Βιβλίο  Γυναίκες της μικρής πατρίδας
Συγγραφέας Θοδωρής Παπαθεοδώρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πρόκειται για ένα τεκμηριωμένο και ταυτόχρονα συναρπαστικό βιβλίο, με πάμπολλα θετικά χαρακτηριστικά, που με συντρόφεψε για πολλές ώρες. Οι ζωές των δύο γυναικών ξεδιπλώθηκαν μοναδικά, παράλληλα, με εντελώς διαφορετικές αφετηρίες και υπό αντίθετες κοινωνικές καταστάσεις, κάτι που έδωσε την ευκαιρία στον συγγραφέα να ζωντανέψει πολλές τραγικές ιστορίες από την υπόδουλη ακόμη τότε Ελλάδα. Πρωταγωνιστές και δευτεραγωνιστές, προερχόμενοι από διαφορετικά κοινωνικά στρώματα και εντελώς παράταιρες ρίζες, έφτιαξαν ένα παζλ με σκοτεινά και φωτεινά κομμάτια, λουσμένα στο φως μα και στο σκοτάδι. Η Φωτεινή και η Αρετή, μεγαλωμένες σε αστικά περιβάλλοντα, μέσα από τα τραγικά γεγονότα που βιώνουν ωριμάζουν, αντρειώνονται, ατσαλώνονται, αφήνουν για πάντα πίσω τους την παιδική αθωότητα.

Οι λέξεις του κειμένου, διαλεγμένες μία προς μία, σχηματίζουν εικόνες γεμάτες δύναμη, ένταση, ρεαλισμό, τοποθετημένες κατά τέτοιο τρόπο που το βάρος της πρότασης να δίνεται σε ουσιαστικά κι επίθετα, κάτι πρωτόγνωρο σε ένα πεζογράφημα. Η εξίσου διαφορετική σύνταξη των προτάσεων αποπνέει μια αίσθηση ποίησης και λυρισμού, με το ρήμα, τοποθετημένο στο τέλος, να αφήνει στους επιθετικούς προσδιορισμούς και στα αντικείμενα τη δυναμικότητα της αφήγησης. Κάθε γεγονός που περιγράφει ο συγγραφέας δίνεται σε όλες του τις λεπτομέρειες με εύληπτο και καθόλου φλύαρο τρόπο. Ο κύριος Παπαθεοδώρου επικεντρώνεται στον χαρακτήρα και στις συγκεκριμένες περιστάσεις που διάλεξε να ζωντανέψει, χωρίς να χάνει στιγμή το μέτρο ή να πλατειάζει με λεπτομέρειες ανούσιες. Το παραμικρό που φωτίζεται στις σκηνές έχει τη θέση του, τον ρόλο του και αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της αφήγησης. Πρόκειται για έναν πλούτο πληροφοριών και γεγονότων που εντάσσονται αρμονικά, σωστά και ευσύνοπτα, χωρίς να κουράσουν ούτε στιγμή. Άλλωστε, για όσους θέλουν να μάθουν περισσότερα πράγματα πάνω στα γεγονότα, υπάρχουν οι αναλυτικές σημειώσεις στο τέλος του βιβλίου, καθώς και η εκτενής βιβλιογραφία.

Μελετημένα, τεκμηριωμένα και παραστατικά είναι τα πραγματολογικά στοιχεία που προσδίδουν αληθοφάνεια στα γραφόμενα. Η Αθήνα, η Φιλιππούπολη, η Θεσσαλονίκη και τα Χανιά των τελών του 19^ου αιώνα ζωντανεύουν, φοβούνται, μαθαίνουν γεγονότα μέσα από εφημερίδες ή από στόμα σε στόμα, υποδέχονται τη μέρα και τη νύχτα τους με ποικίλους τρόπους, ενώ η πένα του συγγραφέα αναπαριστά με ρεαλισμό και πολλές λεπτομέρειες τοπόσημα, οδούς και μνημεία, με το καθένα τους να έχει τη σωστή θέση στις αντιλήψεις και την καθημερινότητα των ανθρώπων της εποχής: η πορεία ως το Βρεφοκομείο όπου ένα μωρό θα αφεθεί στην τύχη του με έκανε να νιώσω σα να ήμουν μπροστά στην τραγικότητα της στιγμής, η φύση της Ανατολικής Ρωμυλίας με το στενό γεφύρι, όπου θα ξεδιπλωθεί το θεαματικότερο και φρικτότερο κεφάλαιο του μυθιστορήματος, περιγράφηκε ολοζώντανη μπροστά μου, τα εσωτερικά σημαντικών κτηρίων περιγράφονται μοναδικά, οι τίτλοι των εφημερίδων εμφανίζονται για να τεκμηριώσουν τη διάθεση των αντίπαλων παρατάξεων κ. π. ά. Οι διαπραγματεύσεις μεταξύ Φιλελευθέρων και Συντηρητικών με την Εθνική Εταιρεία για τον τελικό ξεσηκωμό της Κρήτης κατά των Τούρκων κατακτητών (εκατόν είκοσι χρόνια αδιάκοπου αγώνα ήταν αυτά που ματοκυλούσε η Κρήτη) και την ένωση «με μια Ελλάδα που επισήμως έδειχνε αδιάφορη» (σελ. 155), ακόμη και οι λεηλασίες των ελληνικών μαγαζιών στα Χανιά του 1896, με παρεμφερείς σκηνές μ’ αυτές των Σεπτεμβριανών του 1955 να ζωντανεύουν μπροστά στα μάτια μου ενώ η αρχική ουδετερότητα των συμμαχικών πλοίων στο πρώην ενετικό λιμάνι μου θύμισε έντονα την καταστροφή της Σμύρνης, είναι ελάχιστα από τα στοιχεία που συγκράτησα και που ένωσαν αρμονικά την πραγματικότητα με τη δεξιοτεχνική φαντασία.

Ιδιωματισμοί, ορολογίες, λεξιλόγιο αντίστοιχο με όποιο πρόσωπο μιλάει (απλό, σχεδόν αργκό οι φτωχοί, με ντοπιολαλιά οι Ρωμυλιώτες και οι Κρήτες, πιο πλούσιο και καθόλου εξεζητημένο  οι λόγιοι), πλούτος μεταφορών και παρομοιώσεων είναι κάποια άλλα χαρακτηριστικά από τα οποία βρίθει το μυθιστόρημα: «…αν έπιανε τον σοφά στο σαχνισί με τον καφέ στο χέρι, νόμιζε πως η ζωή της φύραινε..» (σελ. 32), «σάμπως να της ανακάτεψαν τα σωθικά με το φουρνόξυλο» (σελ. 35), «…κι αν δεν βρισκόταν εκεί ο Στέργιος, ο χαμάλμπασης θα είχε αποδημήσει, να χαζεύει τον κόσμο απ’ τα ψηλά χαγιάτια» (σελ. 11), «Ασβολερό σεντόνι, νεκρικό. Έτσι έμοιαζε ολάκερη η συνοικία του Τοπανά ετούτη την αυγή» (σελ. 168), «Όχι πως ένιωθε τον πόνο, μια πέτρα ανθρωπόμορφη ήταν μονάχα» (σελ. 177), «…έπεσε στα πιάτα σαν δερβίσικο φουσάτο» (σελ. 200) κ. ά. Επίσης, ποιος δε θα κατανεύσει θετικά διαβάζοντας: «…Σάββατο, μέρα για πάστρεμα στα σπίτια και για ψώνια στο τσαρσί» (σελ. 139). Παρ’ όλο τον πόνο, τις μελανές σελίδες, τις δυσκολίες του ελληνισμού που περιγράφονται, υπάρχει χώρος και για λίγο χιούμορ: «-Ο αρχαίος ημών πρόγονος, ο μέγας Ευριπίδης, έγραφε πως η γυναίκα πρέπει να είναι ικανή για όλα μέσα στο σπίτι και επίσης ικανή για τίποτε έξω απ’ το σπίτι. -Γι’ αυτό κατάφερε να δημιουργήσει τόσες τραγωδίες, αγαπητέ μου…» (σελ. 78).

Δεν είναι όμως μόνο η μελετημένη χρήση της γλώσσας και της σύνταξης, ούτε η αληθοφάνεια από τα πραγματολογικά στοιχεία, ούτε καν οι μεταφορές και παρομοιώσεις που κάνουν το μυθιστόρημα αξιόλογο, λεπτοδουλεμένο και συναρπαστικό.  Υπάρχουν και διαχρονικά νοήματα που δίνουν εγκυρότητα στο κείμενο, όπως: «-Δασκάλα θα την κάνω. Ελληνικά να διδάξει, τη γλώσσα μας και την ιστορία του γένους μας. Από εκεί ξεκινάνε όλα, απ’ τη γνώση και την πίστη. Όχι απ’ τα τουφέκια και τα σπαθιά, αυτά έρχονται μετά» (σελ. 152), «Ρακί, φουστάνι και κουμάρι, οι τρεις σατανάδες των αντρών» (σελ. 205), «Τούτος ο κόσμος έχει φτιαχτεί από άντρες για άντρες, εμείς υπάρχουμε μόνο για να τον γεμίζουμε με ακόμη περισσότερους» (σελ. 336), «…κάθε φαμίλια τα δικά της βάσανα και τα δικά της έχει μυστικά, και δεν είναι σωστό ξένος να στήνει αυτί σαν χοντρόπετσος κουσκουσούρης» (σελ. 517).

Το βιβλίο περιγράφει γεγονότα μεταξύ των ετών 1883-1903, επομένως περιλαμβάνονται, εκτός του Μακεδονικού Αγώνα, οι σφαγές στην Κρήτη, ο διωγμός και το ξεκλήρισμα του ελληνικού στοιχείου της Ανατολικής Ρωμυλίας, το άνοιγμα της Διώρυγας της Κορίνθου και τα υπέρογκα δάνεια, η ίδρυση αξιόλογων και δραστήριων φορέων όπως ο Σύλλογος Γυναικών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως, η Φιλόπτωχος Εταιρεία Κυριών, η Εν Χριστώ Αδελφότης Κυριών, όλες από γυναίκες με περιουσία και καλούς τρόπους, που αγωνιούσαν να βοηθήσουν τον συνάνθρωπο και να δημιουργήσουν καλύτερες κοινωνικές και πνευματικές συνθήκες για τα παιδιά και τις γυναίκες, καθώς και οι αβάσταχτες οικονομικές συνέπειες του φαφλατά Επαμεινώνδα Δεληγιάννη, που οδήγησε τη χώρα στο αιματηρό 1897.

Ως συνέχεια λοιπόν των αναφορών στην προηγούμενη παράγραφο περί διαχρονικότητας, τονίζω εδώ πως οι συνθήκες που ακολούθησαν το μαύρο 1897 αποδίδονται σε λίγες μόνο προτάσεις, από τις οποίες αν αφαιρέσεις το υποκείμενο ή τις γενεσιουργούς αιτίες μεταστροφής του λαού, είναι σα να διαβάζεις τα γενικά χαρακτηριστικά μας από την αρχή της Ιστορίας μέχρι σήμερα: [μόλις ήρθε ο Θεόδωρος Δηλιγιάννης στην εξουσία, πριν το 1897 και την επερχόμενη επέμβαση του ΔΟΕ]«Τα τραγικά δάνεια, τα απλήρωτα χρέη και τα οικονομικά αδιέξοδα ξεχάστηκαν, θάφτηκαν πίσω από ελληνικές σημαίες και ολυμπιακές γιρλάντες, πίσω από αρχαιολατρικές γελοιότητες και δημαγωγικές κορόνες. Άρκεσαν λίγα λόγια συμπάθειας από τους πρώην μισητούς φραγκοφόρους και κάποιοι φανφαρόνικοι λόγοι τους περί αρχαίου κλέους για να αντικατασταθεί η απέχθεια με τη συνήθη δουλοπρέπεια. Ενθουσιασμός, παραλήρημα, έπαρση, μεγαλαυχία και μια γερή δόση από παλιό καλό ραγιαδισμό. Όλα ένα κουβάρι και η λογική απούσα μαζί με τον ρεαλισμό… μια χώρα πανηγύρεων και αναθεμάτων…» (σελ. 191-192).

Το μυθιστόρημα είναι τόσο ζωντανό και απτό που δε γίνεται να μην παρασυρθείς από τις περιγραφές του αιματοκυλίσματος των Ελλήνων από τους Βουλγάρους ή το ξεκλήρισμα των Κρητικών από τους πλιατσικολόγους, να μη συγχαρείς τα φλογερά λόγια του Μητροπολίτη Γερμανού Καραβαγγέλη, που αν και ιερέας ήταν ζωσμένος με φισεκλίκια, να μη βάλεις τα κλάματα όταν ξεκινάει η πρώτη μέρα στο σχολείο στο ακριτικό Ράκοβο Φλώρινας με ούτε τον στοιχειώδη εξοπλισμό για μαθητεία, έτσι όπως καταγράφει ο συγγραφέας τη λαχτάρα, την αδημονία και τη χαρά αυτών των μικρών παιδιών, να μην κρατήσεις την ανάσα σου όταν η Αρετή αγωνίζεται να πείσει την Καλλιρρόη Παρρέν να δημοσιεύσει κείμενά της στην Εφημερίδα των Κυριών σε μια συζήτηση εξαιρετική, όπου τα επιχειρήματα πηγαινοέρχονται και στα λόγια των οποίων αντικαθρεφτίζονται τα όνειρα και οι ιδέες του Ίωνα Δραγούμη από τη μια, ο συντηρητισμός και η αβεβαιότητα για τη χρησιμότητα ενός αγώνα υπέρ της Μακεδονίας απ’ την άλλη. Εξίσου τεκμηριωμένα δοσμένες είναι οι συνθήκες εργασίες στις αποθήκες και στα εργοστάσια της Θεσσαλονίκης (και όχι μόνο) με τις απάνθρωπες και εξαντλητικές ώρες εργασίας μα και χιλιάδες άλλες μικρολεπτομέρειες που έστησαν λες μια σκηνή μπροστά μου κι άρχισαν να αναπαριστούν τρισδιάστατα τις περιπέτειες των χαρακτήρων.

Και όλα αυτά τα περιστατικά, οι αγώνες για τη λευτεριά, οι διώξεις του ελληνικού στοιχείου, οι τοιχογραφίες που στο φόντο τους γεννήθηκαν και μεγάλωσαν η Αρετή κι η Φωτεινή, είναι μια αριστοτεχνική προετοιμασία για την κυρίως εξιστόρηση, αυτήν του Μακεδονικού Αγώνα, που ο συγγραφέας καταγράφει ακριβοδίκαια και με λαχτάρα μικρού παιδιού, σα να ήταν κι εκείνος εκεί τότε και να μοιράζεται το ίδιο πάθος με τους αγωνιστές της λευτεριάς και της Ένωσης. Οι διωγμοί της Φιλιππούπολης και η σφαγή των Χανίων σφυρηλάτησαν τις ψυχές που θα πρωταγωνιστήσουν στον κυρίως κορμό του μυθιστορήματος, με πρωτοστάτη τον Ίωνα Δραγούμη, ξάδελφο της Αρετής, που τοποθετήθηκε στο ελληνικό προξενείο του Μοναστηρίου, με στόχο και όραμα να εμψυχώσει και να χαλυβδώσει το εθνικό φρόνημα των κατοίκων της ευρύτερης περιοχής. Με τα δικά του μάτια περιγράφονται καταστάσεις ανήκουστες, επαίσχυντες και άκρως προδοτικές, που τον έκαναν να καταλάβει με πόνο ψυχής πως δεν μπορεί να στηρίζεται στο ελληνικό κράτος (που φοβόταν να μην κατηγορηθεί από τις Μεγάλες Δυνάμεις για αλυτρωτισμό κι εθνικισμό και χάσει την εύνοιά τους, δίνοντας όμως έτσι αφορμή για κορύφωση της σλαβικής προπαγάνδας) παρά μόνο σε φλογερούς πατριώτες σαν αυτόν, καταστάσεις που για άλλη μια φορά ομοιάζουν με τη σημερινή εποχή, όπου βιώνουμε μια εξίσου κρίσιμη για το ελληνικό έθνος και το μακεδονικό ζήτημα καμπή: «…προσπαθούσε να συνεγείρει τις συνειδήσεις του απλού κόσμου, αλλά κυρίως τα σφραγισμένα πορτοφόλια των χρυσοκάνθαρων της Αθήνας και την ελαστική ηθική των κομματαρχών. Πάλευε με νύχια και δόντια να ξυπνήσει το κοιμισμένο ελληνικό κράτος, που, πνιγμένο στη διαφθορά και στο ρουσφέτι, αγνοούσε εγκληματικά τον κίνδυνο που αντιμετώπιζε η αλύτρωτη βόρεια πατρίδα» (σε. 341).

Η Φωτεινή από τη Φιλιππούπολη κατέληξε στη Θεσσαλονίκη, η Αρετή από παρατημένο βρέφος έγινε δασκάλα και μυστικός σύνδεσμος στα μακεδονικά χωριά, ο Μάνος από την Κρήτη δεν κατάφερε να γλυτώσει την οικογένειά του από το λεπίδι του Τούρκου και στρατεύτηκε για να πολεμήσει τον εχθρό, ο Κοσμάς γράφτηκε στα εργατικά συνδικάτα προσδοκώντας σε καλύτερες συνθήκες εργασίας… Άνθρωποι, άνθρωποι, άνθρωποι, εμποτισμένοι με τα ίδια ιδεώδη, ζουν συνταρακτικές στιγμές στις προσωπικές τους ζωές, εξίσου έντονες και ανατρεπτικές όσο και της πατρίδας για την οποία πολεμά με τον τρόπο του ο καθένας. Έχοντας μόλις τελειώσει το βιβλίο κι αναμένοντας με αγωνία τη συνέχειά του, τα «Λιανοκέρια της μικρής πατρίδας», ξαναπερνούν μπροστά από τα μάτια μου τα γεγονότα που περιγράφονται στις σελίδες του και προσπαθώ να γράψω όσο γίνεται πιο ανεπηρέαστος από τον συναισθηματικό φόρτο του κειμένου, κάτι ανέφικτο κι ανεδαφικό.

Ο κύριος Παπαθεοδώρου κατέγραψε, απέδειξε, φώτισε, μέσα από σοβαρή, στιβαρή κι επιστάμενη μελέτη, τεκμηριωμένη με βιβλιογραφία και πηγές, τα πραγματικά αίτια και τις αφορμές που ζύμωσαν και γέννησαν τον Μακεδονικό Αγώνα. Ήταν και είναι ακόμη τέτοιες οι συνθήκες που δε χωράει αντικειμενικότητα στην εξιστόρηση κι εδώ ένιωσα τον σφυγμό ενός πατέρα που αγωνιά για την τύχη της αιμάσσουσας κόρης του, της Μακεδονίας. Πώς μπορείς να πεις πως το νόμισμα έχει δύο πλευρές όταν κομιτατζήδες και Σλάβοι σφαγιάζουν, λεηλατούν και βιάζουν ή Τουρκοκρητικοί, μέχρι χτες γείτονες, είναι οι πρώτοι που θα μπουκάρουν για πλιάτσικο στα σπίτια των Ελλήνων; Πώς μπορείς να σκεφτείς ότι υπάρχει και το άλλο δίκιο, όταν οι αποδείξεις για την ελληνικότητα και την ιστορικότητα ενός χώρου είναι οι ίδιοι οι σβώλοι του χώματος που θα πατήσει κάποιος φτάνοντας στα μέρη αυτά; Ο συγγραφέας γνωρίζει το βάρος της ιστορίας που έχει να διαχειριστεί κι αν δεν παίρνει ίσες αποστάσεις από τα γεγονότα καταφέρνει να δείξει μέσα από το μυθιστόρημά του πως οι συνέπειες θα είναι πάντα οι ίδιες, για νικητές και ηττημένους: οδύνη και απώλεια (προσέξτε μεταξύ άλλων τη σημείωση 28 στο τέλος του κειμένου και τις σελίδες 414-415). Από την άλλη, η ίδια η Αρετή το τόνισε: «Μα πού και πού καλό είναι να καθαρίζει το μάτι μας για να ζυγιάζουμε καλύτερα τις κρίσεις μας» (σελ. 523).

Μέσα από τις σελίδες του νέου ιστορικού μυθιστορήματος του κυρίου Θοδωρή Παπαθεοδώρου έζησα τις ματωμένες σελίδες του Μακεδονικού Αγώνα, βούτηξα τα χέρια μου στο αίμα της προδοσίας και της αδιαφορίας, έσφιξα την καρδιά μου για ν’ αντέξει τις σφαγές, τις δηώσεις και τις λεηλασίες του ελληνικού στοιχείου από την Κρήτη ως τη Θράκη και άγγιξα με σέβας τις λέξεις που σα δάφνινα στεφάνια αναπαύονται στα κεφάλια των ηρώων που διάλεξε ο συγγραφέας για να ζωντανέψει τις λαμπρές σελίδες των πρώτων χρόνων του ελληνικού 20ού αιώνα. Το λεπίδι επιτίθεται στο γέλιο, το αίμα στεγνώνει από τα όνειρα, η χαρά γεννοβολάει θάνατο κι ο αναγνώστης που θα ξεκινήσει ένα μυθιστόρημα του σημαντικού αυτού Έλληνα συγγραφέα δε θα είναι ποτέ ξανά ο ίδιος όταν το τελειώσει. Ένας μεγάλος λογοτέχνης που γεννήθηκε σε μια μικρή πατρίδα μας χάρισε άλλο ένα κείμενο-στολίδι.

Βιβλίο  Λιανοκέρια της μικρής πατρίδας
Συγγραφέας Θοδωρής Παπαθεοδώρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Σε αυτήν τη συγκλονιστική συνέχεια του μυθιστορήματος «Γυναίκες της μικρής πατρίδας» η δασκάλα Αρετή γλυτώνει από τη σφαγή στο Ράκοβο και νοσηλεύεται στο Μοναστήρι, από όπου με τη βία ο πατέρας της τη φέρνει πίσω στην Αθήνα, αφήνοντάς την να αγωνιά για την τύχη της εξάχρονης Βάσιλκα που είχε σωθεί μαζί της. Ταυτόχρονα, η Φωτεινή συνεχίζει τις αποστολές της στη Θεσσαλονίκη, με αποκορύφωμα μια περίπτωση που θα τη φέρει αντιμέτωπη με τον Κοσμά, έναν εργάτη πιστό στον σοσιαλισμό αλλά συναναστρέφεται την ισχυρή βουλγαρική παρουσία της πόλης και με τον οποίο είχαν μια πολύ ενδιαφέρουσα σχέση στο προηγούμενο βιβλίο. Τέλος, ένας νέος μυθιστορηματικός ήρωας γεννιέται, ο Μήλιος Ζάικος από την Καστοριά, γιος του Λάμπρου, μέλους της Μακεδονικής Άμυνας που ίδρυσε και οργάνωσε ο Ίων Δραγούμης με τον Γερμανό Καραβαγγέλη στη Δυτική Μακεδονία. Ο Μήλιος νομίζει πως είναι ο μόνος επιζών από τη σφαγή στην Μπρέσνιτσα όπου έχασε την οικογένειά του και ψάχνει εναγωνίως την εξαφανισμένη αδελφή του, Ανθούλα. Τα γεγονότα θα τον φέρουν στο πλάι του Παύλου Μελά που φτάνει στη Μακεδονία με τους άντρες του.

Το νέο συναρπαστικό μυθιστόρημα του κυρίου Θοδωρή Παπαθεοδώρου περιγράφει τα γεγονότα που οδήγησαν στην εμφάνιση και δυστυχώς τη δολοφονία του Παύλου Μελά, καταγράφει ρεαλιστικά και τεκμηριωμένα πώς άλλαξε η στάση της ελληνικής κυβέρνησης απέναντι σε αυτόν τον «ανταρτοπόλεμο» κι επιτέλους άρχισε ο σωστός οπλισμός και η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και πώς κορυφώθηκε η μάχη ενάντια στον εξαρχισμό και την τουρκική υποδούλωση. Λεηλασίες και βιασμοί, προδοσίες και δολοφονίες, αγώνας για να διατηρηθεί στο ακέραιο το χριστιανικό και ελληνικό ιδεώδες των υπόδουλων κατοίκων της Μακεδονίας, μάχη κατά της βουλγαρικής και της ρουμανικής προπαγάνδας που έχει λυσσάξει να εντάξει στην Εξαρχία τους πληθυσμούς της περιοχής κι όλα αυτά υπό το βλέμμα της αιμάσσουσας Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Και σε αυτό το βιβλίο, όπως και στο προηγούμενο, ζωντανεύουν σελίδες ηρωισμού και ανθρωπιάς, φωτίζονται σημαντικά γεγονότα, ζωντανεύουν πρωτεργάτες του Μακεδονικού Αγώνας όπως ο Παύλος Μελάς, ο Γερμανός Καραβαγγέλης αλλά και ο ανθυπολοχαγός Πεζικού Γεώργιος Κατεχάκης ή καπετάν Ρούβας, που ανέλαβε την ηγεσία μετά τον θάνατο του Μελά.

Μέσα σε όλη αυτήν την κοσμοχαλασιά και τις λαμπρές σελίδες που έγραφε ακάματα η Ιστορία, υπάρχουν άνθρωποι με σάρκα, οστά και ψυχή, που δε λυγάνε, τάσσονται στο πλάι των Μακεδόνων, πολεμάνε εθελοντικά μαζί τους, ερχόμενοι ακόμη κι από την Κρήτη και την Κύπρο, αγωνίζονται, ματώνουν, χαρίζουν τη ζωή τους στο ενιαίο πανελλήνιο ιδεώδες. Ο συγγραφέας, εκτός από τις ιστορίες των βασικών ηρώων που εξελίσσει, δε χάνει ευκαιρία να καταγράψει μικρά και μεγάλα περιστατικά ανθρωπισμού, ευγένειας ψυχής και ταπεινότητας. Με αφορμή τη Βάσιλκα αλλά και τις συναναστροφές της Φωτεινής ως νοσοκόμας με τους άρρωστους Βούλγαρους κατοίκους του κέντρου της Θεσσαλονίκης, που εργάζονται στα καρβουνάδικα και ζουν σε εντελώς ακατάλληλες συνθήκες υγιεινής ξεπηδά η αγάπη προς τον άνθρωπο και η ανιδιοτέλεια. Δεν είναι όλοι οι άνθρωποι ίδιοι ούτε ταγμένοι στην Εξαρχία με δολοφονικές τάσεις. Μικρά παιδιά, φτωχοί και αγράμματοι νοικοκύρηδες που δεν έχουν στον ήλιο μοίρα ούτε που σκέφτονται τέτοιες διαφορές ανάμεσα σε Έλληνες και Βούλγαρους, πατριαρχικούς και εξαρχικούς, θέλουν μόνο να φάνε, να επιβιώσουν, να αντέξουν την τυραγνισμένη ζωή τους ως την τελευταία ανάσα.

Με αφορμή αυτήν τη ζωή των Βούλγαρων κατοίκων της Θεσσαλονίκης, ο κύριος Παπαθεοδώρου ζωντάνεψε με πλούσιο λεξιλόγιο και παραστατικότητα μια ολόκληρη πόλη και μια εποχή: «Καπνάδικα, υφαντουργεία, νηματουργεία, κεραμοποιίες, αλευρόμυλοι, γυαλάδικα και τσιμεντάδικα δούλευαν ολημερίς, τσιμινιέρες ξερνούσαν πηχτό καπνό, κάρα και υποζύγια χαράκωναν τους χωματένιους δρόμους, πλημμύριζε η εργατιά τις αυλές και τις αλάνες, δώδεκα ώρες δουλειά εφτά μέρες τη βδομάδα, χωρίς σταματημό κι άργητα, για μισή λίρα τη μέρα οι περισσότεροι, μόλις να πάρουν ένα καρβέλι και λίγα όσπρια, άντρες, γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένοι ριγμένοι όλοι στην εξουθενωτική βιοπάλη. Μαζί με τους παρίες, λιμενεργάτες και χαμάληδες, ναύτες και λοστρόμοι, τυχοδιώκτες που έφταναν με βαπόρια και τρένα στη Σαλονίκη, κάθε καρυδιά καρύδι, κάθε φυράματος και ράτσας. Χάνια, ταβέρνες, μπορντέλα και χασισοποτεία, δεκάδες τα καταγώγια για να εξυπηρετήσουν όλη αυτήν την πλέμπα. Κι από κοντά μέθυσοι, πόρνες, κλέφτες, μαχαιροβγάλτες και καπανταήδες, να γυροφέρνουν τα κοντινά σοκάκια όπως τα τρωκτικά το κελάρι. Χαμοζωή το δίχως άλλο…» (σελ. 429). Δεν είναι περίεργο λοιπόν που υπό αυτές τις συνθήκες εμφανίστηκαν τα εργατικά συνδικάτα, το όνειρο του σοσιαλισμού και οι πρώτες ενώσεις των ανθρώπων που ήθελαν να βελτιώσουν τη ζωή του μα δεν ήξεραν το πώς.

Το μυθιστόρημα είναι χωρισμένο σε κεφάλαια που αφορούν κυρίως τη Φωτεινή, την Αρετή και τον Μήλιο, μέσα όμως από αυτές τις ιστορίες παρακολουθούμε τη Βάσιλκα, τον Κοσμά, τον Μάνο Παπαδάκη και άλλους ήρωες, παλιούς και καινούργιους. Η σύνδεση με το προηγούμενο βιβλίο είναι καλή και καθόλου κουραστική, μιας και υπάρχει αφηγηματική πρωτοτυπία στον τρόπο που διάβασα για το τι συνέβη στις «Γυναίκες της μικρής πατρίδας» και έπιασα με άνεση το κουβάρι της ιστορίας από κει που το άφησα. Εξίσου σωστά σταματάει το βιβλίο αυτό σε κρίσιμη φάση, χωρίς απότομο φινάλε αλλά με συγκινητικές, λυρικές περιγραφές, αντίστοιχες όσων στεφανώνουν το μυθιστόρημα από την αρχή ως το τέλος.

Μου έκανε μεγάλη εντύπωση ο τρόπος με τον οποίο έκανε κτήμα του ο κύριος Παπαθεοδώρου τα ιστορικά γεγονότα του Μακεδονικού Αγώνα, πώς κατέκτησε τις μικρές και μεγάλες λεπτομέρειες αυτού του σημαντικού κεφαλαίου της εθνικής μας Ιστορίας και στη συνέχεια κατάφερε να το απλουστεύσει και να εντάξει σε αυτό τους χαρακτήρες που διάλεξε. Πρόκειται για μια αρμονική μίξη ρεαλισμού και φαντασίας, με τα γεγονότα να αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της αφήγησης και όχι να υπάρχουν απλώς για ρεαλιστικό φόντο στις ιστορίες των χαρακτήρων. Δεν έχει μείνει τίποτα κρυφό ή αφανές από όσα διαδραματίστηκαν στα όρη και τις πεδιάδες της Μακεδονίας, τα πάντα καταγράφονται είτε συναρπαστικά και τεκμηριωμένα στο μυθιστόρημα είτε μελετημένα και εγκυκλοπαιδικά στο Επίμετρο. Ρουφούσα άπληστα τα όσα συνέβησαν που ανάγκασαν τον Μελά να παρατήσει την τρυφηλή ζωή του και ν’ ανέβει να πολεμήσει στα βουνά, τις συνθήκες της δολοφονίας του, τον τρόπο που άλλαξε η επίσημη ελληνική κυβέρνηση τη στάση της απέναντι σε αυτόν τον αγώνα, το πώς καραδοκούσαν αλλά και χρηματίζονταν οι τουρκικές αρχές χωρίς να ανακατεύονται περαιτέρω (αντιθέτως, κάποιες φορές εκμεταλλεύονταν τις καταστάσεις για πλιάτσικο και βιασμούς) και τόσα άλλα σκληρά, δύσκολα και ηρωικά γεγονότα.

«Ο αγώνας είχε πολύ αγριέψει και είχε πάρει άλλη μορφή μετά τη δολοφονία του Μελά, τα εκκλησιαστικά και τα εκπαιδευτικά είχαν πια περάσει σε δεύτερη μοίρα, τον λόγο είχαν πλέον μόνο τα όπλα» (σελ. 498). Έτσι περνάμε από τη σχετική νηνεμία του πρώτου βιβλίου στη φουρτούνα του δεύτερου κι εύχομαι ολόψυχα να υπάρξει μια φίλα προσκείμενη στεριά στο τρίτο, αν και γνωρίζω πολύ καλά πώς κατέληξε το Μακεδονικό έπος. Η αναλγησία των βουλευτών, ακόμη και των ιεραρχών που είχαν να φροντίσουν για το ποίμνιό τους αλλά προτιμούσαν τα οφίτσια και ό,τι αυτό επιφέρει στις τσέπες τους, ήταν συγκλονιστική ως προς το πόσος πολύτιμος χρόνος χάθηκε για τις μάχες που περιγράφονται στα «Λιανοκέρια». Εξίσου ακριβοδίκαια καταγράφονται οι θέσεις των Μεγάλων Δυνάμεων, οι αντιλήψεις και η νοοτροπία των απλών κατοίκων αλλά και των σφαγέων-ληστών, οι συνέπειες της προδοσίας (δυστυχώς πάντα θα υπάρχουν σε αυτά τα σημαντικά γεγονότα σάρκινες κερκόπορτες που μόνο κακό προκαλούν), η αδιαφορία των πλουσίων στην Αθήνα που επικεντρώνονταν στις βόλτες, τις βεγγέρες και τα φθηνά κουτσομπολιά αντί να ανασκουμπωθούν και να στηρίξουν τον Αγώνα («Όλα ανούσια, όλα αχρείαστα, τόσο λίγα, τόσο ανούσια, τόσο μηδαμινά», σελ. 56) και χιλιάδες άλλα μικρά και μεγάλα περιστατικά και εξελίξεις.

Στον αντίποδα αυτών των συνθηκών, το δύσκολο έργο του ζωηρού, δραστήριου και ανοιχτόμυαλου πατριώτη Γενικού Προξένου Ελλάδος στη Θεσσαλονίκη Λάμπρου Κορομηλά, που έφερε νέο αέρα στο μακεδονικό ζήτημα, συνέδραμαν αποφασιστικά επαγγελματικές ενώσεις και οι εκπαιδευτικοί, μουσικοί, αθλητικοί, φιλανθρωπικοί και γυναικείοι σύλλογοι που ήδη λειτουργούσαν από τα τέλη του 19^ου αιώνα σε πόλεις, χωριά και κωμοπόλεις Θεσσαλονίκης και Αδριανούπολης: «Τα μέλη αυτών των ενώσεων και των συλλόγων, όλοι Μακεδόνες και Μακεδόνισσες που ένιωθαν την Ελλάδα πατρίδα τους, στάθηκαν σε κάθε στιγμή του τετραετούς αγώνα στο πλευρό των αξιωματικών και των αγωνιστών με αυταπάρνηση και αυτοθυσία» (ΣΕΛ. 605). Χάρη σε όλους αυτούς και όχι στους αυλικούς χορούς αναχαιτίστηκε επιτέλους ο βουλγαρικός κίνδυνος και αποφεύχθηκε ο αφελληνισμός Μακεδονίας και Θράκης κι ο κύριος Παπαθεοδώρου ρίχνει άπλετο φως σε όλα ανεξαιρέτως τα γεγονότα.

Πίκρα και περηφάνια μαζί στο ίδιο κείμενο, στην ίδια σελίδα. Από τη μια ρεβεράντζες κι από την άλλη πόλεμος, από τη μια έκπαγλο φως κηρίων κι από την άλλη αφέγγαρες βραδιές με συντροφιά τα ύπουλα πατήματα του εχθρού. «Μήτε στο μικρό του δαχτυλάκι δεν έφτανε ένας λιμοκοντόρος των βουλεβάρτων του πολεμιστή που σήκωνε τα φλάμπουρα της λευτεριάς στα απάτητα μακεδονικά βουνά. Μήτε στο τόσο δα δεν έφτανε ένας επηρμένος αγορητής των καφενέδων της Ομονοίας τον ταπεινό μπαρμπα-Ηλία, που πρότασσε τον σταυρό και την πίστη του με σθένος… Μήτε να συγκριθεί μπορούσε μια δήθεν πατρικία των Αθηνών με τη Μακεδόνισσα χωρική που τα αργασμένα κι άξια χέρια της πάλευαν μέρα νύχτα να βαστάξουν σπίτι, παιδί και τσάπα. Πόσο δίκιο είχε ο Ίων, όταν της περιέγραφε με τρεις τέσσερις λέξεις τούτη την ασήμαντη, την εξοργιστική Ελλάδα των Αθηνών, των πολιτικάντηδων και των κομματαρχών: «μετριότητα, κενοδοξία, ψοφιοσύνη και αισχρός ύπνος» (σελ. 57). Κι έχεις στα τουρκοπατημένα ακόμη μακεδονικά χώματα ανθρώπους να πολεμάνε με το γκρα και στο «κεφάλι ένα καλπάκι μαύρο με καρφιτσωμένο πάνω του έναν μικρό σταυρό, καμωμένο πρόχειρα από κλαδάκια και σκοινί» (σελ. 325). Απλές λέξεις που έστησαν μια ολοζώντανη εικόνα και με γέμισαν δάκρυα και ταυτόχρονα περηφάνια. Το ίδιο λιτά και τεκμηριωμένα αποδόθηκε και ο θάνατος του Παύλου Μελά, που με συγκλόνισε. Ήταν ένα άξιο τέκνο της πατρίδας μας, που να «συναγείρει τις συνειδήσεις πάσχισε, να ξυπνήσει την Αθήνα της ψοφιοσύνης, του εκφαυλισμού και της σήψης. Με τη ζωή του. Με τη θυσία του. Με τον ηρωικό του θάνατο» (σελ. 413). Ο συγγραφέας βάλλει κατά δικαίων και αδικών τεκμηριωμένα, στρωτά, χωρίς εξάρσεις.

Γεμάτο συναισθήματα λοιπόν και λογοτεχνικές αρετές κι αυτό το μυθιστόρημα, όπως και οι «Γυναίκες». Λυρικότατες περιγραφές τοπίων και ψυχών, παρομοιώσεις, καλολογικά στοιχεία, μεταφορές, υπέροχη και στρωτή καλοκεντημένη ελληνική γλώσσα και ταυτόχρονα σωστές και αληθοφανείς εξελίξεις πλοκής, παράλληλες, ταυτόχρονες ή απότοκες των επίσημων ή ακατάγραφων γεγονότων της Ιστορίας, με ανατροπές και εκπλήξεις, αγωνία και ένταση, που δε με άφησαν στιγμή να ηρεμήσω. Αποσπάσματα σαν το ακόλουθο είναι διάχυτα μες στο μυθιστόρημα και δίνουν μια γλυκόξινη γεύση, μιας και ξέρεις πως σύντομα κάποιος θα χαθεί, κάπου θα επιτεθεί μια τσέτα, μια στρούγγα θα καεί συθέμελη: «Θαρρείς ποδιά απλωμένη μπροστά του η ισιάδα, σαν σεντόνι σε πρωινό κρεβάτι, ασπρισμένο από τη χειμωνιάτικη πάχνη. Η ράχη του χωριού στηριζόταν σε άδεντρους λόφους με αραιοσπαρμένα φρύγανα, τσαλιά και πεύκα. Παραπίσω, στη σκέπη του, η ψηλή Σαρακίνα και κατόπιν τα δασωμένα βουνά που στεφάνωναν τη λίμνη της Καστοριάς» (σελ. 486).

Οι λέξεις του κειμένου, διαλεγμένες μία προς μία, σχηματίζουν εικόνες γεμάτες δύναμη, ένταση, ρεαλισμό, τοποθετημένες κατά τέτοιο τρόπο που το βάρος της πρότασης να δίνεται σε ουσιαστικά κι επίθετα, κάτι πρωτόγνωρο σε ένα πεζογράφημα. Η εξίσου διαφορετική σύνταξη των προτάσεων αποπνέει μια αίσθηση ποίησης και λυρισμού, με το ρήμα, τοποθετημένο στο τέλος, να αφήνει στους επιθετικούς προσδιορισμούς και στα αντικείμενα τη δυναμικότητα της αφήγησης. Κάθε γεγονός που περιγράφει ο συγγραφέας δίνεται σε όλες του τις λεπτομέρειες με εύληπτο και καθόλου φλύαρο τρόπο. Ο κύριος Παπαθεοδώρου επικεντρώνεται στον χαρακτήρα και στις συγκεκριμένες περιστάσεις που διάλεξε να ζωντανέψει, χωρίς να χάνει στιγμή το μέτρο ή να πλατειάζει με λεπτομέρειες ανούσιες. Το παραμικρό που φωτίζεται στις σκηνές έχει τη θέση του, τον ρόλο του και αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της αφήγησης. Πρόκειται για έναν πλούτο πληροφοριών και γεγονότων που εντάσσονται αρμονικά, σωστά και ευσύνοπτα, χωρίς να κουράσουν ούτε στιγμή. Άλλωστε, για όσους θέλουν να μάθουν περισσότερα πράγματα πάνω στα γεγονότα, υπάρχουν οι αναλυτικές σημειώσεις στο τέλος του βιβλίου, καθώς και η εκτενής βιβλιογραφία.

Μέσα από τις σελίδες του μυθιστορήματος έζησα τις νέες ματωμένες σελίδες του Μακεδονικού Αγώνα, βούτηξα τα χέρια μου στο αίμα της προδοσίας και της αδιαφορίας, έσφιξα την καρδιά μου για ν’ αντέξει τις σφαγές, τις δηώσεις και τις λεηλασίες του ελληνικού στοιχείου από το Μοναστήρι και την Καστοριά ως τη Θράκη και άγγιξα με σέβας τις λέξεις που σα δάφνινα στεφάνια αναπαύονται στα κεφάλια των ηρώων που διάλεξε ο συγγραφέας για να ζωντανέψει τις λαμπρές σελίδες των πρώτων χρόνων του ελληνικού 20ού αιώνα. Το λεπίδι επιτίθεται στο γέλιο, το αίμα στεγνώνει από τα όνειρα, η χαρά γεννοβολάει θάνατο κι ο αναγνώστης που θα ξεκινήσει ένα μυθιστόρημα του σημαντικού αυτού Έλληνα συγγραφέα δε θα είναι ποτέ ξανά ο ίδιος όταν το τελειώσει. Ένας μεγάλος λογοτέχνης που γεννήθηκε σε μια μικρή πατρίδα μας χάρισε την αντάξια συνέχεια από ένα κείμενο-στολίδι.

Βιβλίο Ιστορία χωρίς όνομα
Συγγραφέας Στέφανος Δάνδολος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η αφηγηματική ευρηματικότητα και η συγγραφική δεξιοτεχνία είναι στο απόγειό τους. Ο κύριος Δάνδολος μελέτησε αρχειακό και έντυπο υλικό, συγκρότησε μέσα του τους ήρωες και την εποχή και άρχισε να γράφει. Δεν είναι όμως μόνο η αποδεδειγμένη ικανότητά του στο γράψιμο ούτε η δύναμή του να αποδώσει σωστά δύο πασίγνωστα ιστορικά πρόσωπα τα στοιχεία που με κέρδισαν από την πρώτη λέξη του βιβλίου αλλά η μυθιστορηματική έμπνευση να κινηθεί αυτό σε δύο άξονες και ταυτόχρονα να εμπλουτιστεί φαντασιακά με άκρως μυθιστορηματικούς κανόνες ώστε να γίνει το κείμενο προσιτό, ενδιαφέρον και πλούσιο. Η ζωή της Πηνελόπης Δέλτα ξετυλίγεται ταυτόχρονα στα 1908, όπου είναι κλεισμένη στο σανατόριο κοντά στη Βιέννη, και στις 26 Απριλίου 1941, παραμονή της εισόδου των Γερμανών στην Αθήνα. Έχουμε δηλαδή μια γυναίκα που παλεύει με τον έρωτα για να ζήσει αλλά και με τους δαίμονες της ανθρωπότητας πριν πεθάνει. Μια τριαντατετράχρονη κοπέλα που αγνοεί τους καθωσπρεπισμούς της κοινωνικής και οικογενειακής της θέσης για να αφήσει την καρδιά της λεύτερη να χαρεί ό,τι στερήθηκε από τον στείρο γάμο της αλλά και μια εξηκονταετής κυρία, καταξιωμένη συγγραφέας παιδικών μυθιστορημάτων, που νιώθει το βάρος της ιστορικής αποτυχίας τόσων και τόσων λογοτεχνών, φιλοσόφων και πνευματικών εν γένει ανθρώπων, μιας και οι βάρβαροι έρχονται. Μάλιστα, φοβάται πως οι Γερμανοί θα παραμείνουν κυρίαρχοι για περισσότερα από τους Τούρκους χρόνια! «Αποτύχαμε όλοι μας. Ο Χίτλερ και το σινάφι του αποδείχτηκαν πιο ικανοί από τους καλλιτέχνες» (σελ. 138).

Στο σανατόριο, η Πηνελόπη Δέλτα ζει ερωτικές στιγμές με τον Ίωνα Δραγούμη που ήρθε να τη βρει ενώ ο καθηγητής Φρίντμαν αποτελεί το αποκούμπι της και τον εξομολογητή της. Πρόκειται για έναν άνθρωπο που την αγάπησε από την πρώτη στιγμή και κατάλαβε αμέσως την τραγωδία που ζούσε η ασθενής του. «Υπέκυψε στα χάδια αλλά όχι στην ένωση… Θέλει να φύγει απ’ τον γάμο της με το κεφάλι ψηλά» (σελ. 153-154). Γύρω τους κινείται ο άκαμπτος, παρθένος, πιστός στο καθήκον και αυστηρός στις ηθικές του αρχές γραμματέας Πφένιχ, που θεωρεί μιαρή και αποκρουστική τη συμπεριφορά της Δέλτα απέναντι στην οικογένειά της. Πόσο σημαντικό ρόλο θα παίξει αυτός ο άντρας στις αποφάσεις και στο κρίσιμο μέλλον της συγγραφέως; Πόσο μακριά μπορεί να τον παρασύρει η βδελυγμία που νιώθει «για το γύναιο αυτό»; Θα πάρει επιτέλους η Πηνελόπη Δέλτα το θάρρος να αφήσει τα πάντα, ακόμη και τις κόρες της, για να ζήσει αυτό που πραγματικά θέλει;

Ταυτόχρονα, το πιο τραγικό και ανατριχιαστικό κομμάτι του μυθιστορήματος είναι το τελευταίο εικοσιτετράωρο αυτής της λαμπερής προσωπικότητας. Με αφορμή τις συζητήσεις και τη φροντίδα της αγαπημένης της οικονόμου, της Μαριάνθης, η συγγραφέας ξαναζεί τις στιγμές της Βιέννης και τα ρομαντικά σκηνικά με τον Ίωνα και χαμογελάει ικανοποιημένη: «Θυμάμαι τα πάντα. Ό, τι συνέβη εκείνες τις τρεις μέρες. Δεν ξέχασα τίποτα. Και σε λίγες ώρες που θα σε δω, θα τα ξαναθυμηθούμε μαζί» (σελ. 33). Είναι άκρως συγκινητικές οι στιγμές που περνάνε με τις αναμνήσεις της οικογένειάς της, καθώς και η αντίστροφη μέτρηση για την κάθοδο των Ούνων, που προσμετράται λέξη προς λέξη από τα έκτακτα ανακοινωθέντα του ραδιοφωνικού σταθμού, σε μια προσπάθειά του να κρατήσει το φρόνημα του λαού υψηλό κι ας ηττήθηκε στη μάχη. Και όσο η στιγμή πλησιάζει, τόσο ο συγγραφέας εφευρίσκει πρωτότυπους τρόπους αφήγησης. Στις τελευταίες σελίδες, μαζί με τη συγγραφέα που ψυχορραγεί (και η οποία κατέληξε στις 2 Μαΐου 1941) πεθαίνει και η πόλη της Αθήνας, με την πλήρη καταγραφή των κυβερνητικών κτηρίων που επιτάχτηκαν, τη σταδιακή κατοχή των γερμανικών δυνάμεων και τον μοιρασμό των κρίσιμων θέσεων στους Γερμανούς στρατιωτικούς.

Μέσα από τριτοπρόσωπες και πρωτοπρόσωπες αφηγήσεις, με την επιλογή του ενεστώτος διαρκείας αντί αορίστου ή παρατατικού να δίνει ασύλληπτη ζωντάνια και ενέργεια στο κείμενο και ειδικό βάρος στα δρώμενα, με τον παραλληλισμό της παράδοσης των Αθηνών στο καφενείο που βρισκόταν στη συμβολή των λεωφόρων Αλεξάνδρας και Κηφισίας απέναντι από το κτήμα Θων, στο ίδιο σημείο όπου σταμάτησαν το 1920 τον Ίωνα Δραγούμη, ύποπτο για συμμετοχή του στην απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου στο Παρίσι, κι όπου ο Αντώνης Μπενάκης δεν παρενέβη για να γλυτώσει το λιντσάρισμα και αργότερα την παράνομη εκτέλεση αυτού του ήρωα (κρατούσε άραγε ακόμη μνησικακία στον Ίωνα που εξαιτίας του παραλίγο να τιναχτεί στον αέρα ο καθωσπρεπισμός της οικογένειάς του και κυρίως της παντρεμένης κόρης του, Πηνελόπης Δέλτα;), αποδίδονται με ακρίβεια και μυθιστορηματική δεινότητα σχεδόν όλα τα γεγονότα των δεκαετιών 1910-1920, το ψυχογράφημα του Έλληνα που πολέμησε για ενότητα της φυλής μόνο και μόνο για να δολοφονηθεί από Έλληνες και της γυναίκας και συγγραφέως που κατάφερε να μετουσιώσει τον πόνο της από τον χωρισμό σε δημιουργικότητα, αφιερωμένη στην παιδική ψυχή και νοοτροπία, γαλουχώντας με τα έργα της γενιές και γενιές μικρών αναγνωστών.

Η «Ιστορία χωρίς όνομα» είναι μια συγκλονιστική μυθοπλασία, άρτια συνδυασμένη με την ιστορικότητα και ταυτόχρονα μια δυνατή, ολοζώντανη αναπαράσταση εποχής και ανθρώπων, που φωτίζει κάθε πτυχή, όσο δύσκολη και ντροπιαστική κι αν ήταν, γραμμένη με μαεστρία από έναν συγγραφέα που αγάπησε τους ήρωές του με την ίδια ένταση που αγαπήθηκαν κι αυτοί μεταξύ τους και με τέτοιο τρόπο που ούτε το συναίσθημα εκβιάζει ούτε θυσιάζει την αγνότητα και την ακεραιότητα στον βωμό του στυγνού κουτσομπολιού παρά ενσκήπτει πάνω του με αγάπη, αφοσίωση, πείσμα, αντικειμενικότητα και τον σεβασμό που απαιτεί η ΣΙΩΠΗ.