Βιβλίο Το όχημα της τελευταίας ευκαιρίας και άλλες ιστορίες 
Συγγραφέας Σάββας Χαρ. Σεϊμανίδης 
Κατηγορία Συλλογή διηγημάτων
Εκδότης Ίνδικτος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Σάββας Χαρ. Σεϊμανίδης, με καταγωγή από Αττάλεια και Καισάρεια, πριν στρέψει το βλέμμα του στην απέναντι ακτή κι αφουγκραστεί το  πλήθος της και την αέναη ελληνική φωνή του για να τη μεταφέρει στις καλογραμμένες σελίδες των διηγημάτων του, εκφράζει την ευγνωμοσύνη του στην οικογένεια που τον μεγάλωσε και στους φίλους που τον στήριξαν. Ο καθένας μας ξεκινάει το ταξίδι της ζωής γεμάτος εφόδια από γονείς και δασκάλους, εξ ου και τα τρία πρώτα κείμενα της συλλογής αποτελούν φόρο τιμής προς τους στυλοβάτες των αρχικών βημάτων του στη ζωή («Ιδού ο άνθρωπος», «Το αριστερό χέρι της Ισμήνης», «Οι δάσκαλοι που μου άνοιξαν φτερά»). Σε γενικές γραμμές τα διηγήματα δεν ακολουθούν προκαθορισμένες φόρμες και τυπικές δομές αντίστοιχων συλλογών αφού αναμιγνύονται οι αυτοβιογραφικές μαρτυρίες με τη μυθιστορηματική απόδοση των γεγονότων που βίωσαν καθημερινοί άνθρωποι στις σκληρές συνθήκες των αρχών του 20ού αιώνα ενώ κάποια από αυτά ενώνονται μεταξύ τους, κάποια άλλα δημιουργούν πολυεπίπεδες ιστορίες και μερικά δεν προλαβαίνουν να ξεδιπλώσουν τις αρετές τους. Αυτά τα γνωρίσματα όμως αποτελούν και τη μαγεία της συλλογής, μιας και ο συγγραφέας άφησε ένα ξεκάθαρο αποτύπωμα ψυχής αδιαφορώντας για τα στερεότυπα, κάτι που δείχνει πως προηγούνταν η ανάγκη καταγραφής των μαρτυριών και των βιωμάτων παρά η τιθάσευσή τους σε νόρμες και στερεότυπα, μια πρωτοβουλία που πάντως δεν υπολείπεται σε λογοτεχνική αξία.

Άνθρωποι απλοί, καθημερινοί, χαρακτήρες ολοκληρωμένοι, καλοί και κακοί, ευγενικοί και σκληροί, μεροκαματιάρηδες και φανατικοί μας συστήνονται μέσα από ενδιαφέρουσες ιστορίες που μας ταξιδεύουν κυρίως στην Καππαδοκία μεταξύ των ετών 1919 και 1923. Μουταλάσκη, Καισάρεια, Αττάλεια, Σπάρτη είναι μερικές μόνο από τις πόλεις που βιώνουν σκληρά μαρτύρια μαζί με τους κατοίκους τους και μας ανοίγουν πόρτες και παράθυρα για να δούμε τους ενοίκους, να γιορτάσουμε ή να κλάψουμε μαζί τους, να ευχηθούμε και να αποχωριστούμε, να βοηθήσουμε και να διώξουμε. «…γιατί αυτός ο νερόμυλος που κινούσε τη μοίρα των ανθρώπων είχε βαλθεί να γυρίζει και πάλι ανάποδα, πνίγοντας όποια αισθήματα φιλίας είχαν καταφέρει να καλλιεργήσουν οι λαοί» (σελ. 27); Αυτό αναρωτιέται ο συγγραφέας στο πρώτο κείμενο, «Τα κλειδιά της νοερής παλιννοστήσεως», που συνδέεται με το επόμενο, «Οι κερασιές δεν ξεδιψούν το αίμα των αμνών», όπου τον Μάρτιο του 1923 η γιαγιά Μαρία με τα μεγάλα της παιδιά φεύγουν από τη Μουταλάσκη προς το Ικόνιο και την Καισάρεια για να γλυτώσουν από τις σφαγές των τσέτηδων. Στο διήγημα «Το ασημένιο ωρολόγι με αλυσίδα του Σπύρου του καραβανιέρη» είμαστε πλέον στον Φεβρουάριο του 1924 και βλέπουμε τον Σινάν, διοικητή του ιππικού σώματος που κατευθύνεται προς την Αττάλεια για να την παραλάβει από τους Ιταλούς και να οργανώσει τη νέα κεμαλική διοίκηση, να  προσπαθεί να χειριστεί σωστά τις μικροεξεγέρσεις στο σώμα που διοικεί από Τούρκους που θέλουν να μετατρέψουν την κατάσταση σε τζιχάντ εναντίον κάθε χριστιανού αδιακρίτως. Στο μοτίβο της ανταλλαγής πληθυσμών κινείται «Η Παναγία του καπνού-Η Παναγία με το ασβεστωμένο πρόσωπο» μόνο που το τέλος παίρνει ανεξέλεγκτα δραματικές διαστάσεις και οι οικογένειες Δεβλέτογλου και Μπουρσάλογλου γίνονται μάρτυρες μιας σκληρής σκηνής. Το τέλος της ιστορίας μου έφερε δάκρυα στα μάτια, ακριβώς όπως και «Οι αργαλειοί της Ευφροσύνης», όπου η ηρωίδα του διηγήματος είναι αναγκασμένη να εγκαταλείψει την πατρική της περιουσία στη Σπάρτη της Πισιδίας, κάτι που της στοιχίζει αφάνταστα, αφού θα αφήσει πίσω της τους αργαλειούς της και θα αναγκαστεί να απολύσει τις υφάντρες.

«Το όχημα της τελευταίας ευκαιρίας» μας ρίχνει στις σκληρές και απάνθρωπες συνθήκες του μικρασιατικού μετώπου και συγκεκριμένα λίγο μετά τη μάχη του Σαγγάριου, για να παρακολουθήσουμε τις προσπάθειες του αποδεκατισμένου υγειονομικού σώματος να καταφύγει στην Αττάλεια, αποφεύγοντας τον δρόμο προς τη Σμύρνη. Επτά αγωνιστές, επτά ήρωες προσπαθούν με ένα φορτηγό όχημα να ξεφύγουν από τις κακοτοπιές του δρόμου και από τις ενέδρες ζαπτιέδων και Τσετών. «Το σφραγισμένο βιβλιάριο» μας γυρίζει πιο πίσω στο παρελθόν, στην Αττάλεια του 1911 κι εκεί η Θεοδώρα, προκειμένου να μην παντρευτεί κάποιον που διάλεξαν ο πατέρας κι ο αδελφός της, αποφασίζει να αφοσιωθεί στη μοναστική ζωή, εκπλήσσοντας την αδερφή της, Ελένη και όλη την οικογένεια. Με το ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου ως αδελφή Αναστασία συμμετέχει σε πολλές αποστολές του Ερυθρού Σταυρού και στη συνέχεια είναι παρούσα στις μάχες του ελληνικού στρατού που έφτασε ως τον Σαγγάριο. Η ελληνοτουρκική φιλία εξαίρεται επίσης στο διήγημα «Ο ξυλοκόπος κόβει τα δέντρα μα δεν τα ξεριζώνει» με τη Μέλπω και τη Νουρά, τον Κυριάκο και τον Γιλμάζ, φίλοι καρδιακοί, να συσπειρώνονται γύρω από τους τραυματίες και τους νεκρούς που προκάλεσε ένας δυνατός σεισμός βόρεια της Σινασού. Στο «Μια απρόσμενη γέννα και μια μετέωρη ελπίδα συμφιλίωσης» τον συμβιβασμό μεταξύ των οικογενειών Μπαϊράμογλου και Καλαφάτηδων φέρνει ένα απρόσμενο γεγονός όσο η Μουταλάσκη παρακολουθεί μουδιασμένη τις εξελίξεις στο μικρασιατικό μέτωπο κατά τη διάρκεια του 1921. Τέλος, το «Κύκνειο άσμα για το σαντούρι του Ενβέρ-εφέντη» μας δείχνει και την άλλη πλευρά του νομίσματος, τον ξεριζωμό των Τούρκων από τις ελληνικές εστίες όπου έζησαν για πολλά χρόνια αυτοί και οι οικογένειές τους, με πρωταγωνιστή τον Ενβέρ-εφέντη που ζει στη Θεσσαλονίκη κι αναπολεί τη ζωή του πριν αναγκαστεί να πάει απέναντι.

Ο συγγραφέας αγκαλιάζει με στοργή και παράπονο για την αδικία τους απλούς και αθώους ανθρώπους που παράτησαν την ως τότε ζωή τους γιατί έτσι το θέλησαν άλλοι, καταγράφει τα πιστεύω τους, τις αγωνίες τους, την αδελφοσύνη Τούρκων και Ελλήνων και θέτει σημαντικά ερωτήματα: τι είναι καλύτερο, η εκδίκηση ή μια γέφυρα αγάπης και επικοινωνίας ώστε να μη διαιωνιστεί το μίσος στις επόμενες γενιές και κάποια στιγμή σταδιακά οι δύο λαοί να ενωθούν ξανά; Επίσης τονίζεται η φιλία μεταξύ των Τούρκων και των Ελλήνων γειτόνων παρά τους θερμόαιμους που δεν την υποστήριζαν, ο συγγραφέας μάλιστα ρίχνει το βλέμμα του σε κάτι που δεν είχα προσέξει ως τώρα, στη γυναικεία αλληλεγγύη: «…έχτιζε φιλίες που καμία παραδοσιακή εχθρότητα δεν μπορούσε να γκρεμίσει» (σελ. 72)! Ναι, από τις γυναίκες ξεκινούσε κυρίως όλο αυτό το αλισβερίσι, μάνες, νοικοκυρές, αντάλλασσαν ιδέες, σκέψεις, συμβουλές! «Η νοσταλγία, παιδί μου, ας γίνει το προζύμι της ελπίδας» (σελ. 197). Με αυτήν τη φράση κλείνει η συλλογή των σημαντικών αυτών κειμένων που με γέμισαν αγωνία, συγκίνηση και πολλές σκέψεις πάνω στην πανανθρώπινη ιδέα της ειρήνης και της ομόνοιας. Πόσο γρήγορα τελείωσε αυτό το συναρπαστικό λογοτεχνικό ταξίδι στη μικρασιατική γη!

Βιβλίο Στη ροή του ποταμού Έβρου 
Συγγραφέας Κυριακή Καζακίδου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Λυχνάρι
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πρόκειται για ένα δυνατό, τεκμηριωμένο και πλούσιο σε γεγονότα και συναισθήματα ιστορικό μυθιστόρημα που καταγράφει την πορεία και τις εξελίξεις στις ζωές πέντε οικογενειών που ζουν κυρίως σε Αδριανούπολη, Μποσνοχώρι, Αλεξανδρούπολη και Φιλιππούπολη. Ολοζώντανες οι περιγραφές των πόλεων, λυρικές οι εικόνες του ποταμού Έβρου που ενώνει και χωρίζει, ρεαλιστικές οι καταγραφές των ανθρώπων, των εθίμων, των συνηθειών, ποικιλία γεγονότων: ο γιος που θέλει να πάει στο γυμνάσιο, ο άντρας που αφήνει τις σπουδές του για να ακολουθήσει μια γυναίκα που ερωτεύτηκε μακριά από τους δικούς του, γκρεμίζοντας έτσι τα όνειρα και τα σχέδιά τους για τη ζωή του, μυστικές αδελφότητες για το καλό του ελληνισμού, προδότες, ξερίζωμα. Μαζί με τον αγώνα των Μεγάλων Δυνάμεων να αρπάξουν ό,τι μπορούν από τον κατακερματισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, υπάρχει και η δυσκολότερη πάλη του ανθρώπου να σταθεί σ’ έναν τόπο: «Γιατί οι άνθρωποι αντιπαθούν τις συνήθειες; Μεγάλο πράγμα η βεβαιότητα, η σιγουριά. Να φροντίζεις το σπίτι σου, να πηγαίνεις στη δουλειά, να μεγαλώνεις τα παιδιά σου, να μεγαλώνεις και εσύ μαζί τους… Εμένα αυτός είναι ο κόσμος μου, ο μικρόκοσμός μου και τον αγαπώ», λέει χαρακτηριστικά η Μαρία Χρυσικού (σελ. 44).

Μέσα από το βιβλίο ξεπηδάνε σημαντικές στιγμές της ευρύτερης περιοχής, όπως η σημασία του γυμνασίου Αδριανούπολης στην επιμόρφωση των παιδιών, η συμβολή των φιλανθρωπικών και φιλεκπαιδευτικών σωματείων στη βελτίωση του μορφωτικού και βιοτικού επιπέδου (ας μην ξεχνάμε πως είμαστε σε εποχές και στιγμές ανθρώπινου μόχθου, με ελάχιστους να συνεχίζουν την εκπαίδευσή τους στο γυμνάσιο ή ακόμη παραπάνω, οπότε η εκπαίδευση και η μόρφωση είναι απαραίτητες όχι μόνο για την πνευματική ατομική ανάταση αλλά και για τη συλλογική διατήρηση της ταυτότητας, αφού Τούρκοι και Βούλγαροι καραδοκούν), οι πλούσιες δωρεές και χορηγίες του Μιχαλάκη Γκιουμουσγκερδάνη, του Γρηγορίου Μαρασλή και του Γεωργίου Ζαρίφη και άλλα. «Τη γλώσσα και την εθνική μας συνείδηση… Αυτά να προσέξουμε μη χάσουν τα παιδιά μας» (σελ. 66). Κι όλα αυτά με φόντο, στη μεν βόρεια Θράκη τις αποσχιστικές κινήσεις των Βουλγάρων από το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης και τη διάσπαση του χριστιανικού στοιχείου εν όψει της Εξαρχίας, γεγονότα δηλαδή που άναψαν το φιτίλι για τον μεταγενέστερο Μακεδονικό Αγώνα, στη δε νότια Θράκη τους επαναστατικούς πυρήνες που ξεσπάνε για απελευθέρωση των Ελλήνων από τον οθωμανικό ζυγό και αντίσταση κατά των Βούλγαρων κομιτατζήδων ενώ οι Νεότουρκοι ευαγγελίζονται ισονομία και ισοπολιτεία των εθνικών μειονοτήτων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, κάτι που αποδείχτηκε έωλο.

Η Εξαρχία, η αυτόνομη Ανατολική Ρωμυλία και η προσάρτηση στο πριγκιπάτο της Βουλγαρίας δεν ήταν καλοί οιωνοί για το μέλλον του ελληνικού και του χριστιανικού στοιχείου στην περιοχή. Οι τελευταίες σελίδες που αφορούν τις διαμάχες μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων για την τύχη ανατολικής και δυτικής Θράκης που κατέληξαν σε κατακερματισμό των εδαφών είναι ο τραγικός επίλογος της ευημερίας και της διαχρονικότητας του ελληνικού και όχι μόνο στοιχείου. Πικρή είναι η διαπίστωση της συγγραφέως, μέσω του παππού Αλέκου, για την τύχη της Φιλιππούπολης και της γύρω περιοχής με το πέρασμα των αιώνων: «Ένα πέρασμα ανθρώπων είναι αυτός ο τόπος, παιδί μου… χρόνια πολλά στην περιοχή μας υπάρχει ένα μωσαϊκό γλωσσών, θρησκειών, φυλών, πολιτισμών… η προσφυγιά δίνει και παίρνει… ένα πέρασμα ανθρώπων, παιδί μου, που διώχνονται από τα σπίτια τους, όπου ζούσαν επί αιώνες και κάποιος άλλος τα παίρνει, κάποιος ξεσπιτωμένος από άλλους τόπους… ξεριζωμένες ζωές πάει να γίνει η ιστορία αυτής της περιοχής» (σελ. 60-61).

Με συναρπαστικό και συμπυκνωμένο τρόπο καταγράφονται στο ακέραιο οι διπλωματικές και πολεμικές κινήσεις στη διεθνή σκακιέρα. Απανωτές εξελίξεις, προπαγάνδα, λεηλασίες, καταστρέφουν σταδιακά το ελληνικό στοιχείο της περιοχής. Και πόσο τραγικό ήταν να υποδέχονται οι Έλληνες της Αδριανούπολης τον ελληνικό στρατό τον Ιούλιο του 1920, νιώθοντας κι αυτοί Σμυρνιοί για λίγο! Πόσο συγκινητική ξεπήδησε έτσι η διαπίστωση πως αυτή η περιοχή έμεινε υπόδουλη στον οθωμανικό ζυγό κοντά 600 χρόνια, δύο αιώνες παραπάνω από τις υπόλοιπες ελληνικές περιοχές (την κατέλαβε το 1361 ο Μουράτ Α΄ κι έκανε την Αδριανούπολη πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας)! Η Συνθήκη των Σεβρών παραχώρησε την Ανατολική Θράκη στην Ελλάδα αλλά δύο χρόνια αργότερα τις χαρές αντικατέστησαν τα κλάματα και ο ξεριζωμός, με αποτέλεσμα να γεμίσει ο δρόμος προς τη Μακεδονία κάρα, μπόγους, απελπισία, σαν ακολουθία επιταφίου, όπως γράφει χαρακτηριστικά η συγγραφέας, κάτι που μέχρι και την ευαίσθητη ψυχή του Έρνεστ Χέμινγουαιη ταρακούνησε, όταν έστελνε από την καρδιά των γεγονότων ανταποκρίσεις για την Daily Star.

Το μυθιστόρημα δε δίνει βάρος μόνο στα ιστορικά γεγονότα. Τα μέλη των πέντε οικογενειών, οι φίλοι, οι γνωστοί, οι συνεργάτες, βρίσκουν τον χώρο και τον χρόνο να ξεδιπλώσουν τους δικούς τους προβληματισμούς, να σκεφτούν, να δράσουν, να προτείνουν, να αντιτεθούν, να λιγοψυχήσουν, να πάρουν θάρρος και δύναμη. Αποτυπώνονται έτσι ρεαλιστικές και μελετημένες ψυχογραφίες ανθρώπων που νιώθουν ανησυχίες, φόβους, ελπίδες, αγωνίες. Επομένως είναι αξιέπαινο που όλα αυτά γίνονται χωρίς το κείμενο να σταματάει να μου κεντρίζει το ενδιαφέρον ούτε στιγμή (παρ’ όλα τα τυπογραφικά λάθη η αφήγηση έρεε χωρίς να κομπιάζει ούτε να γίνεται στριφνή σε κανένα σημείο) και χωρίς να μακρηγορούν οι ήρωες εις βάρος της εξέλιξης της πλοκής. Είναι δύσκολο να έχεις τόσα πολλά ιστορικά γεγονότα, τόσους διαφορετικούς λαούς και αντίστοιχα κίνητρα, τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα γεμάτο γεγονότα και μέσα σε αυτά να περιγράψεις τόσους πολλούς χαρακτήρες. Η πρώτη συγγραφική προσπάθεια της κυρίας Καζακίδου δείχνει πως ξέρει να γράφει όμορφα και να χειρίζεται σωστά την πλοκή της, δίχως να αποπροσανατολίζεται.

«Ποιοι είναι σύμμαχοί μας και ποιοι εχθροί μας δεν το κανονίζουμε εμείς, άλλοι το αποφασίζουν, εμείς την ανθρωπιά μας μη χάσουμε» (σελ. 157). Αυτός είναι ο βασικός άξονας γύρω από τον οποίο ξετυλίγονται πολλές περιπέτειες στο ιστορικό μυθιστόρημα της κυρίας Καζακίδου και η αφορμή για πολλές δοκιμασίες που θα αλλάξουν τη νοοτροπία αρκετών χαρακτήρων, άλλων προς το καλύτερο και άλλων προς το πιο δύσκολο. Το μυθιστόρημα είναι ένα συναρπαστικό κείμενο γεμάτο ιστορικά γεγονότα και ανθρώπινες αντιδράσεις, συνθήκες και ξεριζωμό, φτώχεια και ευμάρεια, αγωνία και αισιοδοξία, που φωτίζει επαρκώς όλες τις πλευρές των γεγονότων που οδήγησαν στη διάσπαση της Θράκης με τέτοιο τρόπο που με κράτησε ως την τελευταία του λέξη. Το βιβλίο συνοδεύεται από κατατοπιστικό πρόλογο, χάρτη, βιβλιογραφία, γλωσσάρι και υποσημειώσεις (σύντομες στην ίδια σελίδα, εκτενέστερες στο τέλος του βιβλίου), για όποιον θέλει να μελετήσει περισσότερο τα γεγονότα και τις ιστορικές στιγμές.

Βιβλίο Σμαράγδι στη βροχή
Συγγραφέας Άννα Γαλανού
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ένα υπέροχο μυθιστόρημα, με πολύ καλά σκιαγραφημένους χαρακτήρες, πλούσιο σε αισθήματα, εικόνες, μουσική, που όσο άρλεκιν ή ρομάντσο κι αν ακούγεται είναι καλογραμμένο! Αυτό ακριβώς μου έκανε εντύπωση διαβάζοντάς το: πώς μπόρεσε η συγγραφέας, περιγράφοντας μια χιλιοειπωμένη ιστορία (φτωχή τραγουδίστρια δουλεύει μεροκάματο στην Τρούμπα ώσπου συναντάει τον πλούσιο που θα τη βγάλει από τη δύσκολη ζωή), να με κρατήσει και να διαβάσω όλο το μυθιστόρημα, χωρίς να πηδήξω ούτε μία σελίδα; Η αλήθεια είναι ότι δοκίμασα από περιέργεια να το κάνω και να προσπεράσω μερικές σελίδες, όμως έχασα σημαντικά κομμάτια και της εξέλιξης και της ψυχοσύνθεσης των ηρώων, οπότε σύντομα επέστρεψα στους αρχικούς ρυθμούς!

Κάλλιστα θα μπορούσε να είναι επιφανειακό και ρηχό, από αυτά τα «περιγραφικά» μυθιστορήματα όπως τα χαρακτηρίζω, χωρίς βάθος, χωρίς ουσία, χωρίς περιεχόμενο. Κι όμως, η Νάντια (κι όχι μόνο αυτή) είναι μια ολοκληρωμένη προσωπικότητα, με ουσιαστικούς προβληματισμούς, αληθινές αντιδράσεις, απτά όνειρα που με κέρδισε από την πρώτη στιγμή. Δεν ξέρω τι βοήθησε σε αυτό: ο άριστος χειρισμός της πλοκής με τις διαφορετικές γωνίες αφήγησης; Η επιλογή των πρωταγωνιστών; Οι ελάχιστες ερωτικές σκηνές κι αυτές δοσμένες με δωρικό μέτρο κι όχι σεξουαλική πληθώρα; Το λεξιλόγιο και οι γλαφυρότατοι διάλογοι; Οι δεκάδες ανατροπές στην ιστορία; Δεν μπόρεσα να το εντοπίσω και δε με νοιάζει κιόλας!

Η Ελμά και ο Αχμέτ φεύγουν από τη Θράκη μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών της δεκαετίας του 1920 και τριγυρίζουν στην Ελλάδα τραγουδώντας. Η Ελμά θρηνεί τη χαμένη της κόρη, Ναντιρέ, που πέθανε πολύ νωρίς. Χρόνια αργότερα, τη δεκαετία του 1940, η Ελμά περιθάλπει ένα ορφανό κορίτσι που τριγυρνάει στα ερείπια του βομβαρδισμένου Πειραιά ψάχνοντας την οικογένειά της και τη μνήμη της. Τη βαφτίζει Ναντιρέ για να ξαναζήσει το δεσμό με την κόρη της. Έχουν πολλά κοινά και χαρακτηριστική φωνή. Ο Ζαννής, μαυραγορίτης και συνεργάτης των Γερμανών, μετά τον πόλεμο εξαπατά με ψεύτικα λόγια κι υποσχέσεις τη Ναντιρέ και την κάνει τραγουδίστρια και πόρνη στην Τρούμπα. Μόνη, αβοήθητη, απελπισμένη, η Ναντιρέ δε βρίσκει σωτηρία από πουθενά. Έτσι αρχίζει ο δύσκολος αγώνας για την επιβίωση αυτού του φτωχού κοριτσιού, που αγωνίζεται να κρατήσει την προσωπικότητά της και τον χαρακτήρα της μακριά από τη λάσπη που την έριξαν να κυλιστεί. Πώς βρέθηκε όμως στη Θεσσαλονίκη; Πώς συνάντησε τον πλούσιο Άλκη που δεν μπορεί να ησυχάσει από τότε που τη γνώρισε; Θα απαλλαγεί ποτέ από το παρελθόν η Νάντια;

Το ξανατονίζω ότι η ιστορία δεν είναι γραμμένη μελοδραματικά για να κερδίσει εύκολα τη συμπάθεια και το κλάμα. Η συγγραφέας έχει δουλέψει πολύ πάνω στο κείμενό της και μας παραδίνει ένα ολοκληρωμένο λογοτεχνικό αριστούργημα, ένα σμαράγδι στη βροχή της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Η αφήγηση έχει πολλές ανατροπές, πότε καλές και πότε κακές. Έχει χαρακτήρες κακούς σαν την Πέρσα, τη σύζυγο του Άλκη που γνωρίζει κι ερωτεύεται τη Σμαράγδα (η Τασσώ Καββαδία σε νεαρή ηλικία θα ήταν ιδανική γι’ αυτόν τον ρόλο!), έχει χαρακτήρες καλούς σαν την Ελμά που έχει γυρίσει την πλάτη της στην υιοθετημένη κόρη της αλλά σύντομα το μετανιώνει και την ψάχνει και υπάρχει παντού διάχυτη η αγωνία αν η Ναντιρέ θα θυμηθεί το παρελθόν της, πως λέγεται Σμαράγδα και ζούσε ευτυχισμένη πριν βομβαρδίσουν το σπίτι της οι Γερμανοί.

Υπέροχο κείμενο, καλογραμμένοι διάλογοι, πλοκή και ιστορία που εξελίσσεται βαθμηδόν, αφήνοντας τον αναγνώστη με κομμένη την ανάσα σε κάθε σελίδα! Μια σκληρή ιστορία δοσμένη από μια αξιόλογη πένα που έχει βελτιωθεί αισθητά από το προηγούμενο βιβλίο της, «Τότε που τραγουδούσαν οι θεοί». Μην το χάσετε!

Βιβλίο Η προίκα της Μελτέμ
Συγγραφέας Ηλέκτρα Δικαίου
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Χασάν μπέης, υφασματέμπορος ειδικευμένος «στα μεταξωτά και στα πολυτελή υφάσματα για τις μελάγιες και τα γιασμάκια…», και η φθισική γυναίκα του, Ζεϋνέπ, η απαιτητική, αναψοκοκκινισμένη αδερφή του, Ντουρού, ο γιος του, Ντενίζ, η μία οικογένεια. Ο σηροτρόφος Μουσταφά με τις δίδυμες Σεμά και Μεριέμ, δυο διαφορετικές γυναίκες που ερωτεύονται τον Ντενίζ, η μία ουσιαστικά, η άλλη πεισματικά, η άλλη οικογένεια. Και γύρω τους η Κρητική Επανάσταση του Θέρισου, η Κρητική Πολιτεία, οι Βαλκανικοί πόλεμοι, ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος, η μικρασιατική καταστροφή….

Η ιστορία εξελίσσεται σε δύο περιόδους, το 1898 και το 2010. Τότε έχουμε την ιστορία των Τουρκοκρητικών, σήμερα έχουμε την ιστορία της Μελτέμ, δισέγγονης της Σεμά, που ζει στην Κωνσταντινούπολη, με τα δικά της ντράβαλα και χάνει τον κόσμο όταν ανακαλύπτει ότι δεν είναι Τουρκάλα αναντάμ παπαντάμ αλλά η καταγωγή της κρατάει από τα Χανιά. Έτσι ξεκινάει ένα ταξίδι στο παρελθόν της οικογένειάς της, με αποκορύφωμα ένα ταξίδι στα Χανιά. Η ιστορία είναι δοσμένη σωστά και αρμονικά, η Μελτέμ δε μας απασχολεί πολύ, είναι απλώς μια ωραία κατακλείδα της πιο τρυφερής και ωραία γραμμένης ιστορίας που έχω διαβάσει ως τώρα. Με χαρά διαπίστωσα ότι η συγγραφέας δεν εκμεταλλεύεται το θέμα της για να γράψει σελίδες επί σελίδων, αντίθετα, παραμένει στον κεντρικό της άξονα, τα Χανιά του 19ου αιώνα ενώ η ιστορία της Μελτέμ είναι διακριτική, μικρότερη σε έκταση, χωρίς πολλές περιπλοκές και κουμπώνει ταιριαστά με την υπόλοιπη ιστορία ώστε να δοθεί το απαραίτητο φινάλε.

Το κείμενο είναι υποδειγματικό: λεξιλόγιο και χούγια της εποχής, εκπληκτικές περιγραφές των Χανίων και της καθημερινότητας της πόλης που άλλαζε τάσεις και συμπεριφορά ανάλογα με την πολιτική κατάσταση. Διάλογοι παραστατικότατοι, χαρακτήρες σάρκινοι, συνθήκες και καταστάσεις ανάγλυφα. Η πλοκή είναι συνταιριασμένη με τα ιστορικά γεγονότα αληθοφανέστατα. Η συγγραφέας δεν εκμεταλλεύτηκε την Ιστορία για να τραβήξει σχοινοτενώς την ιστορία της, ούτε έβρισκε αναληθοφανή ή αδικαιολόγητα περιστατικά ώστε να τα κολλήσει με το ζόρι στο χαμσίνι της Ιστορίας. Όχι. Η ιστορία του Χασάν μπέη δοκιμάστηκε από τη Μοίρα, δε βιάστηκε, ούτε έγινε αντικείμενο εκμετάλλευσης. Η κυρία Δικαίου ξέρει καλά την ιστορία της αλλά και τον αναγνώστη. Νιώθει και δικαίως ότι οι χαρακτήρες που έπλασε έχουν δύναμη από μόνοι τους και αυθυπαρξία, το μόνο που έκανε ήταν να τους ντύσει με πλουμιστές λέξεις, να τους ψεκάσει με τ’ αρώματα του παζαριού και να τους τοποθετήσει μπροστά στον Βενιζέλο και τον Ινονού.

Σεργιάνισα με λαχτάρα τα παλιά Χανιά, από τις αγαπημένες μου πόλεις της Ελλάδας: Καλέ Καπί, το Χάνι του Μπάμια, ο φάρος, η Χαλέπα. Ίχνη ιστορίας, χνάρια ανθρώπων. Έζησα από κοντά την ευημερία της τουρκοκρατούμενης Κρήτης, την αγωνία μετά την κρητική Επανάσταση, τη νηνεμία της Κρητικής Πολιτείας και μετά το αίμα του άδικου ξεριζωμού. Ναι, η ανταλλαγή των πληθυσμών ήταν σφαγή και για τους δυο λαούς. Είχανε κι οι χριστιανοί τις ιστορίες τους και τους προγόνους τους στη Σμύρνη αλλά είχαν και οι μουσουλμάνοι τους δικούς τους στα ελληνικά εδάφη από όπου εκδιώχθηκαν βιαίως. Και η Προίκα της Μελτέμ είναι ακριβώς η ιστορία τους. Διαβάστε το και απολαύστε τι μπορεί να γράψει μια πένα όταν ξέρει καλά τι θέλει να δώσει στο αναγνωστικό κοινό.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Πίσω του, δυο βήματα μονάχα, αλλά ακολουθώντας τον καταπόδας, μια νεαρή γυναίκα με λεπτή κορμοστασιά, τυλιγμένη ολόκληρη με μια κάπα από απλό βαμβακερό ύφασμα χωρίς κεντίδια. Τα δάχτυλά της γυμνά από στολίδια, οι καρποί της άηχοι από βραχιόλια, τα αυτιά της άδεια από σκουλαρίκια, τα μάτια της άβαφα από μαύρο κολ, η ψυχή της πάλι γεμάτη μαύρο» (σελ. 10).

«Τα σπίτια είναι οι μήτρες των συναισθημάτων, τα γεννούν, τα θρέφουν, τα φιλοξενούν. Για πάντα. Είναι οι ανάσες των ανθρώπων που πότισαν τον χώρο, είναι τα λόγια τους και οι εικόνες τους που μένουν πάντα ζωντανές. Αρκεί να μην προσπαθήσεις να τις δεις με τα μάτια ανοιχτά. Αρκεί ν’ αφήσεις την καρδιά σου ν’ ανασκαλέψει. Αρκεί ν’ αφήσεις λίγο τη λογική στην άκρη» (σελ. 71).

«Άλλοι έκοβαν κι έραβαν πια τα ρούχα καταπώς τα είχε σχεδιασμένα ο καθένας τους. Και μερικές φορές καλά έκαναν, γιατί το νησί τις τελευταίες χρονιές είχε πνιγεί στο αίμα, είτε το δημιούργησε ο Θεός, είτε ο Αλλάχ, αδιακρίτως» (σελ. 137).

«Καφασωτά παράθυρα και περιστεριώνες πάνω στις κορνίζες των σπιτιών έβλεπε, κοτζαμπάσηδες καλοντυμένους κι αβρούς και μεροδουλευτές με μπράτσα μελαψά και γυαλισμένα που τα γαλβάνισε η δουλειά, και χανούμισσες και καντίνες με φερετζέδες και τσαρτσάφια πλουμιστά, κρατώντας ανοιγμένες μαύρες ομπρέλες, να τραβάνε για την αγορά να ψωνίσουν τα στολίδια που φορούνε στα σοκάκια και τα καλούδια που κερνάνε στα χαρεμλίκια τους και τέλος, ομορφιά, αληθινή ομορφιά έβλεπε σε τούτο το μαχαλά με τα μάτια της ψυχής της, άνθη και κλαριά και βασιλικούς και δροσιά και φρεσκάδα» (σελ. 422).

Βιβλίο Γινάτι: ο σοφός της λίμνης
Συγγραφέας Γιάννης Καλπούζος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο κύριος Γιάννης Καλπούζος με το γνωστό του αξεπέραστο στυλ και ύφος χτίζει άλλη μια συναρπαστική ιστορία με ολοζώντανους χαρακτήρες και με ρεαλιστική απεικόνιση περιοχών, εποχών, τόπων, ανθρώπων, κουλτούρας και γλώσσας. Ολοκληρωμένοι πρωταγωνιστές και δευτεραγωνιστές ματώνονται, παλεύουν, καταδίδουν, ερωτεύονται, προδίδουν, εξαπατούν, απάγουν, βιάζουν, στρατεύονται, απογοητεύονται, ζουν από κοντά τα γεγονότα της δεκαετίας 1917-1927, με τα πάμπολλα εθνικά και τοπικά κοινωνικά περιστατικά.

Ο συγγραφέας για άλλη μια φορά παραθέτει άφθονες λεπτομέρειες για την ετυμολογία λέξεων, ιστορικές εξελίξεις πασίγνωστες όπως οι συνέπειες του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου επί της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, το βορειοηπειρωτικό ζήτημα, η ζωή και το έργο του Γιοσέφ Ελιγιά, η εκστρατεία της Καλλίπολης και της Μικράς Ασίας αλλά και άγνωστες όπως η Δημοκρατία της Πίνδου, οι περιοδείες των θιάσων στην Ήπειρο, η ληστοκρατία με τις απαγωγές για λύτρα και χιλιάδες άλλα μικρά και μεγάλα που ξεπηδούν κυρίως μέσα από τις σελίδες της εφημερίδας «Ήπειρος» αλλά και από στόμα σε στόμα. Είναι ο οικείος και σε μένα αγαπημένος τρόπος γραφής του κυρίου Καλπούζου που δίνει την απαραίτητη αληθοφάνεια και στήνει λες πάνω σε χάρτη τα όσα διαδραματίζονται στην ιστορία του. Στο «Γινάτι» οι λεπτομέρειες και οι παραθέσεις είναι ακριβώς όσες χρειάζονται για να αποδώσουν τον ρεαλισμό που απαιτείται ώστε να ζωντανέψουν στα μάτια του αναγνώστη οι πόλεις της Ηπείρου την εποχή που διαδραματίζεται το μυθιστόρημα.

Ο απαγορευμένος έρωτας που αποτελεί την κεντρική ιδέα του βιβλίου δεν είναι χάρτινος ούτε πατάει σε κλισέ λογοτεχνικά μονοπάτια. Σχηματίζεται, δημιουργείται, ανάβει, καίει, καταστρέφει και ακολουθεί το δικό του δρόμο με τις απαραίτητες παράπλευρες απώλειες. Αγνοούνται τα στερεότυπα που εύκολα κάποιος θα ακολουθούσε αναμασώντας έτσι μια τετριμμένη ιστορία και προτιμώνται οι ρεαλιστικές εξελίξεις που δίνουν δύναμη και ένταση αλλά και διαρκείς εκπλήξεις. Μακάρι να μπορούσα να εκφράσω ακριβώς τις σκέψεις μου επί του εκπληκτικού χειρισμού του θέματος αυτού όμως θα αποκάλυπτα πράγματα και δεν πρέπει, θέλω ο αναγνώστης να νιώσει βαθιά μέσα του την ιστορία του Ζώτου και της Θωμαής με τον δικό του τρόπο και ρυθμό ανάγνωσης. Μιλώντας ευρύτερα παρ’ όλ’ αυτά, θα σημειώσω πως αυτοί οι δύο άνθρωποι θα έρθουν απρόσμενα κοντά χάρη στην αντρειοσύνη της Χαβαής, το πείσμα της και το ανοιχτό μυαλό της. Ο έρωτας θ’ ανθίσει και θα βλαστήσει, υπάρχουν όμως γεγονότα όπως αυτά της Σμύρνης του 1922 και συνεπακόλουθα της ανταλλαγής των πληθυσμών αλλά και μυστικά του Ζώτου που θα βάλουν σε πολύ μεγάλη δοκιμασία τον δεσμό των δύο πρωταγωνιστών. Οι ανατροπές είναι συνεχείς και καταγράφουν με άφθαστη αληθοφάνεια τις απαντοχές ενός έρωτα που γεννήθηκε για να ζήσει, επειδή όμως συμβαίνει μεταξύ ανθρώπων τα πάντα μπορούν να συμβούν. Έξυπνοι χειρισμοί, λογική και συνάφεια σε δράσεις κι αντιδράσεις και φυσικά μυστήριο και αγωνία, μιας και ο συγγραφέας αφήνει κενά στην εξιστόρηση ώστε να τα συμπληρώσει αργότερα, όταν πρέπει, στο σημείο που πρέπει. Δολοφονίες, απαγωγές, προδοσίες και εξαπατήσεις είναι κάποια επιπλέον εμπόδια που θα δημιουργήσουν νέες απρόσμενες καταστάσεις.

Εκτός από τον Ζώτο και τη Χαβαή έχουμε τον παπα-Λέρα, μια προσωπικότητα που ακροβατεί ανάμεσα στη φυσιογνωμία του Αρτέμη Μάτσα και του Δήμου Σταρένιου, έναν χαρακτήρα που εκμεταλλεύεται τη θέση του και την ιδιότητά του για να κατασκοπεύει, να ρουφιανεύει, να εκμεταλλεύεται σεξουαλικά τις γυναίκες και να παίζει επικίνδυνο διπλό ή και τριπλό παιχνίδι σε περιπτώσεις εγκλημάτων. Έχουμε τον Βιργίλη, έναν άνθρωπο που μια δουλεύει και μια σκορπάει απλόχερα το χαρτζιλίκι του. Πάει κυριολεκτικά όπου φυσάει ο άνεμος, αρκεί να βρει παράδες, ανακατεύεται μέχρι και με τους ρουμανόβλαχους, είναι ένα καλό φιλικό αποκούμπι για τον Ζώτο και μέσα από αυτόν ζούμε πολλές ιστορικές εξελίξεις της περιοχής. Υπάρχει και η παντρεμένη Σαραλίν, μια αγαπημένη μου προσωπικότητα, που καίγεται για τον Ζώτο και θα κάνει στην κυριολεξία τα πάντα για να τον κερδίσει ολοκληρωτικά. Είναι μια γυναίκα-αράχνη που εξελίσσεται σε μια προοδευτική για την εποχή φυσιογνωμία, μη ορρωδούσα προ ουδενός. Επίσης οφείλω να αναφέρω τον σιόρ Δονάτο, τον λεμβούχο, τον σοφό της λίμνης, που έχει το δικό του μυστηριώδες παρελθόν και πρέπει να περάσουν πολλές σελίδες και πολλά γεγονότα με τον Ζώτο για να ανοίξει την καρδιά του και ο αναγνώστης να διαπιστώσει με έκπληξη πως αποτελεί νευραλγικό σημείο στον καμβά του μυθιστορήματος κι όχι έναν δορυφόρο γύρω από τα δρώμενα.

Όλα αυτά τα πρόσωπα συναναστρέφονται, δρουν, περπατάνε, ζουν στα στενά και στους δρόμους των Ιωαννίνων. Εκατομμύρια πληροφορίες γι’ αυτήν την πόλη παρατίθενται, σε βαθμό εμμονής: περιγραφές σκηνών με πάρα πολλές πληροφορίες για τα γύρω οδόσημα, τοπωνύμια, χαρακτηριστικά γνωρίσματα του τόπου, εξέλιξη του βιοτικού επιπέδου της πόλης από τις λάμπες πετρελαίου στον ηλεκτρισμό, από τους καρόδρομους στους αμαξιτούς, ποια καφενεία άνοιξαν και έκλεισαν, ποιες προτομές στήθηκαν πού, ποιες μουσικές εκδηλώσεις γίνονταν, ποια μπουλούκια έρχονταν να παίξουν, πώς προέκυψαν κάποια κύρια ονόματα, το παρελθόν και το παρόν των Ιωαννίνων και άλλα είναι κυριολεκτικά όλα εδώ, μέσα από τις κλιματικές αλλαγές και τη σειρά των εποχών,  με τη συγγραφική επιλογή να παρατίθενται τα γεγονότα ακόμη και ημερομηνιακά.

Δε βρήκα πουθενά την έκφραση «την άλλη μέρα» ή «μια βδομάδα μετά» κ. τ. ό., μόνο ακριβείς ημερομηνίες, ακόμη και κοντινές μεταξύ τους, κάτι που δημιούργησε ένα ιδιότυπο και για μένα γοητευτικά ρεαλιστικό ημερολόγιο, γιατί είμαι σίγουρος πως αν δεν έχει κάποιος τη στόφα, την πείρα και την τέχνη του συγκεκριμένου συγγραφέα θα παραθέσει ένα ξερό, στεγνό σωρό από ημερομηνίες και γεγονότα, με αποτέλεσμα την πλήξη και την ανία. Εδώ όμως έχουμε μια δυνατή πένα κι έναν άνθρωπο που συμβιώνει με τις λέξεις, γνωρίζοντάς τες σε βάθος και τοποθετώντας τες έτσι όπου δει. Όλα τα πραγματολογικά στοιχεία δίνονται ντυμένα με καλλιέπεια και αγκαλιασμένα με ποικίλα καλολογικά στοιχεία, που δίνουν μια πρωτόγνωρη δύναμη στον γραπτό λόγο και μου έκανε εντύπωση που μπορέσαμε να ταξιδέψουμε δέκα ολόκληρα χρόνια με τις αντίστοιχες εναλλαγές του τοπίου και του καιρού χωρίς να επαναληφθεί ούτε μια μεταφορά ή παρομοίωση ή να δοθεί έμφαση στις ίδιες αλλαγές (δέντρα, βροχή, χιόνι κλπ.) με τις ίδιες λέξεις. Οι παρομοιώσεις και οι μεταφορές, τα καλολογικά στοιχεία, το ζωντάνεμα τοπίων άψυχων με πρωτοφανείς εκφράσεις είναι θετικότατα στοιχεία που δίνουν αξεπέραστη ζωντάνια στο κείμενο και νέο νόημα στον ρομαντισμό: «Τούτη τη λεκάνη, εξόν απ’ τις εκατόν εξήντα πηγές, τη γιόμισαν και τα δάκρυα των ανθρώπων. Άμα τη θωρείς με τέτοια μάτια, αλλιώς μπήγεις τα κουπιά. Γιατί δεν τα βυθίζεις στο νερό αλλά στις ψυχές που έκλαψαν στις όχθες της και τη στοίχειωσαν με τις χαμένες τους ελπίδες. Ορφανά όνειρα έχει για νερά» (σελ. 46). Και τέλος: «Αλλά και οι παλιές έγνοιες του καθενός δε χάνονται. Μόνο σβήνονται απ’ το τεφτέρι όποιου πεθαίνει. Καθότι υπάρχουν λογαριασμοί που μεταπηδούν σε αλλωνών κατάστιχα με χίλιους τρόπους» (σελ. 532).

Φυσικά ο συγγραφέας δε γίνεται να μην αναστενάξει κι εδώ για τα δεινά του ελληνισμού και να μην τονίσει τα κακά χαρακτηριστικά της γενιάς μας. Μέσα από ένα άκρως συγκινητικό κομμάτι κατάφερε να δώσει σε πέντε αράδες όλα τα χαρακτηριστικά του ελληνισμού: «Είμαστε σαν τους αρχαίους ή τους Βυζαντινούς ή εκείνους του 1821; Όχι. Όλα εξελίσσονται και διαφοροποιούνται στο διάβα των εποχών, ο πολιτισμός, οι θρησκείες, τα ήθη, οι συμπεριφορές, ακόμα κι οι απλές συνήθειες… Θα μου πεις τίποτε δε στέκεται σταθερό ή αναλλοίωτο; Μένει η μαγιά, ό,τι συνθέτει τη διαχρονικότητα του Ελληνισμού και το δέσιμο μαζί του. Έλληνας είναι όποιος λαχταρά να ανήκει στο ράμμα του Ελληνισμού. Να νιώθει κομμάτι της Ιστορίας και της συνέχειάς του. Να αγαπά την ελληνική γλώσσα και να προσπαθεί να μπει στην ψυχή της… η Ελλάδα υπάρχει άμα πασχίζουμε να υπάρχει. Έλληνας είναι αυτός που θέλει να είναι Έλληνας» (σελ. 512-513).

Ακόμη κι αυτό το ιστορικό γεγονός της άτακτης υποχώρησης του ελληνικού στρατού στη Μικρά Ασία το 1922, κατά τη διάρκεια του οποίου πραγματοποιήθηκαν βιαιότητες και ασχημονίες, που έχει δώσει αφορμή για εκατομμύρια αιματοβαμμένες λογοτεχνικές σελίδες, εδώ παίζει τον δικό του ιδιαίτερο ρόλο, μιας και ο στρατευμένος ήρωας (δεν θα τον κατονομάσω για τους γνωστούς λόγους άστοχης αποκάλυψης καίριων σημείων της πλοκής) γίνεται μάρτυρας σε ένα περιστατικό, του οποίου τις συνέπειες κάποιοι θα εκμεταλλευτούν για να προκαλέσουν έριδες και αντιδικίες. Παραδέχομαι με μεγάλη μου λύπη πως αυτές τις σελίδες, που βρίθουν ιστορικών αναφορών, τις προσπέρασα χωρίς δεύτερη σκέψη, ακριβώς γιατί κατέγραφαν κάτι για το οποίο έχω διαβάσει πάρα πολλές φορές. Ε λοιπόν αυτή η αλαζονία μου τιμωρήθηκε, μιας και το ανωτέρω συμβάν εμφανίστηκε να παίζει όπως προέγραψα σημαντικό ρόλο στην εξιστόρηση κι έτσι αναγκάστηκα με την ουρά στα σκέλια να επιστρέψω σε αυτές τις σελίδες. Άλλο ένα λοιπόν χαρακτηριστικό γνώρισμα μιας καλής πένας: κομβικές εξελίξεις σε σημεία αφήγησης-κλειδιά!

Εκτός λοιπόν από τους ρεαλιστικούς χαρακτήρες, που ζουν κάτι πρωτόγνωρα δυνατό κι εξελίσσονται αληθοφανέστατα, εκτός από τα πραγματολογικά στοιχεία που στήνουν ένα τρισδιάστατο σκηνικό, υπάρχουν κι αυτές οι δεύτερες αναγνώσεις που πάνε το περιεχόμενο του κειμένου ακόμη πιο βαθιά για όσους θέλουν να ψάξουν περισσότερο κι έχουν την τύχη να εμπιστευτούν τη γραφή του κυρίου Καλπούζου. Ωραίες οι ανατροπές λοιπόν, άψογο το κλείσιμο κάθε ιστορίας, των οποίων οι ήρωες όσο κι αν φαίνεται πως αποσύρονται κάποια στιγμή, επιστρέφουν δριμύτεροι για να παίξουν το γκραν φινάλε τους, αφήνοντάς με άφωνο να παρακολουθώ τα γεγονότα, όμως ένα σωστό κείμενο οφείλει να δώσει και τροφή για σκέψη, να γεννήσει ερωτήματα ή νέες ιδέες, να προκαλέσει διέγερση νου και αντιλήψεων.

Έτσι κι εδώ, μέσα στον αρμονικό κυκεώνα που μας χάρισε ο συγγραφέας, υπάρχουν χιλιάδες σοφίες και διαχρονικές αλήθειες που εκφράζονται με λέξεις και δημιουργούν πρωτόφαντη δύναμη και τονίζουν αήθειες που ίσως να μην είχαν ποτέ σχηματιστεί κατ’ αυτόν τον τρόπο στο μυαλό μου. Κεντρικό ρόλο σε αυτές τις ιδέες παίζει φυσικά το γινάτι του τίτλου, που επεξηγείται όχι μόνο ως πείσμα αλλά και ως έρωτας και φιλότιμο! Υπάρχει λοιπόν η τρισυπόστατη ύπαρξη μιας έννοιας που κυριολεκτικά διαφεντεύει τα πάντα μέσα στο μυθιστόρημα και ο τρόπος που παρουσιάζεται και αναλύεται, στηριγμένος σε παραδείγματα δραματικά και τραγικά, είναι τόσο εύληπτος και συναρπαστικός που κατά καιρούς με ωθούσε να κλείσω το βιβλίο και να σκεφτώ. Πείσμα λοιπόν, έρωτας και φιλότιμο, κυρίαρχες έννοιες της ανθρωπότητας που κινούν στην κυριολεξία βουνά κι ανάλογα την ποσότητά τους επηρεάζουν τη λήψη αποφάσεων και φυσικά τις δράσεις και τις αντιδράσεις. Δεν υπάρχει δηλαδή μόνο ως κακό γινάτι, το πείσμα, που πραγματικά κάνει το μεγαλύτερο κακό, αλλά και ως έρωτας, με εξίσου μεγάλη ορμή, όμως αυτή είναι παραγωγική (πρωτίστως, γιατί ο έρωτας τυφλώνει κιόλας) και ως φιλότιμο, άκρως δημιουργικό συναίσθημα, χωρίς κακοσήμαντη χροιά (από φιλότιμο θα καλυτερέψω τη ζωή μου, από φιλότιμο θα θελήσω να πάω μπροστά γνωρίζοντας καλά τις συνέπειες της απραξίας ή της εγκληματικής συμπεριφοράς). Κι όλα αυτά όχι μέσα από φιλοσοφικές παραθέσεις ρητών ή προτάσεων που σχηματίζουν τον χαρακτήρα ενός ανθρώπου αλλά στέρεα τεκμηριωμένα μέσα από γεγονότα!

«Κακό γινάτι είναι να επιδιώκεις να υποτάξεις τον άλλον με οποιονδήποτε τρόπο. Να έχεις το πάνω χέρι στον έρωτα, στη δουλειά, στην οικογένεια, στη συντροφιά, στη συζήτηση… Στο κακό γινάτι συγκαταλέγεται η αχαλίνωτος και κατ’ επανάληψη οργή, η υπερβολική ζήλια, η ξεροκεφαλιά, ο φανατισμός, η εκδίκηση, να βάνεις μπροστά το εγώ, να περηφανεύεσαι πως είσαι όμορφος κι οι άλλοι άσχημοι, να κοκορεύεσαι για τα πλούτη σου δίχως να στοχάζεσαι ότι πολλοί δεν έχουν τίποτε. Κακό γινάτι κι ο πόλεμος, πιότερο σε όσους τους μεταλαμπαδεύεται το μίσος και καλούνται να σκοτώσουν… Λοιπόν, υπάρχει και καλό γινάτι, το γόνιμο πείσμα. Όταν λες θα σταθώ στα πόδια μου, θα σηκώσω ξανά το κεφάλι… Καλό πείσμα και να παλεύεις να μη σε νικήσει η αρρώστια, να μη σε σέρνουν οι άλλοι, να μην υποχωρείς σε ό,τι σε καταδυναστεύει, να μην επιτρέπεις να φυτρώνει εντός το κακό γινάτι. Καλό γινάτι λογίζεται και το πείσμα ν’ ανακαλύψεις την αιτία της ύπαρξής σου, να πλουταίνεις τον νου σου, να αναρωτιέσαι και να παρατηρείς για κάθε τι έξω σου και έσω σου, να μη δέχεσαι να σου τσαλαπατούν το φιλότιμο και την αξιοπρέπεια. Υφίστανται χίλιων λογιών γινάτια. Ξεύρεις ποιο είναι το μυστικό; Να χωρίσεις το γινάτι στα δύο. Να πετάξεις το κακό κομμάτι, να το νικήσεις και να μη σε νικά, και να κρατήσεις το καλό. Να γενεί γη και άτι. Να καλπάζει λεύτερα ο λογισμός σου απά στη γης» (σελ. 461-463).

Διαβάζοντας κανείς τον τίτλο συμπεραίνει πως το μυθιστόρημα θα περιστρέφεται γύρω από έναν άνθρωπο που η ζωή τον έκανε σοφό, που ωρίμασε μέσα από τα λάθη του και τώρα προσπαθεί να σώσει όσους διακρίνει εκείνος πως αξίζουν χρησιμοποιώντας αμπελοφιλοσοφίες ή παρεμβαίνοτνας συχνά, εις βάρος της πλοκής και της εξιστόρησης. Εδώ όμως έχουμε να κάνουμε με τον κύριο Καλπούζο κι έτσι κάθε τέτοιος (ευσεβής; ) πόθος σβήνεται ήδη από τις πρώτες σελίδες. Ο σιόρ Δονάτος δεν είναι πρωταγωνιστής, αντίθετα λείπει για αρκετό χρονικό διάστημα στην Αθήνα κι έτσι δίνεται άφθονος χώρος στους άλλους χαρακτήρες και κυρίως στον Ζώτο να προχωρήσουν την υπόθεση του βιβλίου, με τα ανθρώπινα λάθη τους, τις αδυναμίες τους κλπ. Ο σιόρ Δονάτος έχει κι αυτός τα δικά του μυστικά που συνδέονται άμεσα με τις ζωές όλων μέσα από μια ευρηματική ιδέα ενώ τα όσα εκστομίζει είναι τόσο μα τόσο αληθινά και αποδεδειγμένα!

Το «Γινάτι» είναι ένα εξαίρετο ιστορικό μυθιστόρημα, με πρωτότυπους και αληθινούς χαρακτήρες, γεμάτο από καινοφανείς δραματουργικές εξελίξεις, γραφή άκρως προσωπική και ίσως δύσκολη ή κουραστική για κάποιους, με ιδιολέκτους και εναρμονισμένη παράθεση πολλών πραγματιστικών λεπτομερειών κατά την αφήγηση και με πάμπολλα νοήματα και δεύτερες σκέψεις για όσους θέλουν να εντρυφήσουν λίγο περισσότερο σ’ ένα μυθιστόρημα. Πρόκειται για ένα ταξίδι στη λίμνη των Ιωαννίνων και ταυτόχρονα στα βάθη της ανθρώπινα ατελούς ψυχής όλων μας.

Βιβλίο Η Νιόβη θρηνούσε για τη Μικρά Ασία
Τίτλος πρωτοτύπου Anadolu’ya Ağlıyordu Niobe
Συγγραφέας Pervin Erbil
Μεταφραστής Λιάνα Μυστακίδου
Κατηγορία Δοκίμιο
Εκδότης Τσουκάτου
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ίσως λοιπόν η συγγραφέας επηρεάστηκε από αυτόν τον μύθο και τιτλοφόρησε έτσι το έργο της, το οποίο είναι πυκνογραμμένο, ουσιώδες, αρκετά κατατοπιστικό και σφαιρικό και, παρ’ όλο που είναι Τουρκάλα, δεν διστάζει να κατηγορήσει και τις δύο πλευρές για τα εκάστοτε λάθη κατά την πορεία της Ιστορίας και να δει αντικειμενικά και χωρίς παρωπίδες το πριν και το μετά της Μικρασιατικής Καταστροφής.

Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο μέρη: α) περιπτώσεις εκτοπισμών που εφαρμόστηκαν στην Ανατολή και οι πτυχές του εκτοπισμού των Ελλήνων και β) σύντομη ανασκόπηση της ιστορίας του Βυζαντίου και του οθωμανικού κράτους.

Στο πρώτο μέρος καταγράφονται όλες οι εκτοπίσεις και διωγμοί Ελλήνων, Αρμενίων, Κούρδων, πώς ήταν οι πολιτιστικές και διαπροσωπικές σχέσεις πριν και μετά, τι κέρδισε και τι έχασε η κάθε χώρα μετά τον διωγμό των προσφύγων. Από τα ίδια τα γεγονότα και τις μετρήσεις και τους δείκτες παραγωγικότητος βγαίνει ολοφάνερα ζημιωμένη η Τουρκία, γιατί αποδυναμώθηκε κατά πολύ το εργατικό της προσωπικό και η εξειδίκευση που χρειαζόταν για να προχωρήσουν κάποιοι τομείς της βιομηχανίας και της βιοτεχνίας (όλα παρουσιάζονται αναλυτικά και κατατοπιστικά). Πώς υποδέχτηκε η Ελλάδα τους πρόσφυγες, ποιες οι δυσκολίες προσαρμογής, ποιες οι αντιδράσεις των Τούρκων απέναντι στους Κωνσταντινουπολίτες που “τη γλύτωσαν”, όλα εξετάζονται και υπό ένα ευρύτερο πλαίσιο, ιστορικό και διεθνιστικό. Η Καταστροφή του 1922 έχει τις ρίζες της, όπως τεκμαίρεται, στη συνεργασία της Τουρκίας με τη Γερμανία ήδη από τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο, που αν και ηττημένη δεν έπαψε να την υποστηρίζει κι έτσι, εποφθαλμιώντας τα κέρδη και τα οφέλη της Γερμανίας, η Τουρκία έχτισε ένα γερό σχέδιο εξολόθρευσης κάθε τι μη οθωμανικού και μουσουλμανικού. Πολυεπίπεδη και πολυδιάστατη η αφήγηση, συμπληρώνεται με την παράθεση της Σύμβασης Ανταλλαγής Πληθυσμών (βάσει της οποίας σε κάποια σημεία η συγγραφέας δείχνει τις παραβιάσεις εκ μέρους της Τουρκίας διεθνώς αναγνωρισμένων πρωτοκόλλων).

Στο δεύτερο μέρος ξεκινάμε από την αρχή: ποια είναι η Τουρκία και πότε και πώς γεννήθηκε; Καταγράφονται πλήρως τα ιστορικά στοιχεία που οδήγησαν στην έκρηξη της οθωμανικής αυτοκρατορίας, στον εκπεσμό και στην εν μέρει ανάκαμψη χάρη στον Ατατούρκ. Δεν περιγράφονται στείρα ιστορικά γεγονότα και χρονολογίες αλλά ακόμη και πολιτιστικό υπόβαθρο, κοινωνικά στοιχεία, εξέλιξη και ανάπτυξη του οθωμανισμού που οδήγησε στον τουρκισμό και κατά πόσο συνέβαλε σε όλα αυτά η μουσουλμανική πίστη.

Εξαντλητικό, πλήρες, κατατοπιστικό, με ελάχιστες προσωπικές παρατηρήσεις της συγγραφέως, όσο γίνεται αντικειμενικό, προσωπικά δεν βρήκα κανένα ψεγάδι. Η συγγραφέας παρακινήθηκε να γράψει ένα τέτοιο βιβλίο ορμώμενη από την απάνθρωπη πλευρά του εκτοπισμού ή εκπατρισμού, γιατί, για όποιον λόγο κι αν εφαρμόζεται αυτός (πολιτικό, οικονομικό, στρατιωτικό) δεν παύει να είναι η βίαιη απομάκρυνση του ανθρώπου από τα εδάφη που έζησε, από τους στόχους και τις επιθυμίες του, από τα αγαπημένα του χρώματα κι αρώματα και αποτελεί καταδίκη για να ζήσει σε ξένο τόπο μιαν άγνωστη ζωή και κάποτε υπό άθλιες συνθήκες. Κυριότερο σημείο αποτελεί το αναμφισβήτητο και ακόμη και σήμερα επίκαιρο γεγονός ότι σε τέτοιο έσχατο σημείο φτάνει μια κοινωνία όταν δεν χρησιμοποιεί το μυαλό της και παραδίδεται στις στρεβλές και παραπληνητικές ιδέες της ιδεολογίας της κυρίαρχης τάξης, οπότε ακολουθεί τον δρόμο της αδιαφορίας, του συμφέροντος και της αστοργίας.

“Αυτό που έβλαψε τους μουσουλμάνους της Ελλάδας στη Μικρά Ασία είναι το φαινόμενο της ανθρώπινης αποξένωσης, που παρατηρείται στις περιπτώσεις εκείνες όπου το συμφέρον, η αδιαφορία και η έλλειψη αγάπης έχουν διαβρώσει όλα τα κύτταρα του κοινωνικού ιστού και εκεί όπου το μπλοκ της συνεργαζόμενης κυρίαρχης τάξης μπορεί να ενεργεί ανενόχλητα προκειμένου να εξυπηρετήσει τα συμφέροντά της” (σελ. 131).