Βιβλίο Η σκιά του κυβερνήτη
Συγγραφέας Άρης Σφακιανάκης
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κέδρος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα του Άρη Σφακιανάκη, μέσα από την πρωτοπρόσωπη αφήγηση του Πέτρου Σκοτεινού, καταγράφει τα έργα και τις ημέρες του Ιωάννη Καποδίστρια, του Κυβερνήτη που επελέγη από τη Γ΄ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας (1828) για να ξαναφτιάξει την οικονομία, την παιδεία, τον στρατό της Ελλάδας. Η ιστορία ξεκινάει από την επίθεση εναντίον του Κυβερνήτη στην Ανκόνα, όπου περιμένει το βρετανικό πλοίο για να τον μεταφέρει στην Ελλάδα και να αναλάβει τα καθήκοντά του ως την ημέρα της δολοφονίας του έξω από την εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο. Το μυθιστόρημα καταγράφει τη διακυβέρνηση ενός πολιτικού άντρα που ανέλαβε να στήσει στα πόδια της μια Ελλάδα ματωμένη, νεογέννητη, γεμάτη εμφύλια πάθη και με σύνορα ως τον Αχελώο και τον Σπερχειό. Ζωντανεύει παραστατικά έναν άνθρωπο με λάθη και διορατικότητα που ξημεροβραδιάζεται πάνω από επιστολές, νομοσχέδια και έγγραφα για να φτιάξει ένα κράτος, θυσιάζοντας τη δική του ξεκούραση και ανάπαυλα, προσπαθώντας να προλάβει τα πάντα, αγωνιζόμενος να πολεμήσει παγίδες και ύπουλα σχέδια, σε μια εποχή και μια χώρα όπου οι Μεγάλες Δυνάμεις αποφασίζουν για όλα και αναζητούν έναν φίλα προσκείμενο βασιλιά να την κυβερνήσει. Ναύπλιο, Αίγινα και Άργος είναι οι πόλεις που καλωσορίζουν τον Κυβερνήτη κι εκεί καταστρώνει τα σχέδιά του, κόβει νομίσματα, σχεδιάζει σχολεία, πόλεις, δρόμους, επιλέγει, διορίζει, εξουσιοδοτεί.

Όλες οι γνωστές προσωπικότητες της εποχής περνούν από το μυθιστόρημα (Ιωάννης Μακρυγιάννης, Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, Ανδρέας Μιαούλης, Ιακωβάκης Ρίζος Νερουλός, Κανέλλος Δεληγιάννης, Αλέξανδρος Υψηλάντης, ο κοκορόμυαλος Γιωργάκης Μαυρομιχάλης που θα είναι και ο ένας εκ των δολοφόνων μεταγενέστερα κ ά.) και παίζουν τον δικό τους ρόλο ενώ ταυτόχρονα το κείμενο διανθίζεται με γνήσιες επιστολές και αποσπάσματα από τα απομνημονεύματα μερικών εξ αυτών, προσδίδοντας αυθεντικότητα και ρεαλισμό. Βήμα προς βήμα καταγράφεται το τιτάνιο έργο του Κυβερνήτη και πόντο πόντο ξεδιπλώνεται ο χαρακτήρας του, αναφερονται οι αλλαγές που έφεραν οι προτάσεις του, πώς έγιναν δεκτές, ποιοι, γιατί και πώς δυσαρεστήθηκαν και έβαλαν εμπόδια, πόσο έντονες ήταν οι αντίθετες φωνές με πρωτεργάτη τον Κανέλλο Δεληγιάννη και γιατί φτάσαμε ως τον μοιραίο Σεπτέμβριο του 1831. Το μυθιστόρημα αξίζει να διαβαστεί, απλώς ίσως φανεί σε κάποιους αρκετά πιο γρήγορο και ρέον απ’ ό,τι θα περίμενε κανείς σε μια μυθιστορηματική βιογραφία. Αξιοθαύμαστες είναι οι περιγραφές των εκάστοτε πόλεων και η αυθεντικότητα που προσδίδεται όταν οι ήρωες του βιβλίου περπατάνε σε αυτές, όπως ο Σκοτεινός με την κόρη της Πλακεντίας από το ξενοδοχείο «Ευρώπη» στους Αέρηδες με τις παράγκες και το ρολόι του Έλγιν κι από κει στο κονάκι του βοεβόδα, στην Πύλη της Μπουμπουνίστρας και στα καφενεδάκια του Ιλισού. Εξίσου ρεαλιστικά και παραστατικά στήνονται μπροστά στα μάτια του αναγνώστη το Ναύπλιο, η Αίγινα, το Άργος, με τα στενά τους, τις εκκλησίες τους, τα σπίτια, τους κατοίκους, τη ρυμοτομία και τα μνημεία τους.

Παρ’ όλο που το κείμενο είναι πιστό στα πραγματικά γεγονότα και καταγράφει το έργο ενός σημαντικού ανθρώπου για την ελληνική Ιστορία χωρίς να κουράζει ή να μακρηγορεί, ένιωσα πως έλειπε το βάθος που απαιτείται στους χαρακτήρες και στις καταστάσεις για να καταστεί πραγματικό μυθιστόρημα. Υπάρχει φροντίδα και σεβασμός στις ιστορικές πηγές, ζωντανεύουν πιστά τα γεγονότα, ουσιαστικά όμως είναι ένα ημερολόγιο των έργων του Καποδίστρια παρά μυθιστόρημα, μιας και οι περιγραφές, οι σκηνές και τα επεισόδια είναι μια συρραφή των αιτίων και των αιτιατών που μεν οδήγησαν την Ελλάδα στα πρώτα της βήματα, ταυτόχρονα όμως δυσαρέστησαν, αποθάρρυναν κι ενίσχυσαν την αντιπολίτευση, κάτι που σταδιακά οδήγησε στη φριχτή δολοφονία. Η προσωπικότητα του Πέτρου Σκοτεινού, ίσως και λόγω της πρωτοπρόσωπης αφήγησης, δείχνει ρηχή και «μουδιασμένη», αμήχανη. Έχουμε να κάνουμε με έναν άνθρωπο που έχει αναλάβει έναν ρόλο, έχει όμως τα δικά του σχέδια και ταυτόχρονα είναι λάτρης του ποδόγυρου, γνωρίσματα δηλαδή που ακροβατούν ανάμεσα στο κωμικό και το σοβαρό, χωρίς όμως να καταλήγουν κάπου και τελικά τα προσωπικά του βιώματα πιο πολύ τα θεώρησα εμπόδιο για την κυρίως δράση, της οποίας την κατάληξη όλοι ξέρουμε αλλά ο συγγραφέας κατέγραφε με τρόπο που κεντρίζει το ενδιαφέρον. Ο Σκοτεινός δε διστάζει να φλερτάρει ή και προχωρήσει περισσότερο με την παντρεμένη κόρη της Μπουμπουλίνας ή ακόμη κα με την κόρη της Δούκισσας της Πλακεντίας, δεν πείστηκα όμως απόλυτα για τη συνέπεια ή την ποικιλότητα του χαρακτήρα του. Είναι ξεκάθαρα ένας τυχοδιώκτης, είχε όμως λογοτεχνικές και άλλες γνώσεις (π.χ. είχε διαβάσει Ντοστογιέφσκι κι ας είχε μόλις γεννηθεί αυτός ο συγγραφέας τότε), το έκανε όμως γιατί του άρεσε το διάβασμα ή ως εφόδιο για να κορτάρει τις γυναίκες; Αυτό και άλλα παραδείγματα δείχνουν την αμηχανία χειρισμού της προσωπικότητάς του και του ρόλου του στο κείμενο.

«Η σκιά του κυβερνήτη» είναι μια καλή πρώτη γνωριμία με το τιτάνιο έργο που κλήθηκε να φέρει σε πέρας ο Ιωάννης Καποδίστριας χάρη στη γρηγοράδα της αφήγησης, την παραστατικότητα των σκηνών και την προσοχή που δίνεται στις απανωτές νομοθεσίες, επιστολές, συμβουλές, μάχες, απειλές, θυσίες που συναποτελούν τον καθημερινό βίο του Κυβερνήτη και κρατούν σε εγρήγορση τη λαμπρή προσωπικότητά του.

Βιβλίο Άγιες Ψυχές 
Συγγραφέας Θοδωρής Παπαθεοδώρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το βιβλίο εστιάζει σε συγκεκριμένα πρόσωπα, γύρω από τα οποία στήνεται ένα αριστοτεχνικό ιστορικό και κοινωνικό υπόβαθρο που αντικατοπτρίζει τα σημαντικότερα γεγονότα του 1821 και στολίζεται μ’ έναν άφθαστο λυρισμό. Στο Εξόδιο, με το οποίο ξεκινάει το μυθιστόρημα, ένας επιζών της Εξόδου του Μεσολογγίου έχει καταφύγει στην Τεργέστη και περιμένει με λαχτάρα να μάθει νεότερα της συζύγου και του παιδιού του που τους έχασε εκείνη τη φρικιαστική νύχτα. Με το τέλος του βιβλίου έχω μάλλον καταλήξει στο ποιος μπορεί να είναι αυτός ο άντρας και ανυπομονώ να ξεκινήσω το τρίτο και τελευταίο μέρος για να δω κατά πόσο επιβεβαιώνομαι. Οι χαρακτήρες που γνωρίσαμε στο πρώτο βιβλίο συνεχίζουν να βιώνουν ασύλληπτες περιπέτειες και να ατσαλώνουν τον χαρακτήρα τους με τις σκληρές εξελίξεις που τους επηρεάζουν. Η Δέσπω αναζητά τον πατέρα της που ξέρει πως είναι αιχμάλωτος του Αλή πασά αλλά κανείς δεν έχει ακούσει τι απέγινε εδώ και καιρό. Έχει συγκροτήσει έναν σκληρό κι ανυπόταχτο χαρακτήρα, νιώθει προδομένη από τα ψέματα των δικών της ανθρώπων και ούσα μεγαλωμένη στο ανυπότακτο Σούλι αναδεικνύεται λεύτερη κι όχι ραγιάδισσα: «…χούι και γνώρισμα σουλιώτικο η περηφάνια ζυμωμένη αξεδιάλυτα με το γινάτι» (σελ. 101).

Ο Νικόλας, παγιδευμένος στη Ζάκυνθο από Εγγλέζους στρατιώτες που έριξε στο κατόπι του ένας κόντες, έχει καταλάβει πως «αρχόντοι κι αφεντάδες, αριστοκράτες και κόντηδες» δε διαφέρουν από αγάδες και μπέηδες και δεν έχουν κοινά να ενωθούν με τον Αγώνα. Μόνη του σωτηρία ένα συμμαχικό πλοίο που θα τον μεταφέρει στη Χαλκιδική. Ο «Αχιλλέας» του καπετάν Αλεξανδρή, κατ’ εντολή της Φιλικής Εταιρείας, πλέει στο Αιγαίο πέλαγος με συγκεκριμένη αποστολή κι έτσι η δράση μεταφέρεται και στη θάλασσα, για να γνωρίσουμε την ιεραρχία των ναυτικών, τους κινδύνους των ναυμαχιών και των ρεσάλτων, να νιώσουμε την αρμύρα της θάλασσας και την αψάδα της μάχης από πρώτο χέρι. Ο Νικόλας αντρώθηκε με την αρμύρα και τα ρεσάλτα, χωρίς να πάψει να σκέφτεται στιγμή την οικογένειά του, που δεν κατόρθωσε να αναζητήσει, παρ’ όλο που τους το υποσχέθηκε. Τι να απέγιναν η μάνα και οι αδελφές του; Στην Τριπολιτσά, η Επανάσταση ξεσπάει κι η μοίρα της Γκιουμούς αλλάζει άρδην, μιας και ο Κερίμ μπέης παίρνει κάποιες μοιραίες αποφάσεις για την πόλη του. Ταυτόχρονα, η μία πόλη της Πελοποννήσου πέφτει μετά την άλλη στα χέρια των Ελλήνων κι έτσι η Τριπολιτσά γίνεται το καταφύγιο των κατατρεγμένων Τούρκων ενώ η πολιορκία σφίγγει γύρω της. Το μυθιστόρημα καταγράφει καταλεπτώς τις δυσκολίες που έρχονταν η μία πίσω από την άλλη ως την απόλυτη πείνα, φτώχεια και εξαθλίωση και την επιδημία του τύφου. Τελικά η Τριπολιτσά πέφτει και για τρεις μέρες οι Έλληνες πέρναγαν από λεπίδι άντρες και γυναικόπαιδα και λεηλατούσαν. «Μια φρικωδία» που δεν έχει δικαιολογία αλλά εξηγείται, μιας και ήταν ο τόπος που είχαν κλέψει οι Τούρκοι από τους παππούδες τους και επιπλέον από κει ξεκίναγε κάθε δεινό στον Μοριά εναντίον τους. Η Αργυρώ, σκλάβα του Κερίμ μπέη που με το ζόρι την αλλαξοπίστησε, βιώνει μια σειρά από ανατριχιαστικά γεγονότα που θα την οδηγήσουν είτε στη λύτρωση του θανάτου είτε στην απελευθέρωσή της.

Τα ανωτέρω είναι απλώς η αρχή των συναρπαστικών ιστοριών που συγκροτούν το μυθιστόρημα και μια καλογραμμένη εξιστόρηση της Ελληνικής Επανάστασης μέσα από ανθρώπους «απλούς», γενναίους, δυνατούς, που βλέπουν τις ζωές τους ν’ αλλάζουν από τη μια στιγμή στην άλλη και να έρχονται αντιμέτωποι με επιλογές και προκλήσεις που πρέπει να αντιμετωπίσουν. Πολλά από τα σημαντικότερα ιστορικά γεγονότα των πρώτων χρόνων, όπως ο ξεσηκωμός, οι ανδραγαθίες του Μάρκου Μπότσαρη, οι εντολές της Φιλικής Εταιρείας, το ξέσπασμα στον Μοριά κ. ά. ξεδιπλώνονται μέσα από τις σελίδες του βιβλίου χωρίς να κουράζουν και χωρίς να μπερδεύουν. Δυστυχώς, από τους πρώτους μήνες της ομοψυχίας και της σύμπνοιας με τις μεγάλες και σημαντικές νίκες σύντομα φτάνουμε στις πρώτες εμφύλιες διαμάχες που θα καταγραφούν στο επόμενο και τελευταίο μυθιστόρημα της τριλογίας. Εξίσου τεκμηριωμένα και ακριβοδίκαια δίνεται ο ρόλος των μοναστηριών του Άθω και γιατί οι ηγούμενοι αρνήθηκαν να βοηθήσουν στην αγορά όπλων και πυρομαχικών: «Εμείς δεν έχουμε απολύτως τίποτα. Ό,τι έχουμε ανήκει στην Παναγία. Με ποιο δικαίωμα θα ξεπουλήσουμε το βιός της» (σελ. 125). Η αδιαφορία τους και η έλλειψη συμμετοχής με οποιονδήποτε τρόπο έρχεται σε αντίθεση με πολλά από τα υπόλοιπα ελληνικά μοναστήρια που και τιμαλφή αξιοποίησαν και μοναχούς έριξαν στη μάχη. Ο ναυτικός αγώνας, ένα επίσης σημαντικό κομμάτι της εποποιίας του 1821, φωτίζεται μέσα από τις περιπέτειες του Νικόλα («…τα ελληνικά πλοία θύμιζαν γατάκια που γυρόφερναν τσομπανόσκυλο νιαουρίζοντας», σελ. 172): πώς μπήκαν οι Σπέτσες και στη συνέχεια η Ύδρα και τα Ψαρά στον αγώνα, πώς και γιατί βοήθησε αρκετά ο λιγότερος αριθμητικά μα πιστός στο κοινό όραμα στόλος κ. ά. Τα περιβόητα πυρπολικά ήταν ο μόνος τρόπος που είχαν οι ναυτικοί, «μισοί θεοί» κατά τον Μακρυγιάννη, για να βουλιάξουν τα μεγαλύτερα και καλύτερα εξοπλισμένα τουρκικά πλοία κι οι πρώτες απόπειρες ανατίναξης δίνονται με το γνωστό και αγαπημένο μου γλαφυρό ύφος αφήγησης.

Σε αυτό το μυθιστόρημα, με προεξάρχουσα φυσιογνωμία τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη και τα ανδραγαθήματά του, τον αγώνα του για ισομέρεια και διπλωματικότητα, την αμεσότητά του προς τον λαό, μας συστήνονται και άλλα πρόσωπα, όπως ο Κανέλλος Δεληγιάννης, ο Δημήτριος Υψηλάντης, ο Νεόφυτος Βάμβας, με πιο συγκινητική και αντιπροσωπευτική της τύχης των αγωνιστών στο ελεύθερο αργότερα ελληνικό κράτος τη Δόμνα Βιζβίζη, σύζυγο του πλοιοκτήτη και καπετάνιου Χατζηαντώνη Βιζβίζη, η οποία, μαζί με τον άντρα της, διέθεσαν ό,τι είχαν και δεν είχαν για τον Αγώνα αλλά πέθανε πάμφτωχη, μιας και ούτε σύνταξη δεν μπορούσε να της εξασφαλίσει το ελληνικό κράτος («αχρημασία», λένε). Διαχρονικές αλήθειες και λέξεις που εγείρουν συγκίνηση και θάμβος ακόμη και σήμερα υπάρχουν διάχυτες στο βιβλίο: «Να σκύβεις κει όπου θες κι όχι κει όπου σε προστάζουν, να γονατίζεις από συγκίνηση κι όχι από ανάγκη, αυτό δεν είναι τάχα η λευτεριά» (σελ. 251); Ο ακόλουθος διάλογος είναι ανατριχιαστικά ρεαλιστικός: «-Μα καλό είναι να πηγαίνουν και τα γράμματα μαζί με τα άρματα. Ειδαλλιώς, γιατί να τα σηκώσουμε; -Για τη λευτεριά… -Και τι καλό θα δούμε απ’ τη λευτεριά αν δεν ξέρουμε να την κάνουμε ζάφτι όταν την κερδίσουμε; Σε άξια χέρια πρέπει να πέσει η λευτεριά για να καρπίσει, για να φέρει ειρήνη, προκοπή κι ευημερία στους ανθρώπους που πάλεψαν να την κατακτήσουν. Αλλιώτικα μπορεί κι επικίνδυνη να γίνει» (σελ. 276).

Το Πάσχα του 1821 μία ήταν η ευχή: «-Χριστός Ανέστη! -Η Ελλάς ανέστη!», την ίδια ώρα που για τους Τούρκους όλο αυτό ήταν ένα χαϊνί ζορμπαλίκι και για την Ευρώπη απλώς μια επαναστατική ενέργεια σαν αυτή των Καρμπονάρων της Ιταλίας, όχι ένας εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας. Κι όμως: «… ο στρατός του Εικοσιένα, πεινασμένος, βρόμικος, ξυπόλητος, είχε προσκέφαλο την πέτρα και σκεπή τον ουρανό. Μα στάθηκε ο πιο φημισμένος κι ένδοξος της πατρίδας μας καθώς της χάρισε τη λευτεριά της ύστερα από αιώνες σκλαβιάς» (σελ. 558). Κι αυτός ο στρατός είχε απέναντί του όχι μόνο τον Τούρκο αλλά και τους κοτζαμπάσηδες και την πολιτική αρχομανία που τους κατείχε. Πολιτικάντικες κλίκες ομοεθνών και ομοθρήσκων που δολοφόνησαν, εκβίασαν, φυλάκισαν, και στις Σημειώσεις ο συγγραφέας, παρ’ όλο που παρασύρεται από την πίκρα και την αδικία για τα σκοτεινά γεγονότα της Επανάστασης, δεν παύει να είναι ακριβοδίκαιος και τεκμηριωμένος, ακόμη και να απευθύνεται σε δεύτερο ενικό πρόσωπο προς τον αναγνώστη για να τον βοηθήσει να εξοικειωθεί με το γενικότερο κλίμα για να κατανοήσει περισσότερο τα γεγονότα. Η γραφή του Θοδωρή Παπαθεοδώρου είναι υπέροχη, ιδιαίτερη, γεμάτη ιδιωματισμούς και πλούσιο λεξιλόγιο που ζωντανεύουν τα γεγονότα, γραμμένη σε κάποια σημεία μ’ ένα γλυκά ιδιόμορφο ποιητικής μορφής συντακτικό, λαμπρυμένη από καλολογικά στοιχεία, παρομοιώσεις και μεταφορές. «Αργοσερνόταν ολημερίς ο ήλιος, σκαλωμένος θαρρείς στα βουνά της Λέσβου στην αρχή κι ύστερα ανεβασμένος στον ουρανό να ραχατεύει τραβώντας για τη δύση χωρίς ν’ αποφασίζει να πάρει τη βουτιά του στο νερό και να τελέψει τη μέρα» (σελ. 188). Και πόσο συγκινητικό αυτό: «…κάθε πρωί μ’ ευγνωμοσύνη άνοιγε δυο μεγάλα δώρα, τα μάτια του που είχαν κοντέψει να κλείσουν διά παντός» (σελ. 160). Η φύση, τ’ απάτητα βουνά, τα αχάρακτα μονοπάτια, τα οροπέδια και τα δάση, τα ποτάμια και οι γκρεμοί καταγράφονται εξίσου καλά με τις μεγάλες πόλεις, τους δρόμους τους, τον ετερόκλητο πληθυσμό τους, τα μαγαζιά.

Οι «Άγιες Ψυχές» είναι ένα μυθιστόρημα βουτηγμένο στον ηρωισμό και το αίμα, που από τις γυναίκες του πρώτου μυθιστορήματος μας μεταφέρει μπροστά στους άντρες του Αγώνα και στις πρώτες σελίδες εποποιίας και προδοσίας που ακολούθησαν το ύψωμα του λαβάρου. Οι τρεις βασικοί ήρωες, η Αργυρώ, ο Νικόλας και η Δέσπω, ολοκληρωμένοι χαρακτήρες πια, ζουν από κοντά τα πιο σημαντικά γεγονότα, με τον έρωτα να εμφιλοχωρεί κάπου κάπου και την αγωνία να χτυπάει κόκκινο είτε για την έκβαση των μαχών και των εκστρατειών (ακόμη και για όσους ξέρουν από Ιστορία), είτε για την ευόδωση των προσωπικών στόχων και φιλοδοξιών των χαρακτήρων. Παρ’ όλα τα τεκμηριωμένα στοιχεία, τα ντοκουμέντα, τους στρατηγικούς και διπλωματικούς χειρισμούς, τα αίτια και αιτιατά των εξελίξεων, δεν κουράστηκα ούτε στιγμή, αντίθετα, ήθελα να μην τελειώσει η ανάγνωση, ρουφούσα άπληστα την ακριβοδίκαιη παρουσίαση ανθρώπων και γεγονότων και μάθαινα με αξιέπαινο τρόπο για γνωστές και άγνωστες σελίδες που κανένα σχολικό βιβλίο δε θα παρουσιάσει ποτέ.