Βιβλίο Άνθη του χειμώνα 
Τίτλος πρωτοτύπου The winter garden
Συγγραφέας Jayne Thynne
Μεταφραστής Φίλιππος Χρυσόπουλος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κέδρος 
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Αφήνοντας στην άκρη τη γυναίκα και τον ρόλο της σε μια διαρκώς μεταβαλλόμενη κοινωνία, χωρίς όμως και να την παραμελεί, η Jane Thynne μάς χαρίζει ένα δυνατό, ανθρώπινο, σκληρό κατασκοπικό μυθιστόρημα με απανωτές ανατροπές, ρεαλιστικούς χαρακτήρες και έξυπνη μίξη πραγματικών προσώπων με πλασματικούς ήρωες. Είμαστε έναν χρόνο πιο κοντά στον πόλεμο, με τον ναζισμό να ανεβαίνει κατακόρυφα, την προπαγάνδα να κάνει πολύ καλή δουλειά και τον εξοπλισμό της Γερμανίας σε μαχητικά αεροπλάνα να εμπλουτίζεται αδιάκοπα. Η επίσκεψη του Δούκα του Ουίνδσορ, η καταστροφή της Γκερνίκα, τα θεμέλια πάνω στα οποία θα χτιστεί το όραμά του ο Χίτλερ είναι μερικά μόνο από τα κομμάτια του καλοδουλεμένου ιστορικού φόντου στο οποίο διαδραματίζεται το μυθιστόρημα. Ο τίτλος του βιβλίου προέρχεται εκ της αγγλικής μετάφρασης του βιβλίου «The winter garden», που κι αυτό είναι βασισμένο στο γνωστό καμπαρέ του Βερολίνου Wintergarten, όπου εργαζόταν η Άννα ως χορεύτρια. Η Άννα Χάνσεν λοιπόν ήταν μαθήτρια της Σχολής για Υποψήφιες Νύφες του Ράιχ στο Σβανενβέρντερ, όπου πάνε όσες πρόκειται να παντρευτούν αξιωματικούς των Ες Ες. Σύμφωνα με τον Αδόλφο Χίτλερ: «…οι γυναίκες που επρόκειτο να παντρευτούν την αφρόκρεμα των Γερμανών έπρεπε να είναι ξεχωριστές». Τα μαθήματα έγιναν υποχρεωτικά από το 1935 και το πιστοποιητικό υποβαλλόταν στην Υπηρεσία Φυλής και Εγκατάστασης των Ες Ες για να προχωρήσει ο γάμος. Παρά το όνομά της, πιο πολύ σα στρατιωτική ακαδημία έμοιαζε, με εξουθενωτικό πρόγραμμα. Το Προεδρείο Γυναικών, με επικεφαλής την Γκέρτρουντ Σολτς-Κλιν έχει αποστολή να προωθεί την ιδέα της ανωτερότητας του άντρα και να πείθει τις γυναίκες να δουλεύουν για το καλό του ναζιστικού καθεστώτος αλλά όλα αυτά αμαυρώνονται με το πτώμα της κοπέλας στον κήπο της Σχολής.

Η συγγραφέας μελέτησε καλά και σωστά την εποχή, την πόλη και τον τρόπο σκέψης των κατοίκων μιας χώρας που ετοιμάζεται να παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο και πάλι στην ευρωπαϊκή κονίστρα. Υπάρχουν πάρα πολλές λεπτομέρειες από την καθημερινότητα ενός Βερολινέζου ειδικότερα και Γερμανού γενικότερα: τίτλοι εφημερίδων, προϊόντα ομορφιάς, κινηματογραφικές ταινίες, ξενοδοχεία, καμπαρέ και ζαχαροπλαστεία, μνημεία και τοπόσημα, οδοί και δημόσια κτήρια. Είναι όλα όμως τόσο αρμονικά εντεταγμένα στη ροή της πλοκής και περιγράφονται τόσο όμορφα και στρωτά, χωρίς υπερβολές και μακρηγορίες, που δε με κούρασαν ούτε στιγμή. Αντιθέτως, μου χάρισαν εκείνη ακριβώς τη ζωντάνια που απαιτεί ένα καλό μυθιστόρημα του είδους για να ζωντανέψω στο μυαλό μου το πώς ήταν τα πράγματα εκεί τότε και να βρεθώ στο πλάι των πρωταγωνιστών και των δεύτερων ρόλων που τους πλαισίωναν. Μάλιστα, αναφορές σε τοποθεσίες που μέχρι και σήμερα βρίσκονται εκεί, παρά τις χιλιάδες αλλαγές και καταστροφές που υπέστησαν με το πέρασμα της Ιστορίας, και τα οποία είχα επισκεφθεί σε πρόσφατο ταξίδι μου στην πόλη, όπως ο Ζωολογικός Κήπος, η Ούντερ ντεν Λίντεν, το Νησί των Μουσείων, το KaDeWe κ. ά. προσθέτανε ειδικό βάρος στη δική μου απόλαυση.

Η Μάγκντα Γκέμπελς, σύζυγος του δεξιού χεριού του Αδόλφου Χίτλερ, γνωστή ως Πρώτη Κυρία του Ράιχ, καλεί την Κλάρα Βάιν στην έπαυλή της στο Σβανενβέρντερ και της ζητάει να εμφανιστεί στο πάρτι του άντρα της για να συνομιλήσει με τις αδελφές Μίτφορντ, Νταϊάνα και Γιούνιτι, Αγγλίδες καλεσμένες που δε γνωρίζουν καλά γερμανικά, οπότε ίσως η Κλάρα, με Άγγλο πατέρα, θα τις βοηθήσει να περάσουν όμορφα. Οι Μίτφορντ είναι υπέρ του φασισμού, δε διστάζουν να προκαλέσουν σκάνδαλα, αγαπούν τα εξεζητημένα πάρτι, είναι φίλες της αδελφής της Κλάρα, Άντζελα, με την οποία μοιράζονται κοινά χαρακτηριστικά στις πολιτικές τους πεποιθήσεις. Μετά από τόσα χρόνια και τόσα μυστικά, η Μάγκντα παραμένει απρόσιτη, ψυχρή και τυπική απέναντι στην ηθοποιό, ακριβώς δηλαδή όπως τη γνωρίσαμε στο πρώτο βιβλίο.

Από τη Μάγκντα μαθαίνει η Κλάρα για τη δολοφονία της Άννα Χάνσεν, μιας κοπέλας που όταν τη γνώρισε πόζαρε γυμνή για τον Μπρούνο Βάις, έναν καλό της φίλο. Η Κλάρα συμμετέχει σε μια ρομαντική κομεντί των στούντιο Ufa κι έχει συνηθίσει πια σε μια ζωή εξαπάτησης. Η πρόσκληση της φαίνεται απλή και αναλογίζεται τα όσα έζησε όταν πρωτοέφτασε στο Βερολίνο, γεγονότα που μαθαίνουμε και άνθρωποι που συναντάμε στο πρώτο βιβλίο, τα «Μαύρα Ρόδα», με τον Λίο Κουίν όμως να έχει εγκαταλείψει τη χώρα. Ο Λίο της λείπει απίστευτα κι ας έχουν χωρίσει ειρηνικά, έχει ανάγκη από ένα ζεστό σώμα πλάι της ενώ ταυτόχρονα συνεχίζει να ενισχύει οικονομικά τον δεκατετράχρονο πλέον Έριχ Σμιτ, ένα σοβαρό και έξυπνο παιδί, μέλος της Χιτλερικής Νεολαίας («Η ιδέα ήταν ότι τα αγόρια δεν έπρεπε να μένουν ήρεμα και ήσυχα. Να μην έχουν χρόνο να ξεφύγουν από την προπαγάνδα και να σκεφτούν», σελ. 169), γιο της φίλης της που έχασε τη ζωή της στο προηγούμενο βιβλίο. Αναπτύσσει έντονα αισθήματα μητρότητας όλα αυτά τα χρόνια που τον βλέπει να μεγαλώνει με τη γιαγιά και τον αδελφό του και τον αγαπά σα να ήταν πραγματικό της παιδί. Τα οικογενειακά λάθη του πατέρα και της αδελφής της και ο φόβος της για την πραγματική ταυτότητα της γιαγιάς της, εξακολουθούν να την ταλανίζουν: «Όταν εργάζομαι ως ηθοποιός είναι η μόνη ώρα που δεν υποκρίνομαι» (σελ. 46).

Στο μυθιστόρημα γνωρίζουμε ακόμη περισσότερο την Κλάρα, η οποία αναπτύσσει συναισθηματικούς δεσμούς που δε θα έπρεπε με άντρες που νιώθει ότι τους εξαπατά κι αυτό αρχίζει να τη δυσαρεστεί και να το νιώθει πιο πρόστυχο από το να τους έγδυνε, χάνοντας έτσι τη συναισθηματική πειθαρχία που απαιτείται. Θα τα παρατήσει άραγε αν τελειώσει αυτή η περιπέτεια; Τα πράγματα γίνονται χειρότερα όταν μαθαίνει ότι το όνομά της άρχισε να συζητιέται στην Γκεστάπο χάρη σ’ έναν πληροφοριοδότη, προκαλώντας υποψίες στη βρετανική αντικατασκοπεία. Ποιος έστρεψε την προσοχή της Γκεστάπο πάνω της και γιατί; Γιατί ανησυχεί το βρετανικό δίκτυο κατασκοπείας; Υπάρχει περίπτωση να έχει ανάμιξη ο Εβραίος και κομμουνιστής Μπρούνο Βάις, με τους έκφυλους για το Ράιχ πίνακές του, που η Κλάρα έχει χάσει τα ίχνη του και ίσως ζει στους δρόμους ή, ακόμη χειρότερα, έχει φυλακιστεί κι είναι ο μόνος που ξέρει για την πραγματική της ταυτότητα; Αρχίζει να μπαίνει σε δεύτερες σκέψεις για την όλη πορεία που ακολουθεί: «Τι ζωή ήταν αυτή, να συναναστρέφεται ανθρώπους που σιχαινόταν τις απόψεις τους, να σχετίζεται με ένα καθεστώς που αντιπροσώπευε όλα όσα μισούσε: εκφοβισμό, βία, κτηνωδία. Να γίνεται φίλη με ανθρώπους που εκπροσωπούν μια εκδοχή της Αγγλίας που δεν αναγνωρίζει» (σελ. 91). Μέσα στη δίνη όλων αυτών των γεγονότων μπλέκεται και με τη δολοφονία της Άννα, γεγονός που τη φέρνει ενώπιον της Γκεστάπο, παρά τις οδηγίες να παραμένει αθέατη και να μην τραβάει την προσοχή ώστε να φέρνει σε πέρας την αποστολή της.

Ο Άρτσι Ντάσιον, ακόλουθος της Βρετανικής Πρεσβείας και πράκτορας της Βρετανικής Υπηρεσίας Πληροφοριών, ο Άλμπερτ Λίντεμαν, διευθυντής παραγωγής, ό,τι πιο κοντινό είχε σε φίλο η Κλάρα στο Βερολίνο, του οποίου η καριέρα άκμασε μετά την αριοποίηση των πάντων και προσπαθεί να εξισορροπεί τη δίψα του για κουτσομπολιό με τη διακριτικότητα που απαιτεί η πολιτική, ο Έρνστ Ούντετ, διάσημος ηθοποιός του Χόλιγουντ, γοητευτικός και περιζήτητος, πλέον σημαντικός για τη Λουφτβάφε λόγω των δεξιοτήτων του στην αεροπλοΐα, επικεφαλής του Τεχνικού της Τμήματος, κάτι που ο πρώην ηθοποιός μισεί, ο Ραλφ Σόμερς, Άγγλος σμηναγός, κοσμοπολίτης, γοητευμένος από το νέο καθεστώς της Γερμανίας, αποφασισμένος να γίνει φίλος του Χίτλερ, που έχει σκοπό να κάνει την Αγγλία σύμμαχο της Γερμανίας και άλλοι ενδιαφέροντες χαρακτήρες είναι προσεκτικά επιλεγμένοι στη στελέχωση της συναρπαστικής αυτής ιστορίας. Επίσης, συναντάμε ξανά τη δημοσιογράφο Μέρι Χάρκερ, που δεν άντεξε μακριά από τη δημοσιογραφία και την Ευρώπη κι έτσι κατέγραψε από κοντά τα δεινά του ισπανικού εμφυλίου και, χάρη σ’ ένα γύρισμα της τύχης, βρήκε δουλειά ξανά σε γερμανική εφημερίδα. Η δολοφονία της Άννα Χάνσεν είναι λαβράκι για κείνη! Μέσω της Χάρκερ μαθαίνουμε για τα σημαντικότερα γεγονότα του ισπανικού εμφυλίου και περιδιαβαίνουμε την κατεστραμμένη Γκερνίκα («Αυτό που είχε δει η Μέρι ήταν ένας βομβαρδισμός τρομοκράτησης, ένα σφυροκόπημα από αέρος εναντίον ανθρώπων που δεν μπορούσαν να αμυνθούν, με σκοπό να φοβίσει και να τρομοκρατήσει… Ο πραγματικός στόχος στην Γκερνίκα ήταν το ηθικό των ανθρώπων» (σελ. 403) ενώ η συνέχεια είναι άκρως απρόβλεπτη! Όλοι έχουν ένα παρελθόν, το οποίο αποκαλύπτεται τμηματικά ή σε κρίσιμο σημείο, οπότε και χαρίζει μια γερή ανατροπή στην ιστορία, και όλοι αλλάζουν ύστερα από κάποια γεγονότα που ζουν, απότοκα του κοινωνικοπολιτικού και οικονομικού κλίματος που βιώνουν.

Και πάλι η Jane Thynne στο πυκνογραμμένο, πολυεπίιπεδο μυθιστόρημά της καταφέρνει να συνδυάσει αριστοτεχνικά τα πραγματικά ιστορικά γεγονότα με τις ζωές των χαρακτήρων. Εκτός από την Γκερνίκα, μαθαίνουμε για τα διπλωματικά παρασκήνια μεταξύ Γερμανίας και Αγγλίας, σε ανεπίσημο τουλάχιστον επίπεδο, μιας και μεγάλη αναστάτωση προκάλεσε η άφιξη του φιλογερμανού πρώην Άγγλου βασιλιά Εδουάρδου του 8^ου που παραιτήθηκε από τον θρόνο για να παντρευτεί τη χωρισμένη Αμερικανίδα Γουόλις Σίμπσον. Το ταξίδι τους αντιστοιχεί σε μεγάλη επιτυχία για το Ράιχ, μιας και θα είναι μεγάλη προπαγάνδα και ντροπή για τη Βρετανία η κίνηση αυτή. Πόσο δύσκολο θα είναι όμως να πάνε όλα καλά όταν η σύζυγος του μέλλοντος Υπουργού Εξωτερικών Γιοάχιμ φον Ρίμπεντροπ, Ανελίς, έχει ακούσει τις φήμες πως ο άντρας της υπήρξε εραστής της Σίμπσον; Πώς θα εξελίσσονταν τα πράγματα αν υπερίσχυαν οι φιλοχιτλερικές φωνές και η Αγγλία συμμαχούσε με τη Γερμανία; Ποιος δουλεύει εντατικά γι’ αυτήν την επίτευξη και με ποιους τρόπους; Ας μην ξεχνάμε πως είμαστε έναν χρόνο μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Βερολίνου, η Γερμανία έχει προελάσει στη Ρηνανία και η υποστήριξή της στην παράταξη του Ισπανού δικτάτορα Φράνκο έχει δείξει τις προθέσεις του καθεστώτος, η διεθνής κατάσταση γίνεται όλο και δυσκολότερη, ο πόλεμος είναι πια πανταχού παρών στην ατμόσφαιρα του Βερολίνου, με όλων των ειδών τις πομπές ανά καιρούς να σταματούν την κυκλοφορία στον δρόμο: «Η Κλάρα αναρωτήθηκε πού μπορεί να πήγαιναν αυτοί οι στρατιώτες. Αυτήν την εποχή όλοι σκέφτονταν το ίδιο» (σελ. 32).

Η δύναμη της προπαγάνδας και πώς κατάφερε να μεγαλουργήσει μ’ αυτήν ο Γιόζεφ Γκέμπελς δίνεται σε όλες τις διαστάσεις της: «Αυτή την εποχή στο Ράιχ υπήρχε πάντα ένας φακός έτοιμος να συλλάβει μια φευγαλέα εικόνα. Για να μαλακώσει τη σκληρή πραγματικότητα, είχε θολή εστίαση και μονόχρωμη λάμψη. Να ανακατασκευάσουν ολόκληρη τη Γερμανία με την αίγλη της λάμψης του υδραργύρου σαν να είναι μια ηθοποιός του σινεμά» (σελ. 67). Όλη αυτή η πολεμική μηχανή βασιζόταν σε αξιώματα όπως: «Προς στιγμή όλα είχαν να κάνουν με τους ύπουλους μπολσεβίκους και την ανάγκη της Γερμανίας να εξοπλιστεί για να προστατεύσει τον κόσμο από τον κομμουνισμό» (σελ. 149). Η άνοδος της Λουφτβάφε και η έμφαση της γερμανικής πολεμικής μηχανής στην αεροπορία και στις επιδρομές από αέρος δίνονται εξίσου παραστατικά και συναρπαστικά, χωρίς να κουράζουν τον αναγνώστη. Ο νέος τρόπος κατασκοπείας θα φέρει μεγάλη διαφορά στον τρόπο διεξαγωγής ενός πολέμου, κάτι που μπορεί να αλλάξει δραστικά την έκβαση οποιασδήποτε μελλοντικής σύγκρουσης. Τι είναι αυτό, ποιος το ανακάλυψε, ποιος το εκμεταλλεύεται και πώς θα το μάθει το αντίπαλο δέος; Πώς είναι δυνατό να μη βλέπει κανείς τι επιφυλάσσει ο Χίτλερ για τον κόσμο;

Παρά το ιστορικό υπόβαθρο, τις μελετημένες διπλωματικές, προσωπικές και κοινωνικές ισορροπίες, τη φρίκη του επερχόμενου πολέμου, στο κείμενο παρεισφρέουν αξιόλογες λογοτεχνικές πινελιές, πρωτότυπες παρομοιώσεις και μεταφορές («μια καλόκαρδη επαρχιωτοπούλα με στήθος που έμοιαζε με ράφι και πρόσωπο καθαρό σαν τραπέζι από ξύλο πεύκου», σελ. 15, «Το πρόσωπό της, με τα σηκωμένα, βγαλμένα φρύδια, ήταν σαν μια άδεια πισίνα, μέσα στην οποία λαχταρούσες να πετάξεις ένα βότσαλο», σελ. 77) αλλά και χιούμορ: «Υπήρχε ένα ανέκδοτο που έλεγε ότι αν ο σύζυγος ήταν στα Τάγματα Εφόδου, η σύζυγος στο Κίνημα Εθνικοσοσιαλιστριών Γυναικών, ο γιος στη Χιτλερική Νεολαία και η κόρη στον Σύνδεσμο Νεαρών Γερμανίδων, τότε το μόνο μέρος όπου μπορούσε να συναντηθεί η οικογένεια ήταν η παρέλαση της Νυρεμβέργης» (σελ. 169).

Τα «Άνθη του χειμώνα» είναι ένα δυνατό, ανατρεπτικό, ρομαντικό αλλά και σκληρό κατασκοπικό μυθιστόρημα που αναπαριστά με αρτιότητα και ενδελεχή μελέτη την ατμόσφαιρα του προπολεμικού Βερολίνου και τις εύθραυστες διεθνείς σχέσεις των ευρωπαϊκών χωρών με τον Αδόλφο Χίτλερ στην εξουσία να προσπαθεί να πραγματοποιήσει το όραμά του, παρασύροντας τον κόσμο σε στιγμές χάους, πόνου και απώλειας. Μια γυναίκα με διπλό ρόλο προσπαθεί μέσα σε αυτόν τον κυκεώνα να βρει τα προσωπικά της πατήματα, να καταλάβει τι θέλει από τη ζωή της, διχάζεται ανάμεσα στην αγάπη και το καθήκον κι όλα αυτά ενώ μια έρευνα για δολοφονία φέρνει στο φως μυστικά που θα καταστρέψουν τη φήμη και το ιδεολογικό υπόβαθρο του ναζισμού γενικότερα και του Χίτλερ ειδικότερα. Αγωνία και συγκίνηση, ρεαλισμός και τρυφερότητα, έρωτας και καθήκον, διπλές ταυτότητες, απανωτές εκπλήξεις είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά του μυθιστορήματος. Εύχομαι ολόψυχα να μεταφραστούν και τα υπόλοιπα, μιας και η γυναικεία ματιά της Jane Thynne συμπληρώνει ό,τι ξεκίνησε ο σύζυγός της, Philip Kerr, γύρω από την προπολεμική και όχι μόνο Γερμανία, χωρίς όμως να υπολείπεται σε αρτιότητα.

Βιβλίο Μαύρα ρόδα
Τίτλος πρωτοτύπου Black roses
Συγγραφέας Jayne Thynne
Μεταφραστής Φίλιππος Χρυσόπουλος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κέδρος 
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα έχει μια γλαφυρή παραστατικότητα, έναν μελετημένο ρεαλισμό και μια πλειάδα χαρακτήρων με σάρκα και οστά. Η συγγραφέας μελέτησε καλά και σωστά την εποχή, την πόλη και τον τρόπο σκέψης των κατοίκων μιας χώρας που ετοιμάζεται να παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο και πάλι στην ευρωπαϊκή κονίστρα. Υπάρχουν πάρα πολλές λεπτομέρειες από την καθημερινότητα ενός Βερολινέζου ειδικότερα και Γερμανού γενικότερα: τίτλοι εφημερίδων, προϊόντα ομορφιάς, κινηματογραφικές ταινίες, ξενοδοχεία, καμπαρέ και ζαχαροπλαστεία, μνημεία και τοπόσημα, οδοί και δημόσια κτήρια. Είναι όλα όμως τόσο αρμονικά εντεταγμένα στη ροή της πλοκής και περιγράφονται τόσο όμορφα και στρωτά, χωρίς υπερβολές και μακρηγορίες, που δε με κούρασαν ούτε στιγμή. Αντιθέτως, μου χάρισαν εκείνη ακριβώς τη ζωντάνια που απαιτεί ένα καλό μυθιστόρημα του είδους για να ζωντανέψω στο μυαλό μου το πώς ήταν τα πράγματα εκεί τότε και να βρεθώ στο πλάι των πρωταγωνιστών και των δεύτερων ρόλων που τους πλαισίωναν. Μάλιστα, αναφορές σε τοποθεσίες που μέχρι και σήμερα βρίσκονται εκεί, παρά τις χιλιάδες αλλαγές και καταστροφές που υπέστησαν με το πέρασμα της Ιστορίας, και τα οποία είχα επισκεφθεί σε πρόσφατο ταξίδι μου στην πόλη, όπως ο Ζωολογικός Κήπος, η Ούντερ ντεν Λίντεν, το Νησί των Μουσείων, το KaDeWe κ. ά. προσθέτανε ειδικό βάρος στη δική μου απόλαυση.

Εκτός από την πόλη και τη Γερμανία εν όλω, η συγγραφέας ξέρει να αναπαραστήσει με διεισδυτικότητα, αληθοφάνεια και σωστή γνώση της ψυχολογίας και τους χαρακτήρες. Έχει διαλέξει ένα αρμονικό κράμα φανταστικών και πραγματικών ονομάτων και τους έχει τοποθετήσει σ’ ένα ενδιαφέρον σκάκι, πάνω στο οποίο κινούνται με απόλυτη πιστότητα στη νοοτροπία, τις αντιλήψεις, τις επιθυμίες, τους φόβους και την ιδιοσυγκρασία τους. Όλοι έχουν ένα παρελθόν, το οποίο αποκαλύπτεται τμηματικά ή σε κρίσιμο σημείο, οπότε και χαρίζει μια γερή ανατροπή στην ιστορία, και όλοι αλλάζουν ύστερα από κάποια γεγονότα που ζουν, απότοκα του κοινωνικοπολιτικού και οικονομικού κλίματος που βιώνουν. Παρ’ όλο που κάποιος εύκολα μπορεί να χαρακτηρίσει το μυθιστόρημα κατασκοπικό και ερωτικό, μιας και η Κλάρα Βάιν ερωτεύεται τον Άγγλο κατάσκοπο που τη μυεί στο παιχνίδι της πληροφορίας, υπάρχει και κάτι πιο βαθιά μέσα απ’ αυτό: μια έξοχη τοιχογραφία της γυναικείας συμπεριφοράς, ήθους και ρόλου που καλείται να παίξει το φύλο αυτό στο καθεστώς του Χίτλερ. Με την Κλάρα Βάιν, που θεωρεί τη ζωή όμορφη και σαν παιχνίδι, μόνο και μόνο για να προσγειωθεί απότομα βιώνοντας τις συνθήκες ζωής στο Βερολίνο και στη συνέχεια μπλέκοντας με Γερμανό αξιωματικό, την ίδια στιγμή που το οικογενειακό της παρελθόν τινάζεται στον αέρα με μια μεγάλη αποκάλυψη, με τη Μάγκντα Γκέμπελς και τις φίλες της, συζύγους εξίσου επιφανών ανδρών του Τρίτου Ράιχ, και φυσικά με τις αντιλήψεις του Χίτλερ για τη γυναίκα και τις μεθοδικές κινήσεις που έκανε ώστε σταδιακά να την αποκόψει από κάθε κοινωνική προσφορά και εκδήλωση σκιαγραφείται με τρυφερότητα και αγωνία για το μέλλον της η γυναίκα που κοιμάται και ξυπνάει σ’ ένα κλίμα τρόμου, φόβου και διαψευσμένων προσδοκιών.

Πρόκειται λοιπόν για μια πρωτότυπη ματιά πάνω στη φασιστική ανάρρηση των Γερμανών αξιωματικών στην κυβέρνηση και για μια εξιστόρηση γεγονότων και λεπτομερειών που δεν είναι ευρύτερα γνωστές ή η σημασία τους δε φωτίστηκε όσο θα έπρεπε. Προσωπικά δεν ήξερα αρκετές λεπτομέρειες για την ίδρυση της Υπηρεσίας Γερμανικής Μόδας του Ράιχ, που είχε ως στόχο να δώσει μια νέα γραμμή στην πιστή και υπάκουη Γερμανίδα, ουσιαστικά απογυμνώνοντάς την από κάθε τι θηλυκό. Αυτό είναι και το έναυσμα για να ξεκινήσει μια επαφή η Κλάρα με τη Μάγκντα Γκέμπελς, που τέθηκε επικεφαλής του σχεδίου αυτού και ήθελε την ηθοποιό για μοντέλο στην πρώτη τους επίδειξη.

Η γραφή, εκτός από τα απαραίτητα ερωτικά στοιχεία, το σασπένς και τις αναπάντεχες εκπλήξεις, έχει μια διακριτική και κομψή χρήση καλολογικών στοιχείων, κάποιες νότες χιούμορ που αλαφραίνουν την ατμόσφαιρα και λιτούς, παραστατικούς διαλόγους. Με ισομέρεια και ουδετερότητα, μέσα από επιλεγμένους χαρακτήρες ή γεγονότα, παρατίθεται αυτούσια η κατάσταση στο Βερολίνο του 1933. Δίνονται ξεκάθαρα οι βλέψεις και οι προσδοκίες των Άγγλων, των Γερμανών, των κομμουνιστών και των Εβραίων για το νέο καθεστώς, καταγράφονται εν είδει τραγικής ειρωνείας αρκετές εξελίξεις που αργότερα διαψεύστηκαν οικτρά, όπως ότι ο Χίτλερ ήρθε για να σώσει τη χώρα από τον κομμουνιστικό κίνδυνο κι όχι για να εξοπλιστεί κρυφά, παραβιάζοντας τους όρους συνθήκης του προηγούμενου πολέμου ή ότι αναζητά τον ζωτικό του χώρο δίνοντας νέα διάσταση και πρωτόγνωρα προνόμια σε επιλεγμένες τάξεις και μέλη της κοινωνίας και όχι για να τα αποσβήσει από τον χάρτη. Ταυτόχρονα η συγγραφέας, βασισμένη σε ιστορικές πηγές, δίνει ξεκάθαρα στοιχεία γύρω από την αντίληψη και τον τρόπο σκέψης των Γερμανών ηγετών, περιγράφει ανατριχιαστικά την εμφάνισή τους και τις φυσιογνωμίες τους, καταγράφει πώς παρασύρθηκε ο απλός λαός και τους έφερε στην εξουσία και όλες αυτές τις μικρολεπτομέρειες που ελάχιστα μυθιστορήματα ασχολήθηκαν μαζί τους.

Σε όλο το μυθιστόρημα υπάρχει μια αντίθεση στην ατμόσφαιρα της πλοκής: οι όμορφες μέρες ευημερίας της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης αντικαταστάθηκαν μ’ ένα μούδιασμα απέναντι στις κινήσεις του Χίτλερ, στον οποίο ο κόσμος είχε εμπιστευτεί τη σταθερότητα που περίμενε για να αντιμετωπίσει το μεταπολεμικό χάος της Γερμανίας. «…οι άνθρωποι εδώ είναι χαρούμενοι που ανήκουν σε κάτι πιο μεγάλο και πιο δυνατό από τον εαυτό τους. Νιώθουν ότι έχουν υποφέρει αρκετά» (σελ. 131). Ταυτόχρονα είναι πολύ καλά δουλεμένα η αντίληψη, η νοοτροπία και η συμπεριφορά των Γερμανών αξιωματικών που βλέπουν με χαρά να παίρνουν τα ηνία της χώρας τους και αργότερα του κόσμου ενώ ο απλός κόσμος τους έβλεπε ως σωτήρες από τον κομμουνιστικό κίνδυνο! Κομμουνιστές και Εβραίοι ήταν στο στόχαστρο ομάδων εθνικοσοσιαλιστών, γίνονταν συλλήψεις χωρίς λόγο, άνθρωποι ξεπουλιούνταν ή εκπορνεύονταν για ένα κομμάτι ψωμί κι όλα αυτά ενώ στην Αγγλία (και λογικά και στον υπόλοιπο κόσμο) δεν είχαν ιδέα για το τι πραγματικά συμβαίνει. «Ποιος ήθελε να συζητήσει για πολιτική όταν η πολιτική ήταν παντού γύρω του, με την απειλή ότι κάποιος μπορεί να τον κατέδιδε στην αστυνομία ή να τον έσερναν σε κανένα κελί στη μέση της νύχτας;» (σελ. 153).

Όλη αυτή η ατμόσφαιρα κορυφώνεται με εξαιρετικές δόσεις χιούμορ στο κεφάλαιο 28, όπου η βρετανική πρεσβεία δίνει μια δεξίωση, με σημαντικούς ανθρώπους του Ράιχ να δίνουν το παρόν: Γκέμπελς, Γκέρινγκ, φον Ρίμπεντροπ, Ες και άλλοι. Εκεί, μέσα από διάφορα πηγαδάκια μεταξύ των καλεσμένων ξεπηδάνε εύστοχες παρατηρήσεις και υποτιμητικά σχόλια όπως: «Το ανοιχτόγκριζο αεροπορικό χιτώνιο του Γκέρινγκ ήταν γεμάτο σειρές από μετάλλια, απλωμένα στο πλατύ στήθος του. Αν πάρει κι άλλα, θα πρέπει να αρχίσει να τα καρφιτσώνει και στην πλάτη, μουρμούρισε το αφεντικό του Λίο…» (σελ. 272), «-Ο πρωθυπουργός γιορτάζει την επιτυχία του σημερινού κυνηγιού… Κατάφερε να πετύχει περισσότερα από τριακόσια μέσα σε ένα απόγευμα. -Ζώα, ελπίζω, μουρμούρισε ο Λίο» (σελ. 273). Μέσα σε μία πρόταση συμπυκνώνεται όλος ο κοινωνικός αντίκτυπος της ανόδου του Τρίτου Ράιχ: «Του φαινόταν απίστευτο πόσο εύκολα είχαν εισχωρήσει οι εθνικοσοσιαλιστές στην υψηλή κοινωνία. Βιομήχανοι και αριστοκράτες σκοτώνονταν ποιος θα τους προσκαλέσει. Άντρες που μόλις μερικούς μήνες πριν έπαιζαν ξύλο στον δρόμο, τα βράδια απολάμβαναν τις περιποιήσεις πρεσβευτών και πριγκίπων» (σελ. 273).

Κλείνοντας, πρόσεξα πως υπάρχει μια χαλαρότητα στο φινάλε του βιβλίου ως προς την ολοκλήρωση της ιστορίας. Ένα σημαντικό γεγονός που εξέθεσε την Κλάρα σε κίνδυνο περίμενα να μου χαρίσει περισσότερη ανατριχίλα ή έστω κάποια ένταση, ακόμη και μια τελευταία ανατροπή, όμως βγήκε αρκετά ηθικοπλαστικό και χωρίς πολλά προβλήματα. Κι εκεί που έλεγα, εντάξει, ίσως η συγγραφέας θέλησε να αναπαραστήσει μια εποχή και μια ιστορία, χωρίς να δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην κλιμάκωσή της, το τελευταίο κεφάλαιο μου φάνηκε αρκετά βιαστικό, σχεδόν πρόχειρο, με ελάχιστους διαλόγους που έχουν όμως ήδη δώσει απτό ρεαλισμό σε όλο το υπόλοιπο βιβλίο. Ίσως να διαδραματίζεται κάτι στο επόμενο βιβλίο, τα «Άνθη του χειμώνα» (αν και διαδραματίζεται στο 1937). Από την άλλη, το γεγονός πως η συγγραφέας υπήρξε σύζυγος του Philip Kerr, τον οποίο όλοι γνωρίζουμε για τον αξεπέραστο Μπέρνι Γκούντερ που δημιούργησε και που δρα την ίδια περίοδο με την Κλάρα Βάιν, ίσως απαντάει σε πολλά ερωτήματα που προκύπτουν κατά την ανάγνωση απέναντι στο ύφος που υιοθετήθηκε και την κεντρική ιδέα που δημιουργήθηκε.

Η Κλάρα Βάιν, που δέχτηκε να γίνει κατάσκοπος για έναν πολύ συγκινητικό λόγο, ο Λίο Κουίν, υπάλληλος της αγγλικής πρεσβείας στο Γραφείο Ελέγχου Διαβατηρίων, που είναι έτοιμος να αντιμετωπίσει οποιονδήποτε εκθέσει σε αλόγιστο κίνδυνο την αγαπημένη του, καταστρατηγώντας έτσι βασικούς κανόνες της κατασκοπίας, η καημένη Χέλγκα Σμιτ, ηθοποιός και χορεύτρια, φίλη της Κλάρα, που αγωνίζεται να επιβιώσει σε μια δύσκολη εποχή και σ’ ένα ακόμη δυσκολότερο επάγγελμα («Δεν έχω τίποτα στο όνομά μου εκτός απ’ αυτό το κορμί και λίγο ταλέντο. Πρέπει ν’ αρπάξω όποια ευκαιρία βρω», σελ. 142), οι δημοσιογράφοι Ρούπερτ Άλινγκχαμ από το Λονδίνο και Μαίρη Χάρκερ από τη Νέα Υόρκη, με το δικό τους ιδιαίτερο φλερτ κι από την άλλη ο λοχαγός Κλάους Μίλερ, ένας ερωτευμένος άντρας που ακροβατεί ανάμεσα στο καθήκον και τον έρωτά του για την Κλάρα (υπέροχη η σκιαγράφηση των αμφιβολιών του όποτε οι καταστάσεις έδειχναν πως η Κλάρα είναι κάποια άλλη απ’ αυτή που αγάπησε), η Μάγκντα Γκέμπελς με το φριχτό μυστικό, η δυστυχισμένη Έμι Γκέρινγκ, η φράου φον Ρίμπεντροπ και άλλοι συνιστούν ένα καλοδουλεμένο πάνθεον χαρακτήρων κι απαρτίζουν ένα ερωτικό, ανατρεπτικό, ρεαλιστικό, γεμάτο σασπένς μυθιστόρημα.

Βιβλίο Η συνωμοσία εναντίον της Αμερικής
Τίτλος πρωτοτύπου The plot against America
Συγγραφέας Philip Roth
Μεταφραστής Ηλίας Μαγκλίνης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πόλις
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Είναι το πρώτο βιβλίο του συγγραφέα που διάβασα και σίγουρα θα αναζητήσω κι άλλα. Άραγε και στα άλλα βιβλία του αυτό κάνει; Δηλαδή αναφέρει ένα φανταστικό άλτερ έγκο του, που ζει μια φανταστική άλτερ έγκο ιστορική συγκυρία; Την ιστορία μάς την περιγράφει ο εφτάχρονος εβραίος Φίλιπ Ροθ (!), με τα παιδικά μάτια του οποίου βλέπουμε την Αμερική της περιόδου 1940-1942 να αλλάζει ριζικά και από φιλική προς τους μετανάστες να βγάζει συγκεκαλυμμένα δόντια κατά των Εβραίων. Η οικογένεια ζει τα γεγονότα, ο πόλεμος χτυπά και τη δική τους πόρτα, αγωνιούν, ακούνε φήμες για τις φρικαλεότητες των Γερμανών στην Ευρώπη κι ανησυχούν. Παρ’ όλο που τις εκλογές τις κερδίζει ο φιλογερμανός Λίντμπεργκ είναι τέτοιος ο βαθμός και η πυκνότητα της προπαγάνδας που οι Εβραίοι αρχίζουν να χαμογελούν και να νιώθουν ασφαλείς. Άξιοι εκπρόσωποι του θρησκευτικού τους συναισθήματος, ηρωικές πράξεις του ίδιου του Προέδρου, η απόσταση από την Ευρώπη, όλα αυτά τους κλείνουν τα μάτια και κωφεύουν απέναντι σε μεμονωμένες σειρήνες.

Ο πατέρας του Φίλιπ Ροθ που εργάζεται σε ασφαλιστική εταιρεία (ο μόνος Εβραίος) όταν τον μεταθέτουν κάπου καλύτερα (κάπου πιο απομονωμένα) αναγκάζεται να παραιτηθεί και να ψωμοζεί. Ο αδερφός του Φίλιπ Ροθ σιγά σιγά και με τη βοήθεια της θείας του (αδερφής της μητέρας του) γίνεται μέλος της νεολαίας του Λίντμπεργκ και το μυαλό του αρχίζει να γεμίζει με φούμαρα και παρασύρεται ότι ο Λίντμπεργκ θα σώσει τις ΗΠΑ και αντίστοιχα τους Εβραίους από τον όλεθρο. Όλα τα γεγονότα έχουν αντίκτυπο στο σκεπτικό και στις κινήσεις όλων των μελών. Μια ήσυχη, δεμένη, ασφαλής, σταθερή οικογένεια, αρχίζει να γίνεται κομμάτια, καταλήγοντας στο σημείο ο μεν πατέρας να δοκιμάζει σιγά σιγά το ποτό, ο δε Φίλιπ Ροθ να δέχεται ξύλο για κάποιες σοβαρές αταξίες από δυο γονείς που πιστεύουν στη λεκτική βία και μόνο (ή μάλλον στο σωφρονισμό χωρίς βία). Μέσα σε όλα αυτά ο ξάδερφος του Φίλιπ κατατάσσεται κρυφά στον Καναδά κατά των Γερμανών και τραυματίζεται σε μάχη οπότε τον φιλοξενούν οι θείοι του ώσπου να αναρρώσει και αυτό έχει επίσης με τη σειρά του αντίκτυπο.

Η απορία μου είναι γιατί να γίνει έτσι και να γράψει ο συγγραφέας για κάτι φανταστικό; Θα μου πεις βέβαια πως αν ο Ρούζβελτ παρέμενε στην Προεδρία θα είχαμε μια διηνεκή ουδετερότητα της Αμερικής ως το Περλ Χάρμπορ και οι Εβραίοι δε θα κουνιούνταν από τη θέση τους, οπότε γιατί να γράψουμε καν το βιβλίο; Ναι, όντως. Απίστευτη αλληγορία λοιπόν, μοναδικός χειρισμός προσώπων, καταστάσεων και γεγονότων, ένα βιβλίο που πρέπει να είσαι συγκεντρωμένος για να το αγαπήσεις σωστά και να είσαι έτοιμος να δεχτείς μια διαφορετική θεώρηση των πραγμάτων. Η Αμερική της δεκαετίας του 1940 σε όλη της την έκταση, από τα περιοδικά, το ραδιόφωνο και τις εφημερίδες, μέχρι τα έπιπλα και τα αυτοκίνητα.

Τελικά ο Λίντμπεργκ εξαφανίζεται, ο Αντιπρόεδρος κηρύττει εκλογές και κερδίζει ο Ρούζβελτ and the rest is history. Δεν έχουμε όμως κάποιο τέλος για την ίδια την οικογένεια, ακόμη και μετά από ένα ανελέητο πογκρόμ που ξέσπασε από βίαιες ομάδες κατά των Εβραίων, με συνέπεια ένας γείτονας και παιδικός φίλος του Φίλιπ να έρθει να μείνει με την οικογένεια. Δεν χρειάζεται να υπάρξει ένα τέλος, αρκεί που οι συνθήκες και οι περιστάσεις έδειξαν πως αυτές είναι που χειραγωγούν τους ανθρώπους κι όχι το αντίστροφο.Τέλος, έχω κάποιες ενστάσεις ως προς τη μετάφραση και παραδέχομαι ότι δεν διάβασα τα συμπληρωματικά ιστορικά στοιχεία, όπου καταγράφεται με σύντομο τρόπο ο πραγματικός βίος των σημαντικότερων ιστορικών προσώπων που εμφανίζονται στο μυθιστόρημα.

Ένα ωραίο απόσπασμα:

«Με άλλη μορφή, αυτό το νομοτελειακά απρόβλεπτο ήταν ό,τι μαθαίναμε στο σχολείο ως Ιστορία, αθώα ιστορία, όπου, ό,τι στον καιρό του θεωρούνταν αναπάντεχο, καταγράφηκε ως αναπόφευκτο. Ο τρόμος του απρόβλεπτου είναι αυτό που συγκαλύπτει η επιστήμη της Ιστορίας, μετατρέποντας τη συμφορά σε έπος» (σελ. 172).

Βιβλίο Ακροβάτες του χρόνου
Συγγραφέας Πολυχρόνης Κουτσάκης
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα /  Χιούμορ
Εκδότης Πατάκης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Όταν τελείωσα το βιβλίο, αναρωτήθηκα: «Τι ήταν αυτό που διάβασα»; Ένα ανάλαφρο νεανικό μυθιστόρημα, ένα αλλιώς ιδωμένο ιστορικό μυθιστόρημα, ένα αξιόλογο δείγμα επιστημονικής φαντασίας; Κάτι απ’ όλ’ αυτά και τίποτα ταυτόχρονα. Απλώς (;) άλλο ένα υπέροχο κείμενο του σημαντικού Πολυχρόνη Κουτσάκη, που πάντα βρίσκει κάτι διαφορετικό να ζωντανέψει και με πρωτότυπους τρόπους να αιχμαλωτίσει τον αναγνώστη ως το συναρπαστικό τέλος. Οι βασικοί πρωταγωνιστές είναι η Ειρήνη Φουντουκίδη με τον Λεώ Στρατάκη και ο εγγονός τους, ο έφηβος Λεωνίδας, που αφηγείται και την ιστορία, εναλλάξ με την κοπέλα του, την Αφροδίτη. Η Ειρήνη είναι από πάμφτωχη οικογένεια και το σκάει από το σπίτι της για να μην την παντρέψουν με το ζόρι. Ο Λεώ, αντίθετα, προέρχεται από πάμπλουτη οικογένεια κι όταν ενηλικιώνεται ξεκινάει με τον κολλητό του, Φανούρη, που είναι ίδιος φυσιογνωμικά, σωματικά και στη σκέψη με τον Σπίθα του Μικρού Ήρωα, Γιώργου Θαλάσση, να τρώνε τα λεφτά σε γυναίκες.

Ο Λεώ και η Ειρήνη έχουν από μια μυστική υπερδύναμη που τη χρησιμοποιούν για το καλό της ανθρωπότητας και γνωρίζονται τυχαία στη Θεσσαλονίκη. Τα γεγονότα όμως τους χωρίζουν σχεδόν αμέσως και τους επαναφέρουν πολλά χρόνια και αρκετές γκάφες αργότερα, μόνο και μόνο για να τινάξουν την Ιστορία στον αέρα! «Ο Λεώ και η Ειρήνη ήταν παρόντες σε όλα τα μεγάλα γεγονότα, άλλαξαν με τις πράξεις τους τη ροή της παγκόσμιας ιστορίας, συνάντησαν τα σημαντικότερα πρόσωπα του εικοστού αιώνα κι όμως δεν τους γνωρίζει κανείς, είναι σαν να μην υπήρξαν ποτέ. Έτσι ακριβώς όπως το θέλησαν, δηλαδή» (σελ. 119). Ο Μάρκος Βαμβακάρης, ο Καρλ Γιουνγκ, ο Ανρί Ματίς, ο Πάμπλο Πικάσο, ο Τζόζεφ Μένγκελε, ο Τζέρι Σίγκελ και ο Τζο Σούστερ που δημιούργησαν τον Σούπερμαν, ο Αδόλφος Χίτλερ, ο Ουίνστον Τσόρτσιλ, ο Ντίνος Δημόπουλος και ο Μάνος Χατζιδάκις, η Agatha Christie, ο Άλμπερτ Άινσταϊν και άλλες προσωπικότητες των Τεχνών, των Γραμμάτων και της Ιστορίας παρελαύνουν με τέτοιο τρόπο που οι Μόντυ Πάιθονς ωχριούν μπροστά τους! Οι σουρεαλιστικές τους εξελίξεις με οδηγούσαν αρχικά να ψάχνω σε εγκυκλοπαίδειες, αργώντας να καταλάβω πως ο συγγραφέας απλώς μου έκλεινε το μάτι περιπαιχτικά!

Την ιστορία αυτού του αλλόκοτου ζευγαριού αφηγείται ο συνονόματος του παππού εγγονός με την κοπέλα του, Αφροδίτη, με την οποία έχει σπιρτόζικους διαλόγους, που διακόπτουν τη ροή της αφήγησης. Εντελώς διαφορετικοί μεταξύ τους χαρακτήρες, εκείνος πιστεύει στις καλές και κακές συγκυρίες ενώ εκείνη πρεσβεύει πως τίποτα στη ζωή δεν είναι τυχαίο, δημιουργούν ένα ξεκαρδιστικό ντουέτο που δε σταματά να πειράζεται, να δέρνεται, να τσακώνεται αλλά πάντα φιλιώνουν και τα βρίσκουν στο τέλος.

Πρωτοπρόσωπη αφήγηση, διαρκή πρωθύστερα, κοφτοί και λιτοί διάλογοι, χιουμοριστικές ατάκες, σύντομα αλλά και εκτεταμένα κεφάλαια, μακροσκελείς αλλά και μονολεκτικές προτάσεις είναι η μέθοδος που επέλεξε ο Πολυχρόνης Κουτσάκης για να αφηγηθεί την ιστορία του, κάτι που δεν αφήνει τον αναγνώστη σε ησυχία. Με κέρδισε η εναλλαγή των οπτικών γωνιών, δηλαδή ενώ έχουμε μια στρωτή αφήγηση που διακόπτεται χαριτωμένα από τον Λεωνίδα ή την Αφροδίτη, όταν συναντάμε νέο πρόσωπο επιστρέφουμε στο παρελθόν του με έξυπνο και ανορθόδοξο τρόπο που θα μας φέρει στο σήμερα και θα μας συστήσει πιο καθαρά τι μέρος του λόγου είναι!

Παρ’ όλ’ αυτά, μέσα από τον σουρεαλισμό και την κατ’ επίφασιν προφορικότητα και ρηχότητα της αφήγησης, ξεπηδάνε με μοναδικό στυλ διαχρονικές αλήθειες και πρωτότυπες απόψεις πάνω σε κοινωνικά θέματα: «Γι’ αυτό βλέπουμε τριγύρω μας πολλά κορίτσια μελαγχολικά… Έχουν πέσει στην κανονική τους ζωή πάνω σε λάθος ιππότες, σε ιππότες που βγήκαν από τα όνειρα κάποιου άλλου κοριτσιού και κάπως μπερδεύτηκαν τα πράγματα και ήρθαν σ’ αυτές και τις ανάγκασαν ν’ αλλάξουν όνειρο και να τους προσθέσουν στα όνειρά τους… προσπαθούν να θυμηθούν το αρχικό τους όνειρο, θα ‘διναν τα πάντα για να μπορέσουν να το θυμηθούν αλλά έχουν ζήσει πολύ καιρό με λάθος ιππότες και δεν τα καταφέρνουν» (σελ. 79). Και ορίστε μια απλή και καθόλου κατακριτέα άποψη για όσους διαβάζουν Άρλεκιν: «Γι’ αυτό μάλλον πουλάνε εκατομμύρια βιβλία τα Άρλεκιν, επειδή ελάχιστοι έρωτες ευδοκιμούν κι έτσι ο κόσμος τα αγοράζει για να μάθει πώς είναι αυτό που παρ’ ολίγο να ζήσει, χωρίς να ξέρει όμως ότι αν το ζούσε δε θα μπορούσε να το περιγράψει, άρα κι αυτοί που γράφουν τα Άρλεκιν και το περιγράφουν δεν το ζουν όταν το γράφουν, το φαντάζονται, άρα τι να μάθει κανείς από δαύτους;» (σελ. 328).

Μονάχα σ’ ένα σημείο δεν υπήρξε ελαφρότητα: οι θηριωδίες στο Άουσβιτς δεν μπορούν να γίνουν ποτέ κομμάτι αστεϊσμού, κάτι που παραδέχεται κι ο συγγραφέας, παραθέτοντας στεγνά, απρόσωπα και μελετημένα τη ζωή του Μένγκελε και τα πειράματα που έκανε με τον Καρλ Κλάουμπεργκ και τη Χέρτα Ομπερχάουζερ: «Επίσης να σας πω, αν και είναι άσχετο με την ιστορία μας, ότι ο Καρλ και η Χέρτα έμειναν εφτά χρόνια στη φυλακή μετά το τέλος του πολέμου κι έπειτα έζησαν ελεύθεροι και ωραίοι την υπόλοιπη ζωή τους, δηλώνοντας σε κάθε ευκαιρία πόσο περήφανοι ήταν για την επιστημονική δουλειά τους στο στρατόπεδο. Η δικαιοσύνη είναι μια ωραία, άγνωστη λέξη σ’ αυτόν τον κόσμο» (σελ. 337). Κι αμέσως μετά αποδύεται σε μια… διαφορετικώς διατυπωμένη ιστορία του πολέμου που με έκανε να λυθώ στα γέλια! Η Άγκαθα Κρίστι, ο Ουίνστον Τσόρτσιλ και ο Τζόζεφ Μένγκελε συναντήθηκαν σε ξενοδοχείο του Ασουάν κι έκαναν την Ιστορία… μύλο!

Το μυθιστόρημα επικεντρώνεται στα επιτεύγματα των παππούδων και στη σχέση των δύο έφηβων παιδιών, είναι αξιέπαινος όμως ο τρόπος που παρεισφρέουν οι προβληματικές σχέσεις του Λεωνίδα και της Αφροδίτης με τους γονείς τους, την ενδιάμεση δηλαδή γενιά, που καταγράφεται λιγότερο αλλά πιο έντονα συναισθηματικά κι έτσι το μυθιστόρημα δεν πλατειάζει, παραμένει σφιχτό και άψογα δεμένο, χωρίς τίποτα περιττό. Ο Λεώ και η Ειρήνη γνωρίστηκαν κι έκαναν τον Νικήτα που παντρεύτηκε κι απέκτησε τον Λεωνίδα ενώ η Αφροδίτη γεννήθηκε σε ένα επικίνδυνο ψυχολογικά περιβάλλον. Αυτό το βάρος στους ώμους τους δίνεται με έξυπνο τρόπο ανάμεσα στο σήμερα και το χτες που απαρτίζουν και το μεγαλύτερο μέρος του κειμένου και φώτισε τις σημαντικές ψυχολογικές περιπέτειες που μπορεί να ζήσει ένας έφηβος σε μια προβληματική οικογένεια.

Οι «Ακροβάτες του χρόνου» είναι ένα απολαυστικό, διασκεδαστικό μυθιστόρημα που με ταξίδεψε με εναλλακτικό τρόπο στον χρόνο, μου σύστησε σημαντικές προσωπικότητες με άλλο τρόπο και με έκανε να γελάσω αλλά και να συγκινηθώ. Εύχομαι ολόψυχα η υπόσχεση για νέες ιστορίες του ξεκαρδιστικά αστείου ζευγαριού Λεώ και Ειρήνης να πραγματοποιηθεί σύντομα!

Βιβλίο Ό,τι κι αν φέρει το αύριο
Τίτλος πρωτοτύπου What tomorrow brings
Συγγραφέας Mary Fitzgerald
Μεταφραστής Χριστιάννα Σαμαρά
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ωκεανίδα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Σέφι (από το Περσεφόνη, αυτό το αφήνω ασχολίαστο) Μπλέικ ζει μεταξύ Λονδίνου και Κορνουάλης. Παραμονές του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου γνωρίζει κι ερωτεύεται τον Άμιας Τρόι και ανατρέπονται τα πάντα μέσα της. Αδιαφορεί για τον καθωσπρεπισμό της οικογένειάς της, για την τάξη της, και του δίνεται παθιασμένα και απερίσκεπτα. Ο Άμιας τελικά την εγκαταλείπει για να πολεμήσει στο πλευρό των Δημοκρατικών στον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο. Αποκαρδιωμένη, η Σέφι επιστρέφει στη ζωή της, όπου τίποτα δεν είναι πια το ίδιο, κι αρχίζει να εργάζεται ως βοηθός ρεπόρτερ του Τσάρλι Μπράντφορντ. Αυτή είναι η αρχή ενός συγκλονιστικού, ανθρωπιστικού, περιπετειώδους, ρομαντικού, συγκινητικού και πολυεπίπεδου μυθιστορήματος που με έκανε να νιώσω αγωνία, συγκίνηση, τρυφερότητα, μίσος και πολλά άλλα αισθήματα.

Το ιστορικό πλαίσιο είναι μια πολύ καλή επιλογή κατ’ εμέ. Έχω διαβάσει πάμπολλες φορές για ερωτικές ιστορίες και περιπέτειες με φόντο τον πόλεμο ενώ εδώ η ιστορία εκτυλίσσεται κυρίως πριν το ξέσπασμα της λαίλαπας, χωρίς να αποδυναμώνεται σε ένταση και διαχρονικά νοήματα. Η Περσεφόνη ταξιδεύει στο Βερολίνο και την Ισπανία ως ανταποκρίτρια και ζει τραγικές, δύσκολες και επικίνδυνες στιγμές. Ειδικά το ταξίδι της στο Βερολίνο είναι τόσο ανάγλυφο που έπιανα τον παλμό των ανθρώπων που νιώθουν τον πόλεμο στο σβέρκο τους, ανησυχούν για την άνοδο του φασισμού και οι Ναζί αξιωματικοί έχουν ήδη αρχίσει να συμπεριφέρονται σαν άρχοντες του κόσμου. Η πρωτεύουσα της Γερμανίας έχει αρχίσει να απομονώνει τους Εβραίους, οι περισσότεροι από τους οποίους όμως δεν έχουν χάσει την πίστη τους και την ελπίδα ότι τα πράγματα θα βελτιωθούν, δε θα ξεσπάσει πόλεμος, όλα καλά! Κατάσκοποι παρακολουθούν την Περσεφόνη, βαδίζουν στα ίχνη της, αναρωτιούνται τι θέλει στην πατρίδα τους. Από την άλλη, οι περιπέτειες και το κυνηγητό στα βουνά της Ισπανίας ήταν γεμάτα από δράση και αγωνία και μου έδειξαν την πολύπλευρη προσωπικότητα της ηρωίδας του βιβλίου.

Εξίσου σημαντικό πρόσωπο είναι και η αδελφή της Περσεφόνης, η Ξανθή, ένα σχεδόν κενό και άβουλο πλάσμα, που γοητεύεται αμέσως από τα ιδεώδη του ναζισμού, μηρυκάζει τις απόψεις και την ιδεολογία του Χίτλερ και δε διστάζει να σπιτωθεί με έναν σημαντικό Γερμανό αξιωματικό στο σπίτι του στο Βερολίνο. Ο δρόμος της διασταυρώνεται συχνά με της αδελφής της, μόνο και μόνο για να συγκρουστούν. Σταδιακά όμως η συγγραφέας αρχίζει να μεταμορφώνει (να παραμορφώνει) αυτό το αθώο ουσιαστικά πλάσμα και να το μετατρέπει σε αξιολύπητη εικόνα, κάνοντάς το να ζει εξαιρετικά δύσκολες καταστάσεις. Για μένα η Ξανθή είναι ακριβώς η προσωποποίηση του οποιουδήποτε πίστεψε και προασπίστηκε τα ιδεώδη του ναζισμού και μετά το τέλος του πολέμου η Ιστορία τον έβαλε στη σωστή του θέση. Συγκινήθηκα πάρα πολύ με την εξέλιξη του χαρακτήρα αυτού και ενώ στην αρχή τη θεωρούσα χαζή και φερέφωνο σταδιακά ήρθε στις σωστές, ανθρώπινες διαστάσεις της κι ένιωσα οίκτο.

Κι ερχόμαστε τώρα στις σελίδες που προσπέρναγα! Η Περσεφόνη είναι μια δυναμική ρεπόρτερ, που αγαπά τη δουλειά της, βάζει την οικογένειά της πάνω απ’ όλα αλλά βρίσκεται διχασμένη ανάμεσα σε δύο άντρες, τον Άμιας και τον Τσάρλι, που ο καθένας τους έχει τη δική του, ιδιαίτερη θέση στην καρδιά της. Είναι τόσο πλούσιος ο αισθηματικός κόσμος που ξεδιπλώνεται ανάμεσα στους τρεις αυτούς ανθρώπους, χωρίς περιττές ερωτικές σκηνές και χωρίς ανυπόστατους διαλόγους, που το κείμενο θα το λατρέψει κάθε αναγνώστρια. Αν και δε συμμερίζομαι τις σκέψεις και τις απόψεις της, ο χειρισμός από την κυρία Mary Fitzgerald ήταν άριστος. Μικρά ψήγματα, μικρά περιστατικά, ανατροπές και εμπόδια, αρχίζουν να υφαίνουν σταδιακά έναν ιστό στον οποίο εμπλέκονται δύο διαφορετικοί άντρες που δεν πλακώνονται από ζήλια αλλά ξεσπάνε στη γυναίκα που τους αγάπησε.

Ο Τσάρλι μου άρεσε για τη διακριτική σχετικά στάση του και για τη μεγάλη αγάπη που είχε για την Περσεφόνη. Δε δίστασε να την αφήσει να αποφασίσει ανεπηρέαστη τι θα κάνει στη ζωή της ενώ οι θυσίες που έκανε για αυτόν τον έρωτα ήταν υπερβολικά πολλές. Από την άλλη ο Άμιας είχε ένα σκοτεινό παρελθόν, αινιγματικά μυστικά και αρκετές συκοφαντίες που τύφλωναν την πρωταγωνίστρια από το να δει την πραγματικότητα σωστά. Η εξέλιξη της ερωτικής ιστορίας κορυφώνεται σε ένα από τα ωραιότερα φινάλε που έχω διαβάσει σε τέτοιου είδους βιβλία. Οι εικόνες ξεπετάγονται καθόλου ωραιοποιημένες και ντύνουν εναλλάξ με σκούρα και φωτεινά χρώματα μια συγκλονιστική ιστορία αγάπης.

Το βιβλίο το συνιστώ ανεπιφύλακτα για τον άψογο χειρισμό του ερωτικού τριγώνου, για την ιδανική επιλογή πρωταγωνιστών και δευτεραγωνιστών και τις μεταξύ τους αλληλεπιδράσεις, για τα ουσιώδη, βαθιά, αιώνια μηνύματα για την ανθρωπότητα, τον έρωτα και τους δεσμούς της οικογένειας, για τις παραστατικότατες σκηνές. Οι πρωταγωνιστές που συστήνονται στην αρχή δεν έχουν καμία σχέση με αυτούς που μας αποχαιρετούν στην τελευταία σελίδα. Είναι πιο ώριμοι, πιο σίγουροι, πιο αποφασιστικοί! Οι ανατροπές και οι εκπλήξεις έρχονται απανωτά και η φαντασία της κυρίας Mary Fitzgerald οργιάζει! Από τα καλύτερα κείμενα που πέρασαν από τα χέρια μου! Κι επιτέλους, κάποια στιγμή πρέπει να πάω στην Κορνουάλη, την οποία, εκτός από τη Rosamunde Pilcher, τώρα την εκθειάζει και η Mary Fitzgerald!

Βιβλίο Φλόγα που σιγοκαίει
Τίτλος πρωτοτύπου A quiet flame
Συγγραφέας Philip Kerr
Μεταφραστής Γιώργος Κυριαζής
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Αστυνομικό μυθιστόρημα 
Εκδότης Κέδρος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Έχοντας πάψει από την αρχή σχεδόν να ψάχνω με ποια σειρά πρέπει να διαβάσω τα βιβλία με πρωταγωνιστή τον Gunther, επικεντρώνομαι πλέον στην υποβλητική ατμόσφαιρα της εκάστοτε περιοχής που διαλέγει ο συγγραφέας να τοποθετήσει τον ήρωά του και στην εκπληκτική ψυχογράφηση του ήρωα αυτού, που σε κάθε μα κάθε βιβλίο όλο και κάποιο πετραδάκι προστίθεται. Όχι για να τον αλλάξει ή να τον αποπροσανατολίσει αναληθώς στα μάτια του αναγνώστη. Ο Gunther, που παραμένει είρων, πανέξυπνος, φλύαρος και αντιναζιστής, σε αυτό το βιβλίο αρχίζει να έρχεται αντιμέτωπος επιτέλους με τον ίδιο του τον εαυτό, μιας και αναλογίζεται ότι συνολικά έχει σκοτώσει ούτε μια χούφτα ανθρώπους και αυτό μόνο υπό πολύ δύσκολες συνθήκες. Τώρα όμως, σε αυτήν την περιπέτεια που ζει, τα γεγονότα και οι καταστάσεις τον οδηγούν όλο και πιο συχνά να σηκώνει όπλο. Και όχι μόνο αυτό αλλά επιτέλους αρχίζει να νιώθει εκείνη τη φλόγα που σιγοκαίει, τη φλόγα του έρωτα και της αγάπης, πολλά χρόνια μετά τον άδικο θάνατο της συζύγου του από ασθένεια κάπου στις αρχές της δεκαετίας του 1930.

Δεν ξέρω πού να πρωτοαναφερθώ και τι να πρωτοσχολιάσω. Να κάνω παρατηρήσεις επί της περίπλοκης και πολυεπίπεδης υπόθεσης; Να σχολιάσω τον υπέροχο κόσμο που συγκροτεί ο Philip Kerr για μια χώρα που υποτίθεται είναι παράδεισος για τους φυγάδες Γερμανούς εγκληματίες πολέμου αλλά κάτι κάτω από την επιφάνεια αυτή αχνοδείχνει ότι εκεί γίνονται τα ίδια και χειρότερα, όχι εν γνώσει της Αργεντινής; Να συγχαρώ τον συγγραφέα για την εξαιρετική λεπτοδουλειά που έκανε, καταφέρνοντας να περιγράψει ταυτόχρονα μια υπόθεση του Gunther στο Βερολίνο του 1932 και στο Μπουένος Άιρες του 1950, μια υπόθεση που πρέπει να έχει τον ίδιο καταζητούμενο εγκληματία αλλά πώς θα το αποδείξει αυτό ο Gunther;

Τα ιστορικά πρόσωπα, η Ιστορία αυτή καθαυτή, πρωταγωνιστούν σε αυτήν την υπέροχη περιπέτεια, με τον Χουάν Περόν και την Εβίτα να περιγράφονται γλαφυρότατα και η κατάσταση και η θέση της χώρας να αναλύονται διεξοδικά, με καίριες παρατηρήσεις, εν τη ρύμη της ιστορίας και όχι κουραστικά ή εγκυκλοπαιδικά. Μου έκανε εντύπωση το πόσο καλά ξέρει ο Philip Kerr την ιστορία της δεκαετίας του 1930 και όχι μόνο, γιατί οι παρομοιώσεις του, οι αναφορές του, το χιούμορ του ασχολείται με πρόσωπα της επικαιρότητας! Ο Γιόζεφ Μένγκελε, ο Άντολφ Άιχμαν και ο μηχανικός των στρατοπέδων συγκέντρωσης Χανς Κάιμλερ είναι εδώ, καπνίζουν, ψάχνουν για κοριτσάκια, πειραματίζονται, κρύβονται, ζώντας μια άνετη ζωή, χωρίς να έχουν μετανιώσει στιγμή ούτε για τα εγκλήματά τους ούτε για τις συνέπειες του ναζισμού στον κόσμο.

Στην ιστορία ουσιαστικά έχουμε τέσσερις αφετηρίες: την εξαφάνιση μιας κοπέλας και τον δολοφονικό ακρωτηριασμό μιας άλλης, στοιχεία που παραπέμπουν σε μια αντίστοιχη υπόθεση που είχε ξεκινήσει να διαλευκαίνει ο Gunther το 1932, λίγους μήνες πριν τις κρίσιμες εκλογές του Μαρτίου του 1933, οπότε ο Χίτλερ διορίστηκε πρώτη φορά καγκελάριος. Ανατρίχιασα με την κατηφόρα που ακολουθούσε ο κόσμος εκείνη την εποχή, με τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης να φυλλορροεί, με τον Χίτλερ να ανεβαίνει αξιώματα χωρίς κανείς να μπορεί να τον αντιμετωπίσει ουσιαστικά, αντίθετα, ο κόσμος πίστευε στα οράματα, τα ιδανικά και τη δύναμη του εθνικοσοσιαλισμού γιατί η κατάσταση στην πολιτική, κοινωνική και οικονομική ζωή δεν είχε άλλες ελπίδες, δεν μπορούσε να βασιστεί πουθενά αλλού. Έβλεπα τον ναζισμό να έχει εισχωρήσει παντού, σε επιφανείς και μη πολίτες, τον κομμουνισμό και τον σοσιαλισμό να γίνονται θηράματα, το Βερολίνο να γίνεται μια άναρχη, απέραντη πόλη ηδονής (τρομερές οι πληροφορίες στη σελίδα 139). Ο Gunther ήταν τόσο δημοκρατικός που πίστευε ότι έστω και με μικρή διαφορά θα κυριαρχούσε ο σοσιαλισμός. Φευ, οι εκλογές του 1933 ήταν η αρχή του τέλους, ο Χίτλερ κατοικοεδρεύει στην εξουσία, καίει το Ράιχσταγκ, ξαναπάει σε εκλογές τον Οκτώβρη του ίδιου έτους και τα δάκρυα του κόσμου αρχίζουν να κυλούν ματωμένα. Αυτό είχε ως συνέπεια να αλλάξει η ηγεσία της αστυνομίας και να αποπεμφθεί ο Gunther τότε από την υπόθεση, λίγο πριν φτάσει στην τραγική αλήθεια.

Μπουένος Άιρες, 1950. Με μια εκπληκτική δεξιοτεχνία στην αφήγηση, βλέπουμε τον Gunther να αναγκάζεται να αναλάβει την αντίστοιχη υπόθεση στην Αργεντινή, που σημαίνει ότι ίσως ο δολοφόνος να κατέφυγε στη μακρινή αυτή χώρα και να μην άντεξε να σταματήσει το έργο του. Αυτή όμως είναι μόνο η αρχή της πιο μπλεγμένης ιστορίας που ξετύλιξε ποτέ ο αγαπημένος ντετέκτιβ. Γιατί δεν έχουμε μόνο δολοφονία, έχουμε τον θησαυρό των Εβραίων που συγκέντρωσαν οι Ναζί και φυγάδευσαν στην Αργεντινή («Μόντε Κρίστο»), έχουμε τους πέντε σημαντικότερους Αργεντινογερμανούς τραπεζίτες που φυλάνε τα κλειδιά των λογαριασμών σε ελβετικές τράπεζες με δισεκατομμύρια λεφτά να ξεκουράζονται, χρήματα αρπαγμένα από αθώους και δυστυχισμένους ανθρώπους (οι τραπεζίτες ανέλαβαν αυτά τα χρήματα για να χρηματοδοτήσουν από αυτήν την πλευρά του Ατλαντικού τον πόλεμο στην Ευρώπη) έχουμε τον Μένγκελε να συνεχίζει το θεάρεστο έργο του, έχουμε μυστηριώδεις εξαφανίσεις Εβραίων προσφύγων που αναζητούν καταφύγιο στη νότια Αμερική, έχουμε τόσα πολλά ζητήματα που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας για να δείξει πως τίποτε δεν άλλαξε, η Ιστορία επαναλαμβάνεται και φυσικά όποιος ανακαλύψει καλά κρυμμένα μυστικά πρέπει να πεθάνει. Υπέροχη, διττή πλοκή, που διαδραματίζεται σε δυο κατ’ ουσίαν στον ίδιο βαθμό διεφθαρμένες πόλεις: «…ενώ το Βερολίνο επεδείκνυε ανοιχτά τη φαυλότητα και τη διαφθορά του, το Μπουένος Άιρες έκρυβε την όρεξή του για ακολασία, σα γέρος παπάς που έπινε από ένα μπουκαλάκι χωμένο στην τσέπη του ράσου του» (σελ. 392-393).

Τι κρύβεται λοιπόν πραγματικά πίσω από την υπόθεση που ανέλαβε ο Gunther; Γιατί εξαφανίστηκε το ένα κορίτσι και ποιος κατέσφαξε το άλλο και γιατί; Τι ρόλο παίζει σε όλα αυτά η ίδια η Εβίτα Περόν; Τι συμβαίνει στη χώρα που φιλοξενούσε τους εγκληματίες πολέμου και τι σχεδίασαν αυτά τα κτήνη για να περνάνε την ώρα τους στη μακρινή αυτή χώρα; Τι ζητά αυτή η πανέμορφη κοπέλα που ανέθεσε στον Guntherνα ανακαλύψει τους Εβραίους θείους της; Τι είναι οι Οδηγίες 11 και 12; Ποιος κατασκευάζει ένα φράγμα στις πάμπες της Αργεντινής; Θα καταφέρει να βγάλει άκρη ο Gunther και να επιβιώσει; Περίπλοκο, πολυεπίπεδο, χορταστικό μυθιστόρημα που θέλει συγκέντρωση και προσοχή ως το τέλος, όπου οι αποκαλύψεις δε σταματούν ούτε σελίδα!

Βιβλίο Fatherland
Τίτλος πρωτοτύπου Fatherland
Συγγραφέας Robert Harris
Μεταφραστής Ξένη Τσομπανάκη
Κατηγορία Αστυνομικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Από τα πιο πρωτότυπα μυθιστορήματα που έχω διαβάσει. Θα μπορούσε η ιδέα, να γραφεί ένα μυθιστόρημα στο πλαίσιο του χιτλερικού καθεστώτος που σχεδόν νίκησε την ανθρωπότητα, να βγει πρόχειρο και κακογραμμένο. Αντιθέτως, εδώ έχουμε ένα σωστό και σοβαρό πολιτικό θρίλερ. Πώς θα σας φαινόταν αν η Πολωνία και η Τσεχοσλοβακία δεν υπήρχαν πια στον χάρτη, αν η Γερμανία είχε εθνική επέτειο όποτε γιόρταζαν τα γενέθλια του Φύρερ, αν ο Τσώρτσιλ είχε καταφύγει νικημένος στον Καναδά, αν το Βερολίνο όντως το έχτιζε ο Άλμπερτ Σπέερ; Χωρίς να καταντά με τίποτα κουραστικό, χωρίς να υπάρχει ίχνος διδακτισμού (κοιτάξτε πώς έκανε τον κόσμο ο Χίτλερ, προσέξτε τις αλλαγές που θα υπήρχαν αν νικούσε ο Χίτλερ κ.λ.π.) ξεδιπλώνεται ένα πλέγμα δολοφονιών και ξεκινά ένας αγώνας για την αποκάλυψη της αλήθειας γύρω από τις εξοντώσεις των Εβραίων (ήταν αλήθεια τελικά; και πώς τους εξόντωναν; και γιατί; γιατί ο Χίτλερ δεν είχε δεσμευτεί ποτέ γραπτώς για κάτι τέτοιο; κλπ.).

Ο μελετηρός αναγνώστης μπορεί να βρει διάσπαρτες στο κείμενο ψηφίδες για τη μετατροπή του κόσμου σε υποχείριο του μεγαλύτερου τύραννου της σύγχρονης Ιστορίας (είμαστε στο 1964 και ναι, υπάρχει Ψυχρός πόλεμος, ναι, ακόμη πολεμούν οι Γερμανοί στις εσχατιές της γερμανικής αυτοκρατορίας για την οριστική εδραίωσή της, μετά και την κατάληψη του ρωσικού έθνους). Μακάρι να είχα χρόνο να διασταύρωνα τα υποθετικά γεγονότα με τις πραγματικές τους διαστάσεις (ακόμη αναρωτιέμαι ποιος είναι αυτός ο Τζο Κένεντι που θα γινόταν Πρόεδρος των ΗΠΑ αν κυριαρχούσε ο Χίτλερ). Έχουμε λοιπόν τον Μαρτς, που δεν έχει διαβρωθεί από το καθεστώς, δεν έχει υποκύψει στα “θέλγητρα” του ναζισμού αλλά δεν μπορεί να κάνει και τίποτα για να αντισταθεί, αυτό θα ισοδυναμούσε με αυτοκτονία. Και τα πτώματα που αρχίζουν να μπαίνουν τον δρόμο του κρύβουν την αγωνία και το αίμα χιλιάδων Εβραίων που κατέληξαν στα κρεματόρια και εξαφανίστηκαν από το χάρτη άδικα των αδίκων (τα έγγραφα που τελικά αποκαλύπτουν τη συνωμοσία για το ολοκαύτωμα είναι αληθινά, όπως ισχυρίζεται ο συγγραφέας, ακόμη θυμάμαι τη διαταγή χρήσης των κομμένων μαλλιών σε ίνες για ύφανση καλτσών και δεν ξέρω κι εγώ τι άλλο, μπρρρ). Ο Μαρτς θα βρει στο δρόμο του μια Αμερικανίδα δημοσιογράφο, θα καταφύγει με ημερήσια βίζα παρακαλώ και μόνο με μέσον στην Ελβετία, που δε θα πάψει να υφίσταται ό,τι κι αν γίνει σε αυτόν τον κόσμο, για να γυρίσει στην πατρίδα του με τα πολύτιμα έγγραφα. Προδοσίες, προπαγάνδα, τυφλή υπακοή, λες «δόξα τω Θεώ» ξανά που ο Χίτλερ δεν νίκησε στον πόλεμο. Και πάνω από όλα ένα καλό πολιτικό θρίλερ.

Βιβλίο Χίτλερ: 1889-1936: Ύβρις
Τίτλος πρωτοτύπου Hitler: 1889-1936: Hybris
Συγγραφέας Ian Kershaw
Μεταφραστής Στέφανος Ροζάνης
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Scripta (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Επιτέλους το τελείωσα. Πάρτε το από δω. Ξεκινάω με την γκρίνια ότι ήταν το πιο ογκώδες βιβλίο που διάβασα. 937 σελίδες 23 εκατοστών (καθαρό κείμενο, βάλε 655 σελίδες με ψιλά γράμματα, χώρια οι σημειώσεις, η βιβλιογραφία και το ευρετήριο). Δεν μπορούσα να το κουβαλάω στα λεωφορεία, δεν μπορούσα να το διαβάζω στο κρεβάτι (δεν είμαι και η Τζέιν Φόντα, και 1 και 2 και 3, πιο ψηλά, πιο ψηλά!). Στενοχωρέθηκα που δεν το απόλαυσα όσο θα έπρεπε αναγκαζόμενος να διαβάζω άλλα στο μεταξύ βιβλία. Τέσπα τα κατάφερα. [Αλλά με ξενέρωσε που δεν είχε συμπεράσματα κι έτσι ομολογώ ότι δε διάβασα το τελευταίο κεφάλαιο. Μα είναι δυνατόν μια τέτοια κουμούτσα να μην έχει ένα συμπέρασμα; ΟΚ μας δείχνεις την άνοδο του υπέρ-τυχερού Χίτλερ και πώς ξεκίνησε να γίνει δικτάτορας αλλά εφόσον τελειώνεις απότομα με την εισβολή στη Ρηνανία χωρίς να συνεχίζεις μέχρι τέλους τη ζωή του κάνε μια περίληψη προηγουμένων, ένα συμπέρασμα, μια ανακεφαλαίωση των σημαντικότερων σημείων. Πάρα πολλή λεπτομέρεια, πάρα πολλή ανάλυση, πάρα πολλά γεγονότα, πάρα πολλές πτυχές της προσωπικότητας του Χίτλερ]. Αυτά τα έγραψα πριν μάθω ότι υπάρχει και δεύτερος, ογκωδέστερος τόμος, που φυσικά μεταφράστηκε στα ελληνικά κι αυτός, δε θα ξεχάσω το σχόλιο του μεταφραστή όταν παρουσίασε το βιβλίο στο ελληνικό κοινό, ήμουν το τελευταίο θύμα του Χίτλερ!).

Εντυπωσιάστηκα με το γεγονός ότι ο Χίτλερ συνάντησε τόσα εμπόδια στο δρόμο του για να κάνει κάτι (είτε Σχολή Καλών Τεχνών είτε άνοδος στο κόμμα είτε άνοδος του κόμματός του), πάντα οι συνθήκες και τα έξωθεν γεγονότα τον ξαναφέρνανε στο προσκήνιο. Φοβάμαι ότι η μοίρα είναι προδιαγεγραμμένη τελικά, όσο και να στρουθοκαμηλίζουμε. Τελειώνοντας τον τόμο και με κεφάλι καζάνι έκατσα να διαβάσω την Παγκόσμια Ιστορία που είχαν βγάλει τα ΝΕΑ πριν καιρό και διάβασα τη συγκεκριμένη περίοδο για ανακεφαλαίωση. Ε, λοιπόν, αναφέρεται το βιβλίο αυτό εκεί ως βιβλιογραφική πηγή. Μπράβο του λοιπόν. Κουραστικό, λεπτομερές, ογκώδες, δύσχρηστο αλλά έτσι είναι τα επιστημονικά τεκμηριωμένα συγγράμματα. Μπράβο του συγγραφέα όμως και πιο πολύ του μεταφραστή. Έμαθα κάποια πράγματα για τα αίτια του Β΄ Παγκοσμίου και για τον Γερμανό δικτάτορα. Τι πάθος στους λόγους του, τι ευγλωττία. Και οι συνθήκες τέτοιες που να ευνοούν τον σπόρο της βλακείας του στα πλήθη. O tempora o mores.

Βιβλίο Η χορεύτρια του διαβόλου
Συγγραφέας Στέφανος Δάνδολος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Κατασκοπεία και αντικατασκοπεία, καλοί και κακοί, Νεότουρκοι, διάσημοι συγγραφείς παγκοσμίως καταξιωμένοι, Χίτλερ και άνοδος του ναζισμού, έρωτας που δεν κατάφερε να ανθίσει λόγω των συγκυριών, μυστηριώδεις ταυτότητες, αδίστακτες δολοφονίες, σκοτεινά μυστικά από σκοτεινή κάστα μιας ομάδας εκλεκτών αντρών που παίζουν στα χέρια τους τη μοίρα της Ευρώπης, Τιτανικός, θάλαμοι αερίων και Εβραίοι, αποκαλύψεις, απάτες και αυταπάτες, διπλές ταυτότητες, Νύχτα των Κρυστάλλων, Βιρτζίνια Γουλφ, Στέφαν Τσβάιχ, Ερρίκος Σλήμαν, ανατροπές και κόντρα ανατροπές.

Όλα ξεκινούν το 1936, όταν ο συγγραφέας βλέπει τυχαία τη χορεύτρια που θεωρούσε νεκρή να περνά από μπροστά του. Και τη θεωρούσε νεκρή γιατί ήταν ο ίδιος ο ηθικός αυτουργός για τη δολοφονία της, κατ’ εντολήν των δυνάμεων του Άξονα, για τις οποίες δρούσε ως κατάσκοπος! Ο συγγραφέας ποτέ δεν ξεπέρασε τον έρωτά του γι’ αυτήν και τώρα οι τύψεις ξανάρχονται! Έτσι ξεδιπλώνεται το κουβάρι αυτής της περίπλοκης και ανατρεπτικής ιστορίας. Ποια είναι η χορεύτρια του διαβόλου; Τι κρύβει; Ποια είναι η αληθινή της ταυτότητα και τα κίνητρα; Για λογαριασμό ποιων κατασκοπεύει; Τι ξέρει; Γιατί θέλουν να την εξαφανίσουν; Τον αγάπησε ποτέ; Και ο συγγραφέας; Έγραψε όντως το μοναδικό έργο που τον έκανε διάσημο ή απλώς έκλεψε έτοιμο υλικό αλλουνού; Γιατί μετάνιωσε που δούλεψε για τις δυνάμεις του Άξονα; Γιατί κρύφτηκε στην Αγγλία; Ποιες οι σχέσεις του με έναν μυστηριώδη άντρα, που τον πατρονάρει και τον καθοδηγεί; Τι κρύβεται πίσω από αυτήν την ιστορία; Γιατί επελέγη ο Χίτλερ για αρχηγός του κόμματος; Ποιος καθιέρωσε τη σβάστικα; Τι πραγματικά συμβαίνει, αν κοιτάξει κανείς πίσω από το παραπέτασμα; Αυτά και πολλά άλλα ερωτήματα προκύπτουν συνέχεια μέσα από τις σελίδες αυτού του συναρπαστικού βιβλίου, που δεν είναι τόσο μπερδεμένο όσο ίσως φαίνεται. Και προσοχή! Τίποτε δεν είναι αυτό που δείχνει!

Άραγε υπήρξε ποτέ το Τάγμα των Σκιών; Έζησαν πραγματικά αυτοί οι πανίσχυροι άντρες που κυβερνούν παρασκηνιακά την Ιστορία; Ή είναι ένα έξυπνο τέχνασμα για να βαφτίσουμε την Τρόικα με άλλες λέξεις Σύμφωνα με τον συγγραφέα: “…το Τάγμα των Σκιών συγκροτήθηκε τη δεκαετία του 1890 ώστε να υποδουλώσει τους λαούς της Ευρώπης μέσω του χρήματος. Οι πλέον ισχυροί επιχειρηματίες και τραπεζίτες της υφηλίου, μια χούφτα άνθρωποι στην ουσία, συνασπίστηκαν στα πρότυπα της πίστης και της μυστικότητας που διαπνέουν τον τεκτονισμό, εξυφαίνοντας τις διεθνείς συνωμοσίες τους με κριτήριο το οικονομικό συμφέρον. Το σχέδιό τους ήταν…να δεσμεύουν τις κυβερνήσεις μέσα από υπέρογκα δάνεια προκειμένου να τις έχουν υπό τον έλεγχό τους και να καθορίζουν την πολιτική τους” (σελ. 131).

“Το Τάγμα δεν είχε συμφέροντα μόνο στην Ευρώπη εκείνη την εποχή [1902]. Είχε αποφασίσει να προωθήσει και τη στρατιωτική ανάμειξη των ΗΠΑ στο εσωτερικό της Κούβας, σε περίπτωση απειλής κατά της ανεξαρτησίας της. Το αμερικανικό κράτος είχε διαβεβαιώσει το Τάγμα ότι, από τη στιγμή που η κυβέρνηση Πάλμα θα αποδεχόταν την εκμίσθωση των βάσεων στο Γκουαντάναμο και στην Μπαχία Χόντα, οι αόρατοι φίλοι μας θα έδεναν μέσα από τις τράπεζές τους την Κούβα για τριάντα χρόνια. Δάνεια, κύριε Γκίμπονς, δάνεια” (σελ. 159).

Αυτό που μου έκανε εντύπωση και θα σταθώ ιδιαίτερα είναι το γεγονός ότι ο συγγραφέας κάνει εύστοχες κοινωνιολογικές και πολιτικές παρατηρήσεις που ισχύουν ειδικά σήμερα όσο ποτέ άλλοτε! Και αναρωτιέμαι: αυτά τα λόγια όντως τα είπαν οι μεγάλοι εκείνοι άντρες; Όντως οι καταστάσεις των εκάστοτε εποχών (1916 και 1937) θα οδηγούσαν κάποιον διορατικό παρατηρητή να σκεφτεί τέτοια πράγματα που βρίσκουν εφαρμογή και σήμερα; Ή ο συγγραφέας καταφέρνει να προσαρμόσει άριστα την εποχή και το κλίμα και να το ταυτοποιήσει με το σημερινό, γράφοντας παρατηρήσεις διαχρονικές και καίριες; Δείτε κάποια παραδείγματα κατωτέρω:

“Δε συμπαθώ ιδιαίτερα τους Έλληνες, Τζον. Είναι επιρρεπείς στην κλεψιά και στη φαγωμάρα, ιδίως οι πολιτικοί τους. Βέβαια, αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο βρέθηκα εδώ το 1893. Όταν πτώχευσε το κράτος ζήτησαν τη βοήθειά μας. Ο τραπεζικός κύκλος που εκπροσωπώ συνήψε μια συνεργασία μακράς διάρκειας μέσω δανείων κι αυτό κάναμε, τους παρείχαμε ρευστό για να πάρει πάλι μπροστά η μηχανή” (σελ. 244).

“Ήρθα ξανά για νέους διακανονισμούς το ’95. Ξαφνικά νόμιζαν ότι μπορούσαν να επιβάλλουν άλλους όρους. Βλέπεις, είχαν εκλέξει πάλι νέο πρωθυπουργό, το κλίμα έπρεπε να φαίνεται ρόδινο. Φυσικά δε μας λύγισαν. Είχαν ήδη δανειστεί τέτοια υπέρογκα ποσά που όταν κληθήκαμε το 1897 να εγκρίνουμε 170.000.000 φράγκα επιπλέον ώστε να πληρώσουν τις αποζημιώσεις στην Τουρκία για την ήττα τους στον πόλεμο, αποφασίσουμε να θέσουμε το ελληνικό σύστημα υπό εποπτεία. Έχεις ακουστά τον Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο;…Με λίγα λόγια η Ελλάδα είναι δική μας, φίλε. Μέσα από τον Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο υιοθετήσαμε ένα σωρό μονοπώλια, άλας, σπίρτα, παιγνιόχαρτα, σμύριδα, σιγαρόχαρτα και φυσικά πετρέλαιο….Αυτή η χώρα είναι υποθηκευμένη για χρόνια” (σελ. 244-245).

“Εγώ νομίζω πως πρόκειται για οικονομικό ολοκαύτωμα! Με αιχμή του δόρατος τον Χίτλερ και με τη βοήθεια ηγετών από κάθε ήπειρο, οι τραπεζίτες πάνε να υποδουλώσουν οικονομικά τον πλανήτη. Το Τρίτο Ράιχ θα καταστρέψει τον κόσμο και οι τραπεζίτες θα τον ανοικοδομήσουν με τους δικούς τους όρους, όπως πριν από είκοσι χρόνια. Ποιος ξέρει, ίσως μια μέρα να μη χρειάζεται καν η απειλή ενός πολέμου: κάθε αδύναμη χώρα θα έχει να επιλέξει ανάμεσα στον αργό θάνατο της οικονομικής εισβολής και τον γρήγορο θάνατο της οικονομικής απομόνωσης. Και μην εκπλαγείς τότε αν δεις και τραπεζίτες να διορίζονται πρωθυπουργοί. Γιατί προς τα κει τσουλάει το πράγμα!” (σελ. 274-275).

“-Στην πράξη λοιπόν τι μορφή θα μπορούσε να έχει μια ευρωπαϊκή ένωση προς όφελος της Γερμανίας; -Ένα αναπτυγμένο κέντρο και μια περιφέρεια που θα λιμοκτονεί. Η Γερμανία θα έχει τον πλήρη έλεγχο επί των χωρών αυτού του μπλοκ, θα τιμωρεί τους απείθαρχους εταίρους και θα αποπέμπει τα περιττά κράτη. -Αφού προηγουμένως τα πτωχεύσει και τους πάρει ό,τι έχουν και δεν έχουν… -Άρα κάθε αδύναμη χώρα στην Ευρώπη θα καταντήσει απλώς μια μετοχή…. -Κι αν η Γερμανία κηρύξει τον πόλεμο στους πάντες και φάει πάλι τα μούτρα της;… -Ίσως το ζητούμενο δεν είναι καν ο Χίτλερ όσο τούτο ακριβώς το σχέδιο, μια πανίσχυρη ευρωπαϊκή ένωση, που για να ανατείλει πρέπει να σβήσουν όλα όσα ισχύουν σήμερα. Το σύνηθες μέσο για να σβήσει κάτι στην Ιστορία είναι ο πόλεμος. Οπότε σε ένα σενάριο τόσο δαιδαλώδες…ο Χίτλερ δεν είναι παρά ο δούρειος ίππος τους, το σύμβολο που κάποια σκοτεινά μυαλά αποφάσισαν να θυσιαστεί ώστε από τα ερείπια του πιο καταστροφικού πολέμου όλων των εποχών να αναδυθεί η πραγματική Γερμανία του μέλλοντος και μια νέα Ευρώπη” (σελ. 301-302).

Βιβλίο HHhH (Ο Χάιντριχ είναι ο εγκέφαλος του Χίτλερ)
Τίτλος πρωτοτύπου HHhH
Συγγραφέας Laurent Binet
Μεταφραστής Γιώργος Ξενάριος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κέδρος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Με την ανάληψη της εξουσίας από τους Ναζί το 1933, οι Χίμλερ και Χάιντριχ επέβλεπαν τις μαζικές συλλήψεις όλων όσοι  ήταν αντίθετοι στο Χίτλερ και το κόμμα του. Οι συλληφθέντες έφθασαν σε τέτοιον αριθμό, ώστε η κράτησή τους σε συμβατικές φυλακές να δημιουργήσει μεγάλο πρόβλημα. Έτσι, ένα εγκαταλελειμμένο εργοστάσιο πυρομαχικών στο προάστιο Νταχάου (Dachau) του Μονάχου μετατράπηκε στο πρώτο στρατόπεδο συγκέντρωσης για πολιτικούς κρατούμενους. Στην πύλη του στρατοπέδου υπήρχε η επιγραφή “Arbeit Macht Frei” (= Η εργασία απελευθερώνει).
Στο ξεχωριστά γραμμένο βιβλίο HHhH που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κέδρος, ο πρωτοεμφανιζόμενος Laurent Binet καταγράφει με πρωτότυπο τρόπο τη ζωή του Ράινχαρντ Χάιντριχ και τη δολοφονία του το 1942 από τους Τσέχους μαχητές της Εθνικής Αντίστασης Γιαν Κούμπις και Γιόζεφ Γκάμπτσικ. Ο τίτλος του βιβλίου είναι τα αρχικά της φράσης Himmlers Hirn heist Heydrich και σημαίνει «Ο Χάιντριχ είναι ο εγκέφαλος του Χίμλερ».

Είναι εξαιρετικά καλογραμμένο και τεκμηριωμένο, όμως δεν ξέρω αν μπορώ να το χαρακτηρίσω μυθιστόρημα. Μην περιμένετε δηλαδή τη βιογραφία του Χάιντριχ σε μυθιστορηματική εκτύλιξη, με λυρικές περιγραφές, συναισθήματα, εικόνες κλπ. Αντίθετα, σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση, ο συγγραφέας μας εξηγεί παράλληλα με τα λεπτομερή ιστορικά στοιχεία, το πώς αναμίχτηκε στο γράψιμο της ζωής αυτής της ιστορικής προσωπικότητας, πώς αισθανόταν κάθε φορά που έπρεπε να διασταυρώσει πηγές, να επιλέξει λέξεις, να ανασυστήσει διαλόγους. Μας μεταφέρει την αγωνία του, την αμφιβολία του, τους δισταγμούς του, απογυμνώνεται ψυχικά.

Παράλληλα λοιπόν με την αγωνία του να αποδώσει καλύτερα τα γεγονότα, μας παραθέτει πλήθος διασταυρωμένων πηγών: βιβλιογραφία, έγγραφα, ντοκουμέντα, απομαγνητοφωνήσεις, κινηματογραφικές ταινίες και μυθιστορήματα που έχουν σχέση με τη ζωή του Χάιντριχ και πολλά άλλα. Δίνει ένα πάρα πολύ ωραίο ιστορικό πλαίσιο ως εισαγωγή για την εποχή και το κλίμα μέσα στα οποία θα μεγαλουργήσει ο Χάιντριχ, ασχολείται επισταμένως με τη ζωή του Γερμανού αξιωματικού, φωτίζει αμερόληπτα όλες τις πλευρές του χαρακτήρα των Γερμανών ναζιστών αλλά και των Τσεχοσλοβάκων αγωνιστών. Οι παρατηρήσεις του συγγραφέα, η διεισδυτικότητά του στην ψυχολογία των πρωταγωνιστών, η διορατική του ματιά δείχνουν άνθρωπο που καταπιάνεται σοβαρά με τη μελέτη του και έχει συναναστραφεί πολύ κόσμο ώστε να βελτιώσει αυτά τα πλεονεκτήματά του. Η σκηνή της δολοφονίας του Χάιντριχ είναι απλά συγκλονιστική.

Όλες οι ιστορικές λεπτομέρειες δίνονται εύληπτα, επιστημονικά διασταυρωμένες αλλά απλές. Ο αναγνώστης μπορεί να παρακολουθήσει χωρίς δυσκολίες την πορεία της ιστορίας, κάτι στο ποίο συμβάλλουν και τα μικρά, σύντομα και περιεκτικότατα κεφάλαια. Επομένως, το HHhH το συστήνω για όσους θέλουν να διαβάσουν Ιστορία χωρίς να κουραστούν και για όσους θέλουν να διαβάσουν ένα διαφορετικά γραμμένο ιστορικό μυθιστόρημα.