Βιβλίο Η σιωπή της Σεχραζάτ
Τίτλος πρωτοτύπου Emanet Zaman
Συγγραφέας Defne Suman
Μεταφραστής Αθανάσιος Ζαράγκαλης
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πού να ʼξερε πως σύντομα ο έρωτας θα του χτύπαγε την πόρτα! Η Παναγιώτα Γιαγτζίογλου, κόρη μπακάλη, ζει τον πρώτο της εφηβικό έρωτα και μαζί τις καλύτερες κοινωνικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις αυτής της υπέροχης πόλης. Θα αντέξει όμως η αγάπη, όταν η πατρίδα και η Μεγάλη Ιδέα μπουν στη μέση; Τέλος, ποια είναι η μυστηριώδης Σεχραζάτ που εμφανίστηκε ξαφνικά τις ημέρες του Σεπτέμβρη του 1922 στον κήπο της οικογένειας του Τούρκου αξιωματικού Χιλμί Ραχμί και γιατί δεν μιλάει; Τι συνέβη στη ζωή της και ποιος την αναζητά εκείνες τις μέρες του θρήνου;

Πριν ξεκινήσω, θα εξομολογηθώ δύο πράγματα: α) Η περίληψη και η υπόθεση του βιβλίου έχουν ξαναγραφτεί και αναλυθεί εκατομμύρια φορές από πάρα πολλά βιβλία, τα οποία όσο καλογραμμένα και συναρπαστικά κι αν είναι, αφορούν στα ίδια πράγματα: καθημερινότητα, αρμονική γειτνίαση με τους Τούρκους, άφιξη ελληνικών στρατευμάτων το 1919 και αρχή του τέλους, κατάρρευση μετώπου, θάνατος και σφαγή. β) Το βιβλίο το έγραψε Τουρκάλα συγγραφέας. Επομένως σχεδόν μόλις το έπιασα στα χέρια μου φοβήθηκα μια επανάληψη μυρίως γραφεισών ιστοριών (είτε ανούσια, είτε καλογραμμένη) και μάλιστα κατά πάσα πιθανότητα υποκειμενικά ή μεροληπτικά σχεδιασμένη λόγω της εθνικότητας της κυρίας Suman. Με το που ξεκίνησα όμως να το διαβάζω, οι φόβοι και οι επιφυλάξεις μου κατέρρευσαν σαν… χάρτινος πύργος, γιατί τίποτε από αυτά που σκεφτόμουν δεν αφορούσε στο κείμενο, που είναι ένα εντελώς διαφορετικό, άρτιο και συναρπαστικό μυθιστόρημα, γεμάτο εκπλήξεις και γραμμένο μ’ έναν τρόπο που δεν έχω ξανασυναντήσει σε άλλα κείμενα.

Η ιστορία διαδραματίζεται ανάμεσα στα 1905 και 1922, με την ιστορία της Σεχραζάτ να επεκτείνεται και στα επόμενα χρόνια, καθώς η τουρκική οικογένεια που την βρήκε στον κήπο της ζει τη δική της καθημερινότητα. Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση της Σεχραζάτ -όταν φτάνει τα 100 χρόνια και θυμάται τα γεγονότα- μπλέκεται αριστοτεχνικά με τις τριτοπρόσωπες αφηγήσεις των άλλων πρωταγωνιστών πριν και κατά τη διάρκεια της μικρασιατικής καταστροφής. Πολλές φορές οι αφηγήσεις γίνονται σχεδόν παράλληλα ενώ τα πρωθύστερα εμπλουτίζουν την αφήγηση και δίνουν ενάργεια και σασπένς: πότε έγινε αυτό και γιατί, πώς φτάσαμε ως εκεί, κ.λπ. Η συγγραφέας δε με άφησε να πάρω ανάσα! Με πήγαινε από τον έρωτα του Αβινάς Πιλάι με την Εντίτ Λαμάρκ, στις απίστευτες εξελίξεις των σχέσεων μεταξύ των μελών της οικογένειας του Χιλμί Ραχμί και της γυναίκας του, Σουμπούλ, εξαιτίας της Σεχραζάτ, κι από κει στην αγάπη που ξεφύτρωνε σε νεανικά στήθη, την ίδια στιγμή που άλλα παλλόμενα από μεγάλες ιδέες στήθη μάτωναν ή τσακίζονταν στο μέτωπο του Σαγγάριου.

Μου άρεσε πολύ που ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις φραγκολεβαντίνικες οικογένειες και τι αυτές χάσανε και πώς αντέδρασαν στην όλη καταστροφή. Αναμενόμενο, βέβαια, αυτοί οι άνθρωποι να μην ζήσανε την τραγωδία σε όλη της την έκταση ή να μην χάθηκαν τόσοι όσοι από τους Έλληνες και τους Αρμένιους, παρ’ όλη τη σεβαστή περιουσία που κάηκε σε μία νύχτα. Σίγουρα δεν πέρασαν καλά εκείνες τις μέρες, όμως η ασφάλεια του ξένου διαβατηρίου και η προστασία από ομοεθνείς στρατιώτες -που τους οδήγησαν με ασφάλεια στα καράβια και ξέφυγαν από τον κλοιό ενώ πίσω τους οι ναύτες έριχναν βραστό νερό σε όσους απελπισμένους προσπαθούσαν να βρουν καταφύγιο στα ίδια αυτά πλοία- ήταν κάτι που δεν το έζησαν οι Έλληνες. Προς Θεού, δεν υποστηρίζω ότι οι φραγκολεβαντίνοι αρέσκονταν να βλέπουν αυτές τις απάνθρωπες επιχειρήσεις, πάντως γλύτωσαν κι αυτό μένει. Μάλιστα, η ίδια η συγγραφέας, για πρώτη και ίσως μοναδική φορά, κραυγάζει κατά όλου αυτού του πλούτου και της ευμάρειας ως ιδανικού:

«Αντίο σας, γούνες, μανσόν, δαντελωτά εσώρουχα, καπέλα από το Παρίσι! Ας καούν σ’ αυτήν την κόλαση τα πράγματα που υπόσχονται μια πιο ευτυχισμένη ζωή. Υπήρχε μια ευτυχισμένη ζωή… Αφού χάθηκε εκείνη η ζωή, ας καούν, ας γίνουν στάχτη όλα τα καπέλα, τα μανσόν, τα καμπαρέ, οι αίθουσες δεξιώσεων, τα ξενοδοχεία. Ας καεί το καθετί που κάποτε της υποσχόταν ψεύτικη ευτυχία» (σελ. 459).

Η τρυφηλή ζωή των πλουσίων και η άνετη σχετικά ζωή των επαγγελματιών καταγράφονται πιστά και οι περιγραφές της πόλης πριν καεί με ανατρίχιασαν. Έχω επίσης διαβάσει πολλά για τη Σμύρνη, τους εμπορικούς της δρόμους, τα περίφημα μαγαζιά, ξενοδοχεία, κλαμπ και ταβέρνες, εδώ όμως η συγγραφέας με ταξίδεψε και με περπάτησε σοκάκι το σοκάκι μέσα στην πόλη! Απόλυτα προσανατολισμένη, βαθιά μελετημένη και με κοπιώδη επιμονή, με πήγαινε αριστερά δεξιά, μου έδειχνε το ένα μαγαζί και μου άνοιγε την πόρτα της άλλης έπαυλης, κατηφορίζαμε αντάμα προς την παραλία, ταξιδεύαμε στα προάστια (Μπουρνόβα, Κορδελιό κ.ά.), κατάφερε δηλαδή να ζωντανέψει με μαγικό τρόπο όχι μόνο την ατμόσφαιρα και την αρχιτεκτονική αλλά και τη ρυμοτομία της πόλης. Επίσης, πλούτος ελληνικών λέξεων (που υπάρχουν αυθεντικές στο πρωτότυπο ενώ στην ελληνική έκδοση αποδίδονται με πλάγια γράμματα), καλολογικά στοιχεία, μπαχαρικά, γεύσεις ανατολίτικης κουζίνας, δεξιώσεις, κοινωνικές τάξεις, μυστικά νοικοκυροσύνης (μαστίχα στο κολλάρισμα των σεντονιών!), πλανόδιοι πωλητές, ένα πλήθος από μικρολεπτομέρειες δίνουν αληθοφάνεια και ρεαλισμό στο συναρπαστικό αυτό μυθιστόρημα! Εν τω μεταξύ, καμία ιστορία από όσες αναπτύσσονται στο μυθιστόρημα δεν έχει γραμμική εξέλιξη! Πάντα κάτι θα γίνει την τελευταία στιγμή και μέχρι και το τέλος σχεδόν του βιβλίου τίποτα δεν είναι σίγουρο για την κατάληξη των χαρακτήρων και την ολοκλήρωση των ιστοριών τους, λες και ακολουθούν το δικό τους λογικοφανές μονοπάτι!

Κι ερχόμαστε στο επίμαχο σημείο: το βιβλίο δεν το συνιστώ σε όσους έχουν γαλουχηθεί με την ιδέα της μεγάλης σφαγής κι εξακολουθούν να τρέφουν μίσος απέναντι στους Τούρκους για όσα δεινά μας έκαναν. Χωρίς να μειώνω τη σημασία και το μέγεθος της τραγωδίας που υπέστη ο ελληνισμός και σίγουρα χωρίς να υποστηρίζω πως «αυτά πέρασαν πια» (μιας και οι συνέπειες αυτής της σφαγής και της συνακόλουθης μεταναστευτικής πολιτικής, χώρια η αντιμετώπιση των προσφύγων από το ελληνικό κράτος τότε, μας ακολουθούν ακόμη -και είναι λογικό), θα έλεγα πως το βιβλίο απευθύνεται σε ευρύνοες αναγνώστες, καθώς περιγράφονται οι συνέπειες της καταστροφής και της αλλαγής (για τους Τούρκους) σε μια σημαντική για την ιστορία του βιβλίου τουρκική οικογένεια. Την ίδια στιγμή που οι Έλληνες και οι λεβαντίνοι ζουν τη δική τους καθημερινότητα και επηρεάζονται με τον αναμενόμενο τρόπο από τα νέα και τις φήμες (αχ, αυτή η παρουσία των συμμαχικών πλοίων στο λιμάνι, πόσες ψευδαισθήσεις ενίσχυσε!) ταυτόχρονα έχουμε την οικογένεια του Χιλμί Ραχμί που κυρίως παρουσιάζεται από τον Σεπτέμβρη του 1922 και εντεύθεν ενώ προς το τέλος του μυθιστορήματος με μια υπέροχη και αναπάντεχη ανατροπή εμφανίζεται η αρχή της ιστορίας και αποκαλύπτεται η πραγματική ταυτότητα της Σεχραζάτ!

Έτσι η συγγραφέας δείχνει τις προετοιμασίες του Ραχμί και του στρατού για την εισβολή στη Σμύρνη, καταγγέλλει ξεκάθαρα την προπαγάνδα που υπήρχε για τους στρατιώτες που τους τριβέλιζαν τα μυαλά οι ανώτεροι να πάρουν εκδίκηση για όσα δεινά υπέστησαν (ταπείνωση της εθνικότητάς τους με τα επεκτατικά και κυριαρχικά σχέδια των Ελλήνων, βιασμοί των δικών τους ανθρώπων από Έλληνες φαντάρους και κάψιμο των πάντων τώρα που υποχωρούν) αλλά δείχνει και την ανθρώπινη πλευρά που πάντα ελλοχεύει παρά τις δυσκολίες και τη φρίκη του πολέμου και της εξολόθρευσης. Η οικογένεια του Χιλμί Ραχμί είναι το παράδειγμα μιας τυπικής τουρκικής οικογένειας που αγωνίζεται να καταλάβει πώς θα ζήσει πια με αυτό το βάρος τύψεων για όσα συνέβησαν και να ξεχωρίσει τι έπρεπε και τι δεν έπρεπε να γίνει και πώς θα ζήσουν από δω και πέρα με τις αλλαγές που επέφερε ο Κεμάλ Ατατούρκ. Δεν είναι όμως δοκιμιακά γραμμένο, μιας και η εμφάνιση της Σεχραζάτ επιφέρει ένα σωρό ανατροπές και αλλαγές στη δομή της οικογένειας του αξιωματικού!

Εν κατακλείδι «Η σιωπή της Σεχραζάτ» είναι ένα υπέροχο, κοινωνικό και ιστορικό μυθιστόρημα, με τις απαραίτητες πινελιές του έρωτα και τις στιγμές μιας καθημερινότητας που χάθηκε ανεπιστρεπτί για όλους, ενώ η γραφή της ιστορίας είναι διαφορετική και σωστά μελετημένη ώστε να επιφέρει συγκινήσεις και εκπλήξεις ενώ ταυτόχρονα «αγκαλιάζει» με στοργή και ειλικρίνεια όλες τις πτυχές του μαύρου Σεπτέμβρη του 1922. Ένα μεγάλο μπράβο στη συγγραφέα Defne Suman, για τον τρόπο που κατάφερε να παρουσιάσει με άκρα αντικειμενικότητα αυτές τις ματωμένες στιγμές και τις μεταγενέστερες συνέπειές τους!

Βιβλίο Η πύλη του δερβίση
Τίτλος πρωτοτύπου Bab-i Esrar
Συγγραφέας Ahmet Ümit
Μεταφραστής Αθανάσιος Ζαράγκαλης
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Αστυνομικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πατάκης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Τζελαλεντίν Ρουμί (1207-1273) ήταν Πέρσης ποιητής και δάσκαλος θεολογίας στο Ικόνιο, με μεγάλη επιρροή στον μουσουλμανικό μυστικισμό. Οι σύγχρονοί του τον αποκάλεσαν «Μεβλανά» που σημαίνει «ο δάσκαλός μας». Η διδασκαλία του καλούσε ανθρώπους από οποιαδήποτε πίστη, θεωρώντας ότι ο θεός των μουσουλμάνων, των χριστιανών και των εβραίων είναι ένας. Ίδρυσε το τάγμα των Μεβλεβήδων δερβίσηδων και τα ποιήματά του έχουν επηρεάσει την περσική και την τουρκική λογοτεχνία. Οι Μεβλεβήδες δερβίσηδες είναι σουφικό τάγμα, δηλαδή μια ασκητική κοινότητα του Ισλάμ που εγκατέλειψε τα εγκόσμια, πρεσβεύοντας ότι το ανθρώπινο πεπρωμένο εξαρτάται από την ανεξιχνίαστη βούληση του Θεού. Σε αυτές τις κοινότητες επικράτησε το ασκητικό στοιχείο του μυστικισμού, ενώ με την πάροδο του χρόνου ο ασκητισμός θεωρήθηκε ως προκαταρκτικό στάδιο για την επίτευξη της πνευματικής ζωής. Η ιδεολογία των στροβιλιζόμενων δερβίσηδων αντλεί το υλικό της από την ιδέα της περιστροφής. Ο άνθρωπος, περιστρεφόμενος σε αρμονία με όλα τα πράγματα στη φύση, ταυτίζεται με την εικόνα και το μεγαλείο της Ύπαρξης του Δημιουργού. Ο εκστατικός αυτός χορός «σεμά» βοηθάει την ψυχή να βγει από το σώμα και να πλησιάσει τον Θεό.

Αυτό είναι εν συντομία το ιστορικό υπόβαθρο της «Πύλης του δερβίση», οπότε εύκολα κανείς καταλαβαίνει πως το μυθιστόρημα θα κερδίσει εκείνον που θέλει να διεισδύσει περισσότερο στον σουφισμό και τη φιλοσοφία του Μεβλανά. Ο συγγραφέας καταφέρνει να παρουσιάσει με εύληπτο τρόπο τα στοιχεία του σουφισμού, τις αντιλήψεις των δερβίσηδων, τον τρόπο ζωής και νόησης του Μεβλανά, τη μυστηριώδη στενή του σχέση με τον Σεμς-ι Τεμπριζί (η αποκαλυπτική επεξήγηση προς το τέλος της περιπέτειας με άφησε με ανοιχτό το στόμα ως προς το αυτονόητο του σκοπού ύπαρξης) και στολίζει με αυτές τις λεπτομέρειες και τις ιστορικές αναφορές την περιπέτεια που ζει η Κάρεν στα βάθη της Ανατολίας.

Το αστυνομικό κομμάτι του μυθιστορήματος το βρήκα λίγο άνευρο και χωρίς μεγάλες ανατροπές, άλλωστε εξαρχής φάνηκε πως το βάρος της αφήγησης θα το σήκωνε ο ψυχισμός της πρωταγωνίστριας και η επαφή της με τον σουφισμό, μέσω παράξενων και, γιατί όχι, υπερφυσικών γεγονότων και σκηνών. Εκεί ακριβώς με κέρδισε η «Πύλη του δερβίση», μιας και ο σουρεαλισμός κι εγώ μισιόμαστε θανάσιμα. Ο τρόπος όμως με τον οποίο η Κάρεν μεταφερόταν στη μακρινή εποχή του Μεβλανά και το πώς ό,τι ζούσε επηρέαζε τα μετέπειτα γεγονότα ή κούμπωνε αρμονικά με τις απορίες της και τους προβληματισμούς της, ήταν δουλεμένα σωστά και ενωμένα κατάλληλα.

«Η πύλη του δερβίση» είναι μια εξαιρετική πρώτη επαφή με τον κόσμο του Τζελαλεντίν Ρουμί, των περιστρεφόμενων δερβίσηδων και της μυστηριώδους γοητείας που έλκει πολλούς αναγνώστες και ταξιδευτές. Πρόκειται για μια καταβύθιση σε διαχρονικές ηθικές και ανθρωπιστικές αξίες, που απαντώνται σε όλες σχεδόν τις θρησκείες του κόσμου, και καταγράφει με κατανοητό και απλό τρόπο τα στάδια της θέωσης ενός ανθρώπου, το ηθικό δίλημμα ανάμεσα στην εφήμερη σάρκα και την αιώνια ζωή κ. ά.

Βιβλίο Αντίο Ιστανμπούλ
Τίτλος πρωτοτύπου Savrulanlar
Συγγραφέας Esmahan Aykol
Μεταφραστής Αθανάσιος Ζαράγκαλης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κριτική
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Μια απλή και όμορφη ιστορία, μας συστήνει έναν άνθρωπο της διπλανής πόρτας, που ειδικά στην «πολυ-πολιτισμική» Αθήνα δεν αποτελεί ξένη εικόνα. Μια νέα κοπέλα έρχεται στην Αγγλία για να σπουδάσει και να δουλέψει. Βασικό πρόβλημα η γλώσσα, οπότε πρέπει να εξασκηθεί και να τη μάθει καλά. Άλλο πρόβλημα η διαμονή. Άλλο πρόβλημα η οικονομική διαχείριση. Ένα ένα τα βιώνει αυτά η Ετζέ, που με πείσμα, αγάπη και δύναμη τα ανταπεξέρχεται. Στήριγμά της μια οικογενειακή φίλη με την οποία συγκατοικούν και ο λατρεμένος της παππούς, που όταν πέθανε της άφησε ένα μεγάλο ποσόν για να το διαθέσει όπως εκείνη νομίζει. Με αυτό το πλεονέκτημα, η Ετζέ ζει όλα τα προβλήματα ενός μετανάστη στο Λονδίνο με κάποια σχετική απόσταση. Σπάνια χρησιμοποιεί τα χρήματα που έχει στη διάθεσή της κι αυτό για να βοηθήσει τους γύρω της. Πιάνει δουλειά, κάνει γνωριμίες, ερωτεύεται. Οι ιστορίες του Αρμένη παππού της από το Βαν, οι μύθοι και τα παραμύθια του τόπου του, η σφαγή των Αρμενίων, είναι γεγονότα που τα μοιράζεται με τους ανθρώπους γύρω της και αντλεί κι από αυτά δύναμη και σοφία.

Ένα όμορφο μυθιστόρημα, που καλύπτει όλες τις δυσκολίες που θα αντιμετωπίσει ένας Τούρκος ιδιαίτερα μετανάστης στο Λονδίνο, περιγράφει με γνήσιο ανατολίτικο χρώμα τους καιρούς και τα ήθη της Αρμενίας, μελετά εξονυχτικά την τέχνη και την τεχνική των αργυροχόων στο Καπαλί Τσαρσί της Κωνσταντινούπολης όπου μετακόμισαν οι παππούδες της Ετζέ και γεννήθηκε αργότερα η εγγονή τους. Και η Ετζέ σιγά σιγά συνηθίζει στο βροχερό Λονδίνο, αρχίζει να στήνει τη ζωή της ξανά από την αρχή, στην αγκαλιά ενός νέου άνδρα. Τρυφερό και νοσταλγικό διιαμαντάκι.

Βιβλίο Χαράζει στην Καλλίπολη
Τίτλος πρωτοτύπου Uzun Beyaz Bulut-Gelibolu
Συγγραφέας Buket Uzuner
Μεταφραστής Αθανάσιος Ζαράγκαλης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Βίκυ φτάνει στην Καλλίπολη με σκοπό να βρει τον προπάπππο της, Άλιστερ Τζον Ταίηλορ. Στο χωριό Έτζεγιαγλασί η μορφή του Γκαζή Αλητζάν αγγίζει τα όρια του μύθου: πολέμησε στην Καλλίπολη, επέζησε, επέστρεψε στο χωριό του, παντρεύτηκε και ακόμη και μετά από χρόνια μετά τον θάνατό του το χωριό τον μνημονεύει. Τελευταίος επιζών από την οικογένειά του στο χωριό η αδερφή του, θεια-Λευκή, υπερ-αιωνόβια πλέον, η οποία και κρατά στα χέρια της τη λύση για την εξαφάνιση του Άλιστερ Τζον Ταίηλορ.

Πράγματι σε ένα γύρισμα της τύχης, πάνω στην πιο κρίσιμη στιγμή της απόβασης των Αυστραλών και των Νεοζηλανδών στην Καλλίπολη το 1915 (προσπερνάω το γεγονός που αναφέρει η συγγραφέας ότι το τάγμα των Νεοζηλανδών τυλίχτηκε σε σύννεφο και εξαφανίστηκε -μέχρι και σήμερα θεωρούνται χαμένοι-, κάποιες πρώτες πληροφορίες για τη μάχη αυτή τις βρήκα εδώ αλλά για την εξαφάνισή τους, αν και υπάρχει σαν μύθος (;) ερμηνεία του δεν βρήκα πουθενά)), ο Νεοζηλανδός Ταίηλορ χάνει το δρόμο του μες στη μάχη και πέφτει πάνω στον ετοιμοθάνατο Αλή Οσμάν μπέη. Νέοι άνθρωποι και οι δύο, με οράματα και σχέδια για το μέλλον, πικραμένοι από το άδικο του πολέμου και την απομάκρυνσή τους από τις οικογένειές τους, ανταλλάσσουν κάποιες απόψεις! Όπως γράφει και ο ίδιος στην τελευταία του επιστολή προς το σπίτι του: «Δε θα πεθάνω σε αυτόν τον πόλεμο! Αρνούμαι να πεθάνω. Αυτός ο πόλεμος δεν είναι δικός μου! Όμως, από την άλλη, δεν έχω και καμιά επιθυμία να ζήσω…Δε θέλω ούτε να πεθάνω ούτε και να ζήσω» (σελ. 181). Έτσι λοιπόν του δίνεται η μοναδική ευκαιρία να αλλάξει οριστικά και ριζικά τη ζωή του.

Η Βίκυ και η θεια-Λευκή συζητούν για το πόσο άλλαξε η Τουρκία στους αιώνες, για τις διαφορές που επιβλήθηκαν από τον δαιμόνιο και ικανότατο Κεμάλ Ατατούρκ για τη βελτίωση της Τουρκίας ως χώρας και ως έθνους. Παρατηρήσεις ανθρωπιστικές, κοινωνικές, πολιτισμικές, χωρίς να καταντούν δοκίμιο ή να κουράζουν με μακρυγορίες και τάχα μου διδάγματα. Το βιβλίο κλείνει με την περιγραφή της επετείου που γίνεται ακόμη και σήμερα στο συγκεκριμένο σημείο προς τιμήν όσων Νεοζηλανδών και Αυστραλών στρατιωτών χάθηκαν σε εκείνη τη μάχη.

Τέλος έχω κάποιες ελάχιστες αντιρρήσεις ως προς τη μετάφραση. Για παράδειγμα, στην περίπτωση ενός απογόνου του Αλητζάν αποδόθηκε το όνομά του ως Συννεφούλης! Θα μπορούσε κάλλιστα να μείνει αμετάφραστο με την τουρκική ονομασία και να μεταφραστεί μια φορά σε υποσημείωση. Χάνει σε αξία. Κάποιες εκφράσεις του στυλ «μωρέ», «άντε» κλπ. δεν ξέρω πώς αλλιώς θα τις μετέφραζα είναι η αλήθεια, άλλωστε η τουρκική είναι ποιητική γλώσσα και δύσκολα μεταφράζεται σωστά σε όλες τις διαστάσεις της.

Η συγγραφέας γράφει σωστά, ορθά, χωρίς υποκρισίες και χαϊδέματα. Εκφράζει τις απόψεις της, στηλιτεύει όπου χρειάζεται, υποστηρίζει και επαινεί. Το βιβλίο το προτείνω για όσους θέλουν να διαβάσουν κάτι διαφορετικό από τα γνωστά μυθιστορήματα και θέλουν να σκεφτούν λίγο παραπάνω στην τόσο κοντινή μας και όμως άγνωστη στις πραγματικές της διαστάσεις χώρα, την Τουρκία.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Νά τος λοιπόν και πάλι ο Ατατούρκ, όπως και στους ανδριάντες, στις προτομές και στις φωτογραφίες που αντικρίζει παντού ο ξένος από την πρώτη κιόλας ημέρα της άφιξής του στην Τουρκία. Κι αν ακόμη οι δυτικοί διδάσκονται στα σχολεία τους πως επρόκειτο μάλλον για δικτάτορα που είχε επιβληθεί διά της βίας, με το να τον αντικρίζουν παντού, από τις στάσεις των ταξί μέχρι τα τουριστικά γραφεία, τα κουρεία, ακόμη και τα ίντερνετ καφέ- καταλήγουν στο συμπέρασμα πως στη χώρα αυτή αποτελεί θρύλο. Η αφοσίωση μιας ολόκληρης χώρας στο πρόσωπό του είναι κάτι το ολότελα ξένο σε έναν δυτικό κι όταν προσπαθεί να βρει ισοδύναμο στη δική του χώρα καταλήγει, στην καλυτέρα των περιπτώσεων, σ’ έναν καλλιτέχνη της μουσικής ή σ’ έναν αστέρα του κινηματογράφου- πολύ ρηχή κουλτούρα που ενώ στην εφηβεία συμβάλλει στο να έχει κάποιος πρότυπο, αργότερα, στην ενηλικίωση, τον αφήνει έκθετο, χωρίς πρότυπο πια. Με αυτές τις βάσεις, λοιπόν, δεν είναι ν’ απορεί κανείς που οι δυτικοί δεν μπορούν ούτε στο ελάχιστο να συναισθανθούν τον ενθουσιασμό των Τούρκων για ένα νεκρό, για τις αξίες που αντιπροσωπεύει τελικά ένας νεκρός. Κρίμα, γιατί το συναίσθημα αυτό έχει ιδιαίτερη αξία και δεν μπορούν να το αναπληρώσουν ούτε οι θεραπείες, ούτε η γιόγκα, ούτε τα ροζ χαπάκια…» (σελ. 23-24).

«Οι Τούρκοι φροντίζουν την αξιοπρέπειά τους. Αυτό που τους κάνει ισχυρούς είναι ότι ποτέ δεν είχαν αποικίες. Το μεγαλύτερο κεφάλαιο των Τούρκων είναι το πείσμα, η προσπάθεια και η φιλοδοξία. Οι Τούρκοι δεν αντέχουν να είναι άνθρωποι δεύτερης κατηγορίας. Το νικηφόρο πνεύμα του Απελευθερωτικού Αγώνα προέκυψε από την παθιασμένη καρδιά αυτού του έθνους. Αυτή η φλόγα δε θα τους αφήσει ποτέ να ησυχάσουν» (σελ. 270).

«Και είμαστε ασύγκριτοι και σ’ ένα άλλο πράγμα: να μετατρέπουμε τους μικρούς θυμούς μας σε μεγάλα μίση και τις μικρές ελπίδες μας σε τεράστια οράματα. Στην ουσία όλοι οι πολιτισμοί που βρέχονται από αυτήν την καταπληκτική θάλασσα που λέγεται Μεσόγειος είναι λίγο πολύ έτσι αλλά μου φαίνεται πως εμείς οι Τούρκοι είμαστε οι πιο θερμόαιμοι. Βεβαίως στο δικό μας πολιτισμό το να είναι κανείς θερμόαιμος δε θεωρείται μειονέκτημα αλλά πλεονέκτημα. Η ψυχή μας παραμένει αιωνίως παιδική, παθιάζεται με το παραμικρό και αρνείται να μεγαλώσει. Τι να κάνουμε, έτσι είμαστε…λίγο Βαλκάνιοι, λίγο Καυκάσιοι, αλλά κυρίως Μεσόγειοι» (σελ. 305-306).

«Νισάφι πια με αυτό το μασκαριλίκι! Ένας τρελός έριξε μια πέτρα στο πηγάδι και χίλιοι γνωστικοί προσπαθείτε να τη βγάλετε!» (σελ. 330).

«Ίσως αυτή η μελαγχολία για την οποία μιλάς να μοιάζει κάπως με τη δική μας κρίση ταυτότητας…Έχουμε το σώμα μας στα ανατολικά της Μεσογείου, το ένα μάγουλο στην Ευρώπη, το άλλο στην Ασία, τα μπράτσα μας στον Καύκασο και τα Βαλκάνια και τα πόδια μας στη Μέση Ανατολή» (σελ. 337).

Βιβλίο Η δολοφονία του σουλτάνου
Τίτλος πρωτοτύπου Sultanı Öldürmek
Συγγραφέας Ahmet Ümit
Μεταφραστής Αθανάσιος Ζαράγκαλης
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Αστυνομικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πατάκης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Μωάμεθ Β΄ (1432-1481) βασίλεψε ως οθωμανός σουλτάνος σε δύο περιόδους και ήταν ο στρατηγός που κατάφερε να αλώσει την Κωνσταντινούπολη, χωρίζοντας την ευρωπαϊκή και όχι μόνο Ιστορία στα δύο, παίρνοντας το προσωνύμιο Πορθητής. Η μορφή του, η νοοτροπία του, ο χαρακτήρας του, οι αντιλήψεις του, τα κατορθώματά του τον έκαναν αγαπητό στην Τουρκία, σε τέτοιο βαθμό που αν κάποιος αρχίσει να αναμοχλεύει το παρελθόν και να φέρνει στο φως τεκμήρια που διιασαλεύουν την ηρεμία θα ενοχληθούν. Στο κείμενο φωτίζεται απόλυτα και τεκμηριωμένα αυτή η άποψη.

Το μυθιστόρημα, όσο συναρπαστική κι αν φαίνεται η περίληψή του, είναι απελπιστικά αργό και κατά τόπους φλύαρο, με τη δράση να συμπυκνώνεται σε συγκεκριμένα σημεία και στο μεταξύ να αναπτύσσονται χιλιάδες σκέψεις, απορίες και φόβοι του πρωταγωνιστή, να περιγράφεται η Κωνσταντινούπολη, και να καταγράφεται σε όλο της το εύρος και την ιστορική λεπτομέρεια η ζωή του Πορθητή και η άλωση της Κωνσταντινούπολης.

Ο Μουστάκ μπέης πάσχει από ψυχογενή φυγή ή διασχιστική διαταραχή, δηλαδή έχει δραματικά κενά μνήμης ύστερα από έντονα στρεσογόνα ή τραυματικά γεγονότα, οπότε εμφανίζει σύγχυση και αποπροσανατολισμό. Επομένως, ακριβώς λόγω αυτών των συμπτωμάτων, πολλές φορές ο πρωταγωνιστής μιλάει με τον εαυτό του σε πάρα πολλές σελίδες είτε για το ποιος σκότωσε τη γυναίκα που ακόμη αγαπούσε, είτε αν όντως σκότωσε ο ίδιος τη Σερχαζίν (και αν ναι, πότε και πώς και γιατί δεν το θυμάται). Επιπλέον, υπάρχει ένα πολύ μεγάλο κεφάλαιο, κατά το οποίο ο καθηγητής κοιμάται και στο όνειρό του συνομιλεί με τον Μωάμεθ τον Πορθητή που του περιγραφεί εκτενώς το βασίλειό του, την καθημερινότητά του, τους εχθρούς του μέσα στο ίδιο του το στρατιωτικό περιβάλλον κλπ.

Να τονίσω εδώ όμως ότι, αν κάποιος ενδιαφέρεται να διαβάσει πολλά ιστορικά στοιχεία μέσα σε ένα μυθιστόρημα, η γραφή του Ahmet Ümit είναι πολύ δυνατή και ρεαλιστική, απόλυτα τεκμηριωμένη! Προσωπικά, με ενδιέφερε και το θέμα, οπότε, προσπερνώντας πρόσκαιρα τις αντιρρήσεις μου για ό,τι έχω συναντήσει κατά την πορεία της ανάγνωσης, βυθίστηκα, απόλαυσα και ανατρίχιασα διαβάζοντας για τις μέρες και τα έργα του Μωάμεθ Β΄, τη σημασία του για την Ιστορία, τον τρόπο που κατέκτησε την Κωνσταντινούπολη, τα γεγονότα που έζησε τις μέρες μετά την πολιορκία, πόσο σημαντικός είναι για την ίδια την οθωμανική Ιστορία και ταυτότητα που έχει μεταλαμπαδευτεί στη σύγχρονη Τουρκία κλπ. Η καταγραφή των ιστορικών γεγονότων δεν ήταν ενδελεχής και λεπτομερής αλλά ουσιαστική, γρήγορη και με ντοκουμέντα, γι’ αυτό και τα διάβασα και δεν τα προσπέρασα ρίχνοντας βάρος στην αστυνομική πλευρά της υπόθεσης. Οποιοσδήποτε άλλος που δεν ενδιαφέρεται τόσο για την οθωμανική Ιστορία γενικά και για την Άλωση συγκεκριμένα, θα τις προσπερνούσε για να δει ποιος και γιατί σκότωσε τελικά, δοκιμάζοντας διπλή απογοήτευση (αργή εξέλιξη της πλοκής συν εκτεταμένη ιστόρηση του παρελθόντος).

Επίσης, διάχυτο στο κείμενο είναι και το βάρος που σηκώνει ένας λαός όταν έχει ένα σημαντικό, ένδοξο και βίαιο παρελθόν και πόσο αυτό τον επηρεάζει στο σήμερα. Ο Ahmet Ümit σε πολλά σημεία βρίσκει χώρο να αναπτύξει τις απόψεις του για τη σημασία της Ιστορίας και τον ρόλο που καλείται να παίξει στις αντιλήψεις ενός ανθρώπου που λαχταράει για μόρφωση και ενημέρωση. Στις σελίδες 380-381 γράφει: «Όπως το ποδόσφαιρο δεν είναι το κυνήγι της μπάλας στο γήπεδο από τους είκοσι δύο παίκτες, έτσι και η Ιστορία ποτέ δεν ήταν μονάχα το αφήγημα των αυτοκρατοριών. Ιστορία είναι το πώς οργώνεται το χώμα, πώς ψήνεται το ψωμί, πώς χτίζεται το σπίτι, πώς φασκιώνουν οι μητέρες τα παιδιά, πώς γίνεται η διδασκαλία, πώς εκφράζει την αγάπη του ένας άντρας σε μια γυναίκα. Ιστορία είναι το σύνολο μικρών και μεγάλων γεγονότων που κάνουν τον άνθρωπο άνθρωπο. Ιστορία είναι δειλία, θάρρος προδοσία. Ιστορία είναι συλλογισμός, συναίσθημα, διαίσθηση, υπερηφάνεια».

Εξίσου σημαντική για τον συγγραφέα είναι και η ουδετερότητα και όσο γίνεται αντικειμενικότητα απέναντι στα ιστορικά γεγονότα. Συνεχίζει στη σελίδα 381: «Για παράδειγμα, την κατάκτηση αυτή που εμείς χαρακτηρίζουμε ως γεγονός που άλλαξε εποχή, οι Δυτικοί τη θεωρούν δείγμα επιθετικότητας. Λένε πως το τέλος του Μεσαίωνα και η απαρχή της Αναγέννησης δεν αποδίδεται στην άλωση της Κωνσταντινούπολης αλλά στην ανακάλυψη της Αμερικής. Θεωρώ ότι αυτό είναι το μεγαλύτερο μειονέκτημα της Ιστορίας ως επιστημονικού κλάδου: να μην μπορεί να είναι κανείς αντικειμενικός. Να πνίγει την αλήθεια η μεροληψία».

Όλη αυτή η ποικίλη ευληψία συναισθημάτων κατά την πορεία της ανάγνωσης δυσχεραίνει ακόμη περισσότερο λόγω της μετάφρασης (ή μήπως της τελικής επιμέλειας;). Σε γενικές γραμμές το κείμενο είναι καλά μεταφρασμένο, όμως υπάρχουν σημεία όπου κόλλησα και πιστεύω ότι θα μπορούσαν να διορθωθούν για να έρθουν πιο κοντά στην ελληνική γλώσσα, όπως στη σελίδα 396: «…μετά θα έρθει η σειρά σ’ εμένα ή ίσως και σ’ εσάς» (γιατί όχι «θα έρθει η σειρά σας ή ίσως και η δική μου;»).

Εν κατακλείδι, να το διαβάσει κάποιος ή όχι; Θα πρότεινα να το διαβάσει κάποιος που του αρέσουν τα πλούσια ιστορικά μυθιστορήματα και δεν τον ενδιαφέρει τόσο η δράση ενός αστυνομικού όσο η μελέτη μιας εποχής και ενός τόπου. Κάποιος ευρύνους, που όσο κι εγώ ψάχνει και σκαλίζει και προσπαθεί να φωτίσει αντικειμενικά το παρελθόν και το παρόν μιας περιόδου. Η αποκάλυψη του δολοφόνου και η ανατροπή ως προς την κεντρική ιδέα για το κίνητρο της δολοφονίας ήταν πράγματι καλές αλλά δεν αρνούμαι ότι ανακουφίστηκα όταν τελείωσα το μυθιστόρημα.