Βιβλίο Τα Παιδιά του Μεσονυκτίου
Τίτλος πρωτοτύπου Midnight’s children
Συγγραφέας Salman Rushdie
Μεταφραστής Ρένα Χατχούτ
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Μέσα από τις σελίδες του βραβευμένου με Best of the Booker και όχι μόνο μυθιστορήματος περνάνε χιλιάδες ήσσονος και μείζονος σημασίας περιστατικά που αντικαθρεφτίζουν είτε την καθημερινότητα των απλών ανθρώπων της χώρας μέσα στο πλαίσιο της οικογένειας του πρωταγωνιστή και γύρω από αυτό είτε τις σημαντικές ιστορικές αλλαγές όπως η απόσχιση του Πακιστάν από την Ινδία, τα προβλήματα και οι δυσκολίες ενός νεοσύστατου ανεξάρτητου κράτους (ένας Άγγλος μάλιστα φτάνει σε σημείο να κομπορρημονεί για τα καλά της αγγλοκρατίας: «Θα πρέπει να παραδεχτείτε πως δεν ήμαστε και τόσο κακοί! Σας φτιάξαμε δρόμους. Σχολεία, τρένα, είχατε κοινοβουλευτικό σύστημα, όλα τα πράγματα που άξιζαν τον κόπο. Το Τατζ Μαχάλ είχε αρχίσει να καταρρέει, μέχρι που ένας Εγγλέζος μπήκε στον κόπο να το φροντίσει», σελ. 161), ακόμη και η απελευθέρωση του Μπαγκλαντές! Η αφήγηση ξεκινάει από τη δεκαετία του 1940 και φτάνει ως αυτήν του 1970 και βρίθει κοινωνιολογικών, ανθρωπιστικών, ιστορικών, οικονομικών, πολιτιστικών και γλωσσικών στοιχείων. Η οικογένεια του αφηγητή δε ριζώνει σχεδόν πουθενά, «μας σπρώχνουν» όπως λέει χαρακτηριστικά ο παππούς Ααντάμ Αζίζ: Κασμίρ, Αμρίτσαρ, Δελχί, Καράτσι, Άγκρα, Νέο Δελχί και φυσικά Βομβάη, η οποία περιγράφεται από ιστορικής και γεωγραφικής άποψης με έναν ξεχωριστό και άκρως επιμορφωτικό τρόπο!

Νομίζω πως δεν έχει νόημα να αναλύσω το γενεαλογικό δέντρο του Σαλίμ Σινάι (όλα τα μέλη της οικογένειάς του αποτελούν εκπροσώπους της εκάστοτε ιστορικής, πολιτικής, κοινωνικής ή και πνευματικής περιόδου μέσα στην οποία δρουν) και βάσει του οποίου καταγράφεται το παρελθόν και το παρόν της οικογένειάς του. Ιστορίες μέσα στην ιστορία, ανατροπές, εξελίξεις, όμορφες και σκληρές στιγμές και χιλιάδες αφορμές για δεύτερες σκέψεις ή περαιτέρω διερεύνηση των γεγονότων που αποδίδονται κατά καιρούς τόσο παραστατικά! Ο κάθε αναγνώστης, έτοιμος και σίγουρος πως θα βυθιστεί σε μια διαφορετική αναγνωστική πρόκληση, θα βρει κάτι που θα τον συγκινήσει, θα τον συναρπάσει, θα τον παρασύρει, θα τον κατακτήσει, θα τον θυμώσει, θα τον πικράνει, θα τον διασκεδάσει. Από μεριάς μου θα ήθελα να εστιάσω στις αναφορές που γίνονται μέσα από κωμικοτραγικά ή συγκινητικά περιστατικά σε καταστάσεις και θέσφατα όπως:

-η σεμνότητα και η ταπεινότητα της γυναίκας που δεν πρέπει να κοιτάει τον άντρα κατάματα ή να κυκλοφορεί προκλητικά και αυτάρεσκα, κάτι που σταδιακά στις μέρες μας τείνει (;) να εκλείψει («-Πάψε πια να είσαι μια καλή κοπέλα από το Κασμίρ. Κοίταξε να γίνεις μια μοντέρνα Ινδή», σελ. 63).

-η αποκλειστική ευθύνη για την ανατροφή των παιδιών, τις σπουδές του κλπ. που αναλαμβάνει εξολοκλήρου ο πατέρας και κανένας άλλος

-οι δοξασίες, οι δεισιδαιμονίες και τα γιατροσόφια που άργησαν να εξαφανιστούν από τις οικογενειακές εστίες, όσο και αν η παραδοσιακή ιατρική κέρδιζε έδαφος (δεν είναι παράξενο που οι πρώτοι επαγγελματίες γιατροί δεν ήταν και τόσο καλοδεχούμενοι στα αστικά κέντρα και στις αγροτικές περιοχές).

Η ιστορία ξεδιπλώνεται σε δύο επίπεδα: από τη μια η οικογένεια του αφηγητή και πρωταγωνιστή και από την άλλη οι συνθήκες διαβίωσής του την ώρα που μεταγενέστερα γράφει αυτό το κείμενο (πώς κατέληξε, τι κάνει στο κειμενικό παρόν όσο αφηγείται το παρελθόν, γενική επισκόπηση των αλλαγών που βίωσε και που τώρα καταθέτει στα μάτια του αναγνώστη κλπ.). Αυτό που ξεχώρισα είναι το χιούμορ και ο αυτοσαρκασμός που αλάφρωναν κατά τόπους την παράθεση των γεγονότων ενώ η μυστηριώδης Πάντμα, οικονόμος, ερωμένη και φίλη του Σινάι, διέκοπτε τον ειρμό του για να εκφράσει απορίες όμοιες με αυτές που μου δημιουργούνταν εμένα εκείνη σχεδόν τη στιγμή («Μ’ αυτό το ρυθμό… θα περάσουν διακόσια χρόνια μέχρι να φτάσεις να μας πεις για τη γέννησή σου», σελ. 69, «Κοίτα να προχωρήσεις λίγο, γιατί θα πεθάνεις πριν καν γεννηθείς», σελ. 70 κλπ.) με χαρακτηριστικό λαϊκισμό και παραδειγματική θυμοσοφία! Μάλιστα, έσκασα στα γέλια όταν διάβασα την υπέροχη και περιεκτική λέξη «και-μετα-τισμός», δηλαδή τι θα γίνει παρακάτω! Όπως παραδέχεται ο Σινάι: «Δε σας ζητώ παρά να παραδεχτείτε το γεγονός (όπως το παραδέχτηκα κι ο ίδιος) ότι θα διαλυθώ τελικά σε (περίπου) εξακόσια τριάντα εκατομμύρια ανώνυμα και, αναγκαστικά, αμνήμονα μόρια σκόνης. Γι’ αυτό αποφάσισα να καταγράψω τις σκέψεις μου στο χαρτί, πριν τα ξεχάσω όλα (είμαστε έθνος ανθρώπων που ξεχνάνε)» (σελ. 68). Αυτό το συγγραφικό εύρημα γρήγορα αποσύρεται διακριτικά, αφήνοντας χώρο σε διαφορετικά υφολογικά πειράματα, οπότε δεν κούρασε.

Η μάνα του Σαλίμ, Αμίνα, παντρεύτηκε τον Αχμέντ Σινάι κι απέκτησαν τον Σαλίμ και την Τζαμίλα ή «Μπρούντζινη Μαϊμού»! Ο γιος τους όμως ανήκει στα Παιδιά του Μεσονυκτίου και γι’ αυτό είναι ξεχωριστός, σχεδόν ευλογημένος: «Κατά τη διάρκεια της πρώτης ώρας της 15^ης Αυγούστου 1947 -ανάμεσα στα μεσάνυχτα και στη μία το πρωί- όχι λιγότερο από χίλια και ένα παιδιά γεννήθηκαν μέσα στα σύνορα του βρεφικού κυρίαρχου κράτους της Ινδίας… Αυτό που έκανε το γεγονός αξιοσημείωτο… ήταν η φύση των παιδιών αυτών, το καθένα από τα οποία -εξαιτίας κάποιου αλλόκοτου βιολογικού φαινομένου ή ίσως χάρη σε κάποια υπερφυσική παρέμβαση της στιγμής ή τελικά ίσως από απλή σύμπτωση… ήταν προικισμένο με χαρακτηριστικά, ταλέντα ή ικανότητες που μπορούν να περιγραφούν μόνον ως θαυματουργά» (σελ. 317-318).

Προς Θεού, το μυθιστόρημα δεν έχει να κάνει με το υπερφυσικό και υπεράνθρωπο σύμπαν της Marvel ή της DC Comics, αντιθέτως, καταγράφει αυτό το υπερφυσικό χάρισμα μέσα από απόλυτα φυσιολογικές και άκρως ρεαλιστικές συνθήκες διαβίωσης, ειδικά σε μια φτωχή χώρα όπως η Ινδία, οπότε παρελαύνουν μπρος στα μάτια του αναγνώστη οι ακραίες συνθήκες φτώχειας, οι απροσπέλαστες κοινωνικές κάστες, τα ιστορικά μνημεία, οι σχέσεις του κράτους με τους γείτονές του αλλά και η διαστρωμάτωση, η χάραξη πενταετούς πλάνου ανάπτυξης και πολλά άλλα. Δεν είναι τυχαίο που τα Παιδιά του Μεσονυκτίου είναι 581 στο σύνολο, όσοι δηλαδή και οι βουλευτές του πρώτου κοινοβουλίου της Ινδίας και επέζησαν σε σύνολο 1001 (όσες και οι νύχτες της Χαλιμάς)[1]! Γιατί λοιπόν τονίστηκε αυτό το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό, πώς και πόσο θα κυριαρχήσει στην ιστορία και πώς θα επηρεάσει την προσωπικότητα του Σινάι αλλά και την πλοκή είναι ερωτήματα που θα αφήσω στον αναγνώστη να ανακαλύψει μόνος του την απάντησή τους ενώ ενδόμυχα θα αναρωτιέται για την πραγματική σημασία αρκετών συμβολισμών που θα ξεπετάγονται κατά τόπους!

Ο Σαλμάν Ρούσντι, μέσα από τα λόγια του αφηγητή, αγκαλιάζει όλον τον κόσμο και δεν παίρνει το μέρος κανενός, ειδικά όταν αφορά πολέμους, αποσχίσεις, εμφυλίους κλπ. Η γλαφυρότητά του μάλιστα φτάνει σε δυσθεώρητα ύψη όταν καλείται να περιγράψει εκτεταμένα τη δυστυχία, τη μιζέρια και την απίστευτη φτώχεια που επικρατούσε σε δρόμους μακριά από τις κεντρικές περιοχές των μεγάλων πόλεων ή όταν θέλει να φωτίσει ανθρώπους που έχουν κληθεί από γεννησιμιού τους να παίξουν ρόλο κομπάρσου στην ίδια τους τη ζωή: «Ήταν είκοσι ενός χρόνων, διανοητικά καθυστερημένη, σ’ ένα μόνιμο άναρθρο παραλήρημα, προϊόν απανωτών αιμομιξιών στο συγγενικό της περιβάλλον, αλλά μέσα στο μυαλό μου ήταν όμορφη γιατί δεν είχε χάσει τα χαρίσματα με τα οποία γεννιέται κάθε μωρό και τα οποία διαβρώνει σιγά σιγά η ζωή» (σελ. 215).

«Τα Παιδιά του Μεσονυκτίου» είναι ένα δικαίως πλειστάκις βραβευμένο μυθιστόρημα, ο καθρέφτης μιας χώρας κι ενός ανθρώπου, δυο κομμάτια που αλληλοεπικαλύπτονται και αλληλοσυμπληρώνονται αρμονικά, αξεχώριστα και συναρπαστικά, όπως μόνο μια μεγάλη και ταλαντούχα πένα γνωρίζει να το κάνει. Είναι ένα βιβλίο που εκτυλίσσεται αργά και ίσως λόγω του πλούσιου ιστορικού και μυθολογικού υπόβαθρου τα περισσότερα στοιχεία του να θεωρούνται ξένα ως προς την ελληνική αναγνωστική κοινότητα ή πολλοί συμβολισμοί ή παιχνίδια με τις λέξεις και τις έννοιες να μη γίνονται αντιληπτά, παρ’ όλ’ αυτά είναι ένα κείμενο που αξίζει κανείς να το ανακαλύψει και να αφεθεί σε μια από τις λαμπρότερες εκφάνσεις μαγικού ρεαλισμού που αποτελεί σημείο αναφοράς για πολλά χρόνια.

[1] Midnight’s children: a readers guide, Norbert Schurer, New York: Continuum, 2004, σελ. 42

Ένα εκπληκτικό γυναικείο μυθιστόρημα που μας ταξιδεύει στην Ινδία του 1928-1929, λίγο πριν ξεκινήσει η επανάσταση των Ινδών και αποτινάξουν τη βρετανική αυτοκρατορία από πάνω τους.. Η Βίβα Χόλογουέι, που έζησε τα παιδικά της χρόνια στην Ινδία, κόρη μηχανικού σιδηροδρόμων, μετά από χρόνια ειδοποιείται ότι πρέπει να παραλάβει ένα μπαούλο με προσωπικά είδη των γονιών της, το οποίο έμεινε στα αζήτητα μετά τον θάνατό τους. Η Βίβα, που φοβάται να γυρίσει στην Ινδία για να μην αντιμετωπίσει κατάματα τους φόβους της και τον πραγματικό της εαυτό, τελικά αλλάζει γνώμη και για το δύσκολο και ακριβό ταξίδι για την Ινδία προσφέρεται να συνοδεύσει επί πληρωμή δύο νεαρές φίλες κι έναν νεαρό με ανάρμοστη συμπεριφορά, που τον απέβαλε το σχολείο του. Η Ρόουζ πηγαίνει να παντρευτεί και η φίλη της, Βικτόρια, πηγαίνει για να βρει το γαμπρό ενώ ο Γκάι επιστρέφει στους γονείς του, εκών άκων. Στο ταξίδι αυτή η αλλόκοτη παρέα θα έρθει πιο κοντά, θα γνωριστεί και ο ένας θα παίξει καταλυτικό ρόλο στη ζωή του άλλου. Οι κοπέλες θα γίνουν αχώριστες φίλες με τη Βίβα ενώ ο Γκάι θα γίνει ένας παθιασμένος, φανατικός και σχιζοφρενής εχθρός.

Βιβλίο  Στην καρδιά των μουσώνων
Τίτλος πρωτοτύπου East of the sun
Συγγραφέας Julia Gregson
Μεταφραστής Βούλα Αυγουστίνου
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το έργο κεντάει σε όλα τα σημεία. Ομολογώ ότι είναι μεν πολύ αγγλικό («βρετανικό») το στυλ γραφής, περνάει όλη η αγγλική αριστοκρατία από μπροστά σου (τσάι, ιπποδρομίες, πόλο, σώμα ιππικού, κυνήγι, οδηγίες καλής συμπεριφοράς κλπ.) αλλά και ένα σωρό παρωχημένες σήμερα απόψεις για τη γυναικεία σεξουαλικότητα, την υπακοή και την κομ-ιλ-φό συμπεριφορά μιας νεαρής κοπέλας, όμως αυτό το στυλ ακριβώς είναι που αναπαριστά την εποχή και το πλαίσιο μέσα στο οποίο κινούνται οι ηρωίδες και οι ήρωες. Μιλάμε για 1929, μιλάμε για Ινδία, μιλάμε για κραταιά Βρετανική Αυτοκρατορία. Κι όμως η συγγραφέας δεν παίρνει το μέρος κανενός, ούτε των Ινδών ούτε των Άγγλων, τουλάχιστον όχι ανοιχτά. Οι Ινδοί αρχίζουν να μισούν πια την καταδυνάστευση των Άγγλων και οι Άγγλοι αρχίζουν να ανησυχούν για το μέλλον τους στην Ινδία. Ο Γκάντι αρχίζει να εμφανίζεται στο προσκήνιο. Η συγγραφέας ντύνει διακριτικά αυτήν την παράθεση και μόνο όσο πρέπει για να χρωματίσει το κείμενό της και το φόντο των ιστοριών. Ταραχές σε υποβαθμισμένες γειτονιές, απαγωγές Άγγλων αριστοκρατών κλπ.

Ομολογώ ότι παρόλο που είναι γυναικείο μυθιστόρημα δεν είναι σε καμία περίπτωση προχειροδουλειά. Είναι ένα αξιοπρεπέστατο μυθιστόρημα, με πλοκή, ήρωες, ιστορία, φοβερή ψυχολογία και ολοκληρωμένους χαρακτήρες, γυναίκες και άντρες. Ίσως μου άρεσε που δεν είχε πολλές ερωτικές σκηνές, που να περιγράφονται κλασικά και γλυκανάλατα (στιβαρά μπράτσα, φυλλοκάρδια, ιππότες κλπ.) αλλά όχι, δεν είναι μόνο για αυτό. Οι ηρωίδες, η μεν ωριμότερη (;) Βίβα , οι δε νεαρότερες φιλενάδες της έχουν αγωνίες, φόβους, απορίες, ανασφάλειες, χιούμορ, εγωισμό. Μπορεί να ξενίσει το γεγονός ότι η Ρόουζ, μια νύχτα πριν παντρευτεί προσπαθεί να χρησιμοποιήσει το αντισυλληπτικό σφουγγαράκι με παταγώδη αποτυχία, αλλά της συμπαρίστασαι γιατί κανείς δεν της έχει μιλήσει γι’ αυτό, ούτε σε τι χρησιμεύει, ούτε τίποτα. Κινείται μηχανικά και οι φοβίες της ενόψει ενός συζύγου που τον γνώρισε μόνο μια φορά σε κοινωνική συνεστίαση χτυπάνε κόκκινο. Δεν είναι γελοίες απορίες, είμαι σίγουρος ότι τότε έτσι σκέφτονταν, ίσως ίσως ακόμη και σήμερα, αν δεν βρεθεί κάποιος να διαπαιδαγωγήσει σωστά μια κοπέλα θα γεμίσει ανασφάλειες, ερωτηματικά και φοβίες. Η Ρόουζ καταφέρνει όμως να ξεπεράσει τις φοβίες της, να χαλαρώσει δίπλα στον άγνωστο σύζυγο και να πάρει κυρίαρχη θέση στη ζωή του ώσπου μαθαίνει ένα σοβαρό μυστικό του.

Από την άλλη, δεν έχω δει πιο ισχυρογνώμωνα, πείσμονα και ανασφαλή άνθρωπο από τη Βίβα. Η πρωταγωνίστρια αρνείται να παραδεχτεί τις τύψεις της, τα αισθήματά της, την πραγματικότητα, τις αναμνήσεις της παιδικής της ηλικίας, κι όλα αυτά σωρεύονται σε έναν ύφαλο που την εμποδίζει να αντιμετωπίσει την πραγματική ζωή. Γνωρίζει στο πλοίο τον Φρανκ, έναν γιατρό, που ταξιδεύει στην Ινδία για να μελετήσει τον αιμοσφαιρινουρικό πυρετό, γεννιούνται συναισθήματα ανάμεσά τους αλλά η Βίβα προτιμά να κουτουλάει και να χτυπάει το κεφάλι της στον τοίχο παρά να δει την πραγματικότητα, με αποτέλεσμα να πληγώσει τον μοναδικό άντρα που την αγάπησε πραγματικά. Φτάνει στην Ινδία αλλά περνάνε δυο χρόνια πριν πάρει το θάρρος να παραλάβει επιτέλους αυτό το μπαούλο. Και όντως, η γυναίκα που της επιστρέφει το μπαούλο τής αποκαλύπτει μια φριχτή πραγματικότητα, αυτήν που η Βίβα αρνιόταν να παραδεχτεί.

Η Βικτόρια, ένα κορίτσι με σχετικά χαμηλή αυτοεκτίμηση, στη σκιά της κολλητής της, φτάνει στην Ινδία για να βρει γαμπρό και πελαγώνει. Χωρίς σωστή καθοδήγηση, χωρίς συμβουλές, μόνη σε άγνωστα νερά, φιλοξενείται από μια θεία της, η οποία τη συστήνει σε όλον τον καλό κόσμο αλλά ο καιρός περνά και η Τορ παραμένει στο ράφι. Όταν η θείαδείξει έναν πραγματικά κακό εαυτό, η Τορ θα ρισκάρει. Τέλος, ο Γκάι, ένας επαναστάτης χωρίς αιτία, γίνεται πονοκέφαλος για τη Βίβα και ψυχωσικός απέναντί της, οι γονείς του σχεδόν τον διώχνουν από το σπίτι, ανίκανοι να ασχοληθούν σοβαρά μαζί του, κι έτσι ο Γκάι μπλέκεται με επαναστάτες μουσουλμάνους που έχουν ως σκοπό να διώξουν τους Άγγλους από την Ινδία, με δυσάρεστες συνέπειες για όλους.

Ειλικρινά, είναι από τα καλύτερα βιβλία που έχω διαβάσει. Το γράψιμο και το στυλ της συγγραφέως δε σε αφήνει να αναπνεύσεις. Χρησιμοποιεί λέξεις, προτάσεις και τρόπους αφήγησης που δε σε αφήνουν εύκολα να σταματήσεις το διάβασμα (και μιλάμε για 637 σελίδες). Χιούμορ, αυθόρμητες και ειλικρινείς στιγμές, συγκίνηση, περιπέτεια και αγωνία, ιστορικό αλλά περισσότερο ρομαντικό (και πιστέψτε με το αδικεί αυτός ο χαρακτηρισμός) μυθιστόρημα. Σας ικετεύω, μην το διαβάσετε ακούγοντας Φρανκ Σινάτρα, σίγουρα θα δακρύσετε, αν όχι μελαγχολήσετε. Αισθήματα που σίγουρα μια γυναίκα κάπου, κάποτε τα έχει νιώσει, συμπεριφορές υποταγμένες σε πρωτόκολλα, νοοτροπίες ριζωμένες βαθιά στις παλαιότερες γενιές, φτώχεια και κακομοιριά αλλά αισιοδοξία από τους Ινδούς, τι να πρωτογράψω και πού να πρωτοεστιάσω. ΠΡΕΠΕΙ να το διαβάσετε.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

-ο αποχαιρετισμός της Ρόουζ και του πατέρα της-
«Ακούστηκε ο ήχος της πόρτας που έκλεισε και το δωμάτιο βυθίστηκε στο σκοτάδι. Η Ρόουζ ήξερε, όπως ήξερε κι αυτός, ότι απόψε ήταν η τελευταία νύχτα που θα περνούσαν κάτω από την ίδια στέγη» (σελ. 37).

«Δεν ξέρω πώς καταλαβαίνει κανείς ότι είναι ερωτευμένος, είπε. Θέλω να πω, στα βιβλία και στις ταινίες φαίνεται να συμβαίνει στους ήρωες σαν μια εκτυφλωτική αστραπή και αμέσως τρέχουν σε καράβια και σε τρένα και μετά παίζει η μουσική και μετά τέλος. Γιατί η ζωή είναι τόσο μπερδεμένη;» (σελ. 388).

«Σπίτι σου είναι να ξέρεις ότι βρίσκεσαι στο κέντρο του κόσμου κάποιου άλλου ανθρώπου» (σελ. 576).

ΥΓ. Το κείμενο πρωτοδημοσιεύτηκε στο captainbook στις 3 Ιανουαρίου 2012 και υπήρξε η αφορμή να ξεκινήσει η συνεργασία μου με τις εκδόσεις Διόπτρα τον Σεπτέμβρη της ίδιας χρονιάς, με το βιβλίο «Υ.Γ. Σ’ αγαπώ» της Cecilia Ahern.