από τη ζωή της (όχι από την καρδιά της).

Με αφορμή τα προηγούμενα αποσπάσματα, μου δίνεται η ευκαιρία να τονίσω και πάλι τον λυρισμό που διέκρινα στο κείμενο, τις αναπάντεχες παρομοιώσεις, τα σκόρπια και πολύτιμα καλολογικά στοιχεία, την ποιητικότητα: «Όμως να, η λύπη ήταν εκεί, μέσα του. Είχε εισχωρήσει στην καρδιά του σαν τυφλωμένο πουλί και του ράμφιζε τα στήθη» (σελ. 78). Στη συνέχεια: «Ήταν πια τόσο δεδομένος όσο και τα κουμπιά μιας ζακέτας» (σελ. 241). Και πάλι πίσω: «Τι απόμεινε; Μόνο αναμνήσεις. Και γηρατειά. Κι εκείνη η κρεβατοκάμαρα που ακόμη δε λέει να διώξει το άρωμά του» (σελ. 75). Λέξεις και φράσεις που σε παγώνουν με την αλήθεια, την απλότητα και τη διαχρονικότητά τους: «Η μοναδική μας πατρίδα είναι οι άνθρωποι που αγαπήσαμε με πάθος» (σελ. 76).

Η καλαισθησία μάλιστα του συγγραφέα στον γραπτό λόγο χτυπάει κόκκινο όταν συμπυκνώνει τις ζωές των ανθρώπων που

καλείται να ζωντανέψει: η Κυβέλη ήταν φλόγα («Είσαι φλόγα. Μακριά σου παγώνω και κοντά σου καίγομαι», της έγραφε ο Γιώργος), ο Μήτσος Μυράτ ήταν νερό και την έσβησε, ο Γιώργος Θεοδωρίδης γη και τη σταμάτησε. Ο Παπανδρέου όμως ήταν άνεμος: «Μπορείς να χωρέσεις τον άνεμο σε καλούπι; Να τον φέρεις στα μέτρα σου; Όχι. Ο άνεμος σε μεθάει, φαντάζει υπέροχος, σαγηνευτικός και μυστηριώδης. Αλλά δε γίνεται ποτέ απόλυτα δικός σου» (σελ. 254).

Εξίσου ρεαλιστικά και απτά αποδίδεται και η πολιτική κατάσταση της περιόδου 1965-1967 που οδήγησε με μαθηματική ακρίβεια στην κατάλυση της δημοκρατίας: «Ο Γιώργης είχε προδοθεί από παλιούς συντρόφους, οι Αμερικανοί θεωρούσαν την Ελλάδα φέουδό τους, το δεξιό παρακράτος αλώνιζε και το Παλάτι ήταν αυτόνομος πόλος εξουσίας που δεν επόπτευε αλλά κυβερνούσε» (σελ. 24). Είναι υποδειγματικός και αρμονικός ο τρόπος με τον οποίο μέσα σε ελάχιστες σελίδες ο Στέφανος Δάνδολος καταγράφει το ματωμένο χρονικό της 21^ης Απριλίου μαζί με τις ανθρώπινες αντιδράσεις των εμπλεκόμενων πολιτικών και τη μεταφυσική ανησυχία της Κυβέλης στον ύπνο της για τον άντρα που αγαπούσε. Με εξίσου έντονη γλαφυρότητα και συγγραφική τέχνη καταγράφεται και το χρονικό της κηδείας, που ο Γεώργιος Παπαδόπουλος ήθελε να γίνει «δημοσία δαπάνη» και την όλη επιχείρηση την ονόμασε «Μαύρο Στάχυ»: «Ήθελαν να του αποδώσουν τιμές πρωθυπουργού, όταν μέχρι πριν από λίγες μέρες τον είχαν φυλακισμένο στο σπίτι του, όταν επί ενάμιση χρόνο τον ταπείνωναν…» (σελ. 173).

Η ημέρα της κηδείας, τα σκοτεινά επιτελικά σχέδια των κυβερνώντων που διέλυσαν τη μάζωξη προκαλώντας αιματηρά επεισόδια, οι εντυπώσεις και η ψυχολογία της Κυβέλης που περίμενε ίσα δυο-τρεις φίλους «από τα παλαιά» για να αποχαιρετήσουν τον άνθρωπό της και τελικά δε χωρούσε να περάσει από το πλήθος, είναι γεγονότα που ζωντανεύουν αριστοτεχνικά και με μέτρο. Ούτε υπερβολικοί έπαινοι, ούτε λεκτικοί κομπασμοί, ούτε συναισθηματικές εξάρσεις. Αποσπάσματα από τους επικήδειους, η πορεία της πομπής και η απήχηση αυτής της κηδείας στην ψυχολογία απλών, καθημερινών ανθρώπων που ενώθηκαν ψιθυρίζοντας κατά του καθεστώτος. Αυτό και τίποτε άλλο. Επιπλέον, η επιλογή του Στέφανου Δάνδολου για ένα άκρως συγκινητικό προσκλητήριο, με το οποίο παρέθεσε ονόματα των παρισταμένων από όλες τις περιοχές της Αθήνας και από όλα τα κοινωνικά στρώματα, μου έφερε ξανά δάκρυα στα μάτια για τον παλμό του κόσμου και για τον αντίκτυπο που είχε η απώλεια ενός προσφιλούς ανθρώπου.

Το μυθιστόρημα γεμίζει κάθε μία από τις τέσσερις μέρες με άφθονες πληροφορίες και σκηνές από το παρόν της οικογένειας της Κυβέλης και αποσπασματικά από το παρελθόν του ζευγαριού Παπανδρέου-Ανδριανού. Συνεχή πρωθύστερα φωτίζουν κατά τόπους τις ζωές των δύο πρωταγωνιστών και ζωντανεύουν την εκάστοτε εποχή και μέρος, ενώ σύντομες, μικρές και τεκμηριωμένες παρενθέσεις από το χτες ολοκληρώνουν και δίνουν παραστατικότητα στο σήμερα, χτίζοντας έτσι πετραδάκι πετραδάκι το τεράστιο οικοδόμημα της διπλοκατοικίας Κυβέλη-Γεώργιος Παπανδρέου. Πότε στο τώρα και πότε στο τότε, με αυστηρό καθορισμό των εκάστοτε χρονικών πλαισίων, οπότε δε χάθηκα πουθενά, αντίθετα μπόρεσα να παρακολουθήσω με λαχτάρα τα όσα έζησαν και προκάλεσαν αυτοί οι δύο άνθρωποι, χτίζονται τα πρώτα θεμέλια μιας σημαντικής ιστορίας αγάπης που επιτέλους, στη μέση σχεδόν του μυθιστορήματος, βγαίνει στο φως και καταγράφεται με εντελώς διαφορετικό στυλ από το υπόλοιπο κείμενο. Το Σάββατο, εν αναμονή της κυριακάτικης κηδείας, ό,τι ήταν να γίνει έγινε, η Χούντα εξέφρασε την επιθυμία να τον κηδέψουν δημόσια δαπάνη, η οικογένεια, με αρχηγό την Κυβέλη, αρνήθηκε σθεναρά, η σορός ετοιμάστηκε για την ταφή, το καθεστώς τρομοκράτησε τον κόσμο να μη βγει από τα σπίτια του κι έτσι, η «νεκρή» αυτή μέρα ήταν το ιδανικό σημείο για να μάθουμε τι συνέβη στην πολυκύμαντη ζωή των δύο μεγάλων πρωταγωνιστών.

Η ιστορία αυτών των δύο ανθρώπων, αγκαλιά με τη νεότερη και σύγχρονη πολιτική και κοινωνική ιστορία του τόπου μας, ξεδιπλώνεται μέσα από τα γράμματά τους και καταγράφεται με ενεστώτα διαρκείας που δημιουργεί ένταση και ζωηρότητα, βοηθάει τον λόγο να κυλήσει πιο γρήγορα, και για πρώτη φορά ο Στέφανος Δάνδολος σπάει το φράγμα της τυπικής επικοινωνίας με τον αναγνώστη και βγαίνει μπροστά, δίνοντας τις προσωπικές του εντυπώσεις από την πορεία έρευνας και συγγραφής, καθώς και ελάχιστες προσωπικές του απόψεις, όλα όμως μετρημένα και δωρικά, ακριβώς για να μην αλλάξει η συνολική εικόνα του κειμένου. Ο συγγραφέας είναι επικεντρωμένος στο πώς να φτιάξει ένα καλό μυθιστόρημα, πώς να δημιουργήσει πειστικούς χαρακτήρες και τεκμηριωμένες τοιχογραφίες και δε θέλει να εμφανίσει βορά στα μάτια αδηφάγων ανθρώπων την αλληλογραφία δύο ανθρώπων που αγαπήθηκαν πολύ και για πάντα, εξ ου και με τη στρατηγική του αυτή κίνηση δείχνει, όχι μόνο πως αγαπάει τους ήρωές του και πως σέβεται τον αναγνώστη του, αλλά και πως γνωρίζει πολύ καλά πώς να φτιάξει ένα τεκμηριωμένο, συναρπαστικό μυθιστόρημα κι όχι μια απλή ή «πικάντικη» βιογραφία. Επίκεντρο είναι οι άνθρωποι και τα γεγονότα, η «ψυχαγωγία» της ανάγνωσης κι όχι η παράθεση προσωπικών κειμένων αποκομμένων από τα γεγονότα και τις περιστάσεις που τα δημιούργησαν.

Το «Φλόγα και άνεμος» δεν είναι μόνο το μυθιστόρημα του Γιώργη και της Κυβέλης, δεν είναι μόνο η καταγραφή του αιώνα του πάθους αλλά πάνω απ’ όλα είναι ο απόλυτος ύμνος στη σάρκα που όσο κι αν γεράσει θα ανασαίνει μόνο μέσα από τον έρωτα, είναι η πλήρης υποταγή στο διηνεκές της αγάπης, είναι ο χτύπος της καρδιάς όσο περιμένει το χάδι κι η ανάσα που βγαίνει μόνο για το επόμενο φιλί. «Στερεύουν ποτέ τέτοιοι έρωτες; Όχι. Απλώς πέφτουν στα νύχια της ζωής» (σελ. 45). Κι ο Στέφανος Δάνδολος ξέρει να τα εξυμνεί και να τα φέρνει κοντά στον αναγνώστη, ανεβάζοντας τον λογοτεχνικό πήχυ σε κάθε του βιβλίο όλο και πιο ψηλά.

ΥΓ. Ευχαριστώ θερμά τη Βιβλιοθήκη του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου (Ε.Λ.Ι.Α.-Μ.Ι.Ε.Τ.) για την παραχώρηση του υλικού.