Βιβλίο Η πρώτη τελευταία μέρα 
Τίτλος πρωτοτύπου Der erste letzte Tag
Συγγραφέας Sebastian Fitzek
Μεταφραστής Γιώτα Λαγουδάκου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Χιούμορ
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Sebastian Fitzek φεύγει για λίγο από τον δρόμο του αστυνομικού μυθιστορήματος και του θρίλερ και γράφει μια γλυκόπικρη και αστεία ιστορία για δύο διαφορετικούς ανθρώπους που θα κάνουν ένα ταξίδι ζωής. Στο αεροδρόμιο του Μονάχου, ο καθηγητής Γερμανικών και Ιστορίας Λίβιους Ράιμερ διαπιστώνει λίγο πριν την απογείωση πως η βαλίτσα του έχει ανοίξει και πως τα πράγματά του οι υπάλληλοι τα πετάνε όπως όπως στον χώρο των αποσκευών. Είναι «κανονικός, κανονικά σημαντικός και κανονικά μικροαστός», γεννήθηκε στο Βερολίνο, εν αντιθέσει με το 51% του πληθυσμού που μετεγκαταστάθηκε εκεί, κοντεύει να τελειώσει ένα non fiction βιβλίο που ελπίζει να εκδοθεί και αφηγείται σε πρώτο πρόσωπο την ιστορία. Είναι παντρεμένος με μια γυναίκα που τον απάτησε και ο εραστής την παράτησε κι επιπλέον μόλις του ανακοίνωσε ότι είναι έγκυος. Ναι αλλά ποιανού είναι το παιδί; Στο ίδιο αεροπλάνο επιβαίνει η Λέα φον Άρμιν, μια μικροκαμωμένη κοπέλα με έναν τεράστιο ταξιδιωτικό σάκο, που γεννήθηκε στο Αμβούργο, μιλάει με ρυθμό πολυβόλου, ρωτάει και απαντάει μόνη της, ρωτάει και σχολιάζει ταυτόχρονα. Είναι πληθωρική, ιδιαίτερη, αντισυμβατική, αστεία, τρελή, εκκεντρική, παράξενη. Η πτήση τους ακυρώνεται λόγω επικείμενης χιονοθύελλας, τα τρένα έχουν επίσης ακινητοποιηθεί, τα ξενοδοχεία είναι γεμάτα κι έτσι νοικιάζουν μαζί ένα αμάξι και ξεκινάνε για ένα road trip που θα φέρει τα πάνω κάτω.

Μικρά κεφάλαια, απλές και σύντομες προτάσεις, απανωτές ανατροπές ζωντανεύουν μια διαδρομή που αλλάζει διαρκώς προορισμούς και γεμίζει με κυριολεκτικά απρόσμενα περιστατικά, φέρνοντας τον Λίβιους στα όριά του. Είναι δύο εντελώς αντίθετοι χαρακτήρες που συναντιούνται υπό τις πιο αντίξοες συνθήκες κι «αναγκάζονται» να ταξιδέψουν μαζί για να φτάσουν στις δουλειές και στις εκκρεμότητες που τους περιμένουν στη γερμανική πρωτεύουσα. 566 χιλιόμετρα γεμάτα αντιθέσεις, διαφορές, αποκαλύψεις, εξομολογήσεις, μυστικά, μαθήματα ζωής. Εκείνος βρίσκεται σ’ έναν γάμο που παραπαίει και κάνει μια δουλειά που του αρέσει, εκείνη έχει ένα άσχημο οικογενειακό παρελθόν και πρέπει να επιστρέψει στο Αμβούργο για κάτι σοβαρό, για το οποίο όμως αδιαφορεί εξ ου και προτιμά το Βερολίνο, μήπως όμως κάτι κρύβεται πίσω από αυτήν την αρνητικότητα; Γιατί ξεσηκώνει τον συνοδοιπόρο της να κάνουν αυτά που έχουν απωθημένα, θεωρώντας πως αυτή είναι «η πρώτη τους τελευταία μέρα»; Ο Λίβιους είναι γαντζωμένος με πείσμα και ξεροκεφαλιά στις προκατασκευασμένες του απόψεις, η Λία του επισημαίνει τα λάθη του, του δίνει νέες προοπτικές και τρόπους σκέψης, τον στριμώχνει, τον ζορίζει. Σύντομα η «αναγκαστική συγκατοίκηση» και η ψιλοκουβέντα μετατρέπονται σε βαθιές εξομολογήσεις, σε συγνώμες που ξαλαφρώνουν την ψυχή, σε επικές γκάφες με καλοπροαίρετη βάση.

Η εκκεντρικότητα της Λέα δημιουργεί μια σειρά αναπάντεχων περιπετειών και επεισοδίων που εντυπωσιάζουν πώς τα σκέφτηκε όλα αυτά ο συγγραφέας. Σφυρηλατούν τη σχέση μεταξύ των δύο ανθρώπων και ταυτόχρονα εμπλουτίζουν τη νοοτροπία, τον τρόπο σκέψης και τις αντιλήψεις τους με προκλήσεις, κινδύνους, αλλαγές, κινήσεις που δε θα έκαναν και επιλογές που δε θα ακολουθούσαν υπό άλλες συνθήκες. Από την παραφροσύνη περνάμε στη συγκίνηση, από το ξεκαρδιστικό γέλιο στην αγωνία και ο συγγραφέας ανατρέπει τα ίδια τα λόγια που διαβάζουμε σε ορισμένα σημεία, δίνοντας μιαν άλλη οπτική γωνία, δημιουργώντας σοκ από τις ανατροπές, από την αλήθεια στη ζωή της Λέα, από τον φόβο της για κάτι που προσπαθεί να αποφύγει. Ταυτόχρονα όμως ξεκαρδιζόμαστε με τις γκάφες του Λίβιους που κάνει όποια ακρότητα δεν μπορούσε να φανταστεί τον εαυτό του πως θα διαπράξει. Το κείμενο μας ταξιδεύει στις εθνικές οδούς της Γερμανίας: διασταυρώσεις, γέφυρες, βενζινάδικα, μαγαζιά με φαγητό, ουρητήρια, νταλίκες με νυσταγμένους οδηγούς, όλα αυτά σε μια παγωμένη και κρύα ατμόσφαιρα γεμάτη ψιλόβροχο ή και καταιγίδες. Κάποιες φορές μάλιστα δίνεται ακόμη μεγαλύτερη ζωντάνια όταν ο Λίβιους απευθύνεται στον αναγνώστη («Σας δίνω τρεις ευκαιρίες…» κ. ά. σημεία).

Πόσο μεγάλο ρόλο παίζουν οι επαγγελματικές και άλλες υποχρεώσεις στις αποφάσεις που δεν πήραμε και στις ευχάριστες, ξαφνικές ακρότητες που αφήσαμε πίσω μας χωρίς να τις υλοποιήσουμε; Μήπως γεμίσαμε απωθημένα επειδή φοβόμαστε τις αλλαγές; Το κείμενο είναι διαποτισμένο με όμορφες σκέψεις που προβληματίζουν, όπως ότι τα όνειρα αξίζουν περισσότερο από την πραγματοποίησή τους. Επίσης: «Οι άνθρωποι που θυμούνται δεν ζουν στο παρελθόν…Οι άνθρωποι που κάνουν πλάνα δεν ζουν στο μέλλον» (σελ. 45). Τονίζεται ιδιαιτέρως πως: «…το κάτι δέχεται πάντα μεγαλύτερη κριτική από το τίποτα» (σελ. 169) και κυρίως πως: «Αυτό είναι το μόνο που μετράει. Όχι πόσα χρόνια ζει κανείς αλλά πόσο καλά ζει. Όχι πόσο πολύ προσπαθούμε να γίνουμε αθάνατοι αλλά πόσο συνειδητά επιδιώκουμε να γεμίσουμε τον χρόνο μας με αναμνήσεις» (σελ. 171).

Ευτυχώς το χιούμορ σώζει πολλές φορές τη συγκίνηση και τις δύσκολες στιγμές που επηρεάζουν τους χαρακτήρες του βιβλίου: «Κατά τη γνώμη μου, τα πράγματα με αυτή τη μάρκα με σήμα το μήλο ήταν όπως και με το Βερολίνο: και τα δύο έχουν ολοφάνερα κουσούρια, ωστόσο ο κόσμος είτε δεν μιλάει γι’ αυτά είτε ανακηρύσσονται σε αντικείμενα λατρείας» (σελ. 18). Πότε ξεκαρδιστικό (τα δημόσια ουρητήρια στις γερμανικές εθνικές οδούς «η κόλαση της αμμωνίας»), πότε αναπάντεχο («…με κοίταξε σαν να της είχα ζητήσει να πιάσει λίγο το τιμόνι επειδή ήταν ώρα να βάλω αλοιφή για τις αιμορροΐδες»), πότε έξυπνο, πότε πεζό, με ατάκες αλλά και κρυμμένη ειρωνεία («…σωριάστηκα σ’ ένα σκληρό, μεταλλικό παγκάκι, που πρέπει να ήταν το νούμερο ένα στα προϊόντα ευεξίας για φακίρηδες»), το χιούμορ του συγγραφέα έρχεται να ελαφρύνει την κατάσταση σε αρκετά σημεία. Υπάρχει ακόμη και αυτοσαρκασμός, καλά κρυμμένος στα λόγια της Λέα προς τον Λίβιους: «Εξακολουθώ να πιστεύω ότι θα έπρεπε να γράφεις θρίλερ και όχι αυτά που γράφεις» (σελ. 143). Γέλασα πολύ μάλιστα και το έκανα εικόνα όταν η κοπέλα πειράζει τον καθηγητή για το βιβλίο του: «Λέει για κανέναν αιμοσταγή δολοφόνο με τσεκούρι που γδέρνει γυμνές γυναίκες για να κάνει σκοινάκι με τα άντερά τους;» (σελ. 34).

Αλήθεια, πώς θα αντιδρούσα αν μάθαινα πως ήρθε η τελευταία μου μέρα; Τι θα ήθελα να κάνω και πόσο εύκολα θα το πραγματοποιούσα; Σε αυτό το παιχνίδι μπαίνουν δύο άγνωστοι μέχρι πριν λίγοι άνθρωποι, οι οποίοι θα ζήσουν ένα road trip γεμάτο εκπλήξεις, γκάφες, ανατροπές, γέλιο και άφθονη τροφή για σκέψη. Εκεί που γελούσα δάκρυζα κι εκεί που προβληματιζόμουν απολάμβανα την ευφάνταστη πλοκή. Μάλιστα, σε κάποιο σημείο έκλεισα το βιβλίο γεμάτος οργή και λύπη ταυτόχρονα, αφήνοντας να κατακάτσει μέσα μου αυτό που διάβασα πριν προχωρήσω. «Η πρώτη τελευταία μέρα» είναι ένα ενδιαφέρον, γλυκόπικρο μυθιστόρημα ενός συγγραφέα που έχει διαπρέψει στο θρίλερ και στο αστυνομικό μυθιστόρημα και τώρα δοκιμάζεται με επιτυχία σ’ έναν «κόντρα ρόλο», χαρίζοντας όμορφες στιγμές, γεμάτες ανθρωπιά και διαχρονικές αλήθειες πάνω στις ανθρώπινες σχέσεις, το τέλος, τον θάνατο, τη φιλία, τις λάθος αποφάσεις, τα παιχνίδια της μοίρας και του εαυτού μας. Τα σκίτσα του βιβλίου ανάμεσα στα κεφάλαια που δείχνουν με τον δικό τους τρόπο τα συμβάντα τα έκανε ο Jörn Stollmann (Γερν Στόλμαν) και είναι λιτά και παραστατικά. Πάντως, αν αυτή είναι η πρώτη θετική επαφή κάποιου με τον συγγραφέα, ας προετοιμαστεί πριν εντρυφήσει στον άλλο, στον σκοτεινό συγγραφικό του κόσμο. Δε θα βγει χαμένος από κανένα.

Βιβλίο Σφεντόνα 
Συγγραφέας Έλενα Χουσνή
Κατηγορία Συλλογή διηγημάτων
Εκδότης Κύφαντα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Θα ξεκινήσω με τα αστυνομικά διηγήματα που καταγράφουν πολλές και διαφορετικές αφορμές και αιτίες για ένα έγκλημα. Στην «Αφόρετη ανθρωπίλα», η υπαστυνόμος Ψυκάκου προσπαθεί κατά τη διάρκεια της πανδημίας να βρει έναν κατά συρροή δολοφόνο που στέλνει στα θύματά του ακατανόητα mail περί μοναχικών λύκων, φυγής και «κοινωνία της πικρής εξομολόγησης». Η αλήθεια που κρύβεται από πίσω είναι ωμή και σκληρή, με τρόμαξε. Αστυνόμο έχουμε και στο «Μονά-ζυγά στον θάνατο», τον Γιώργο Καλομοίρη. Ερευνά τρεις φόνους που διαπράχτηκαν μέσα σε λίγες μέρες σε μια ήσυχη γειτονιά με τη βοήθεια της συναδέλφου Φαίης Καζάκου, μιας γυναίκας με όρεξη και δυνατό μυαλό, χώρια το ταλέντο της στις ανακρίσεις. Τρία θύματα χωρίς κανένα κοινό στοιχείο πλην της διαμονής τους στον ίδιο δρόμο, όπου δεν άκουσε και δεν είδε κανείς τίποτα. Ακολουθεί μια γρήγορη, σχεδόν βιαστική, επίλυση που αντικατοπτρίζει την πετριά που μπορεί να φάει ο οποιοσδήποτε σε ανύποπτη στιγμή και ν’ αρχίσει να σκοτώνει.

Μεγάλο θυμό βλέπω στις «Καμπύλες και γωνίες», όπου καταγράφεται μια ενδιαφέρουσα οπτική για ένα έγκλημα απωθημένων. Συγκινητικό το «Δυο τρεις λέξεις και τελειώσαμε» όπου ένας πατέρας αποφασίζει να πάρει τον νόμο στα χέρια του σε μια ανατρεπτική ιστορία που συνδέει απρόσμενα δυο διαφορετικούς ήρωες. Ξεχωρίζω τον τρόπο της αποκάλυψης του ενόχου και των εγκλημάτων του στο «Με άλλες, μα για κείνη». Η φράση «Γιατί η ζωή ένα πράγμα αγαπά. Τη φθορά. Αυτή έχει για μέτρο ότι προχωρά. Αυτή και την ασχήμια. Κι όταν τις μετρήσει και τις βρει αρκετές, ξέρει πως έχει κάνει δρόμο πολύ και θα πρέπει από κάπου αλλού να ξαναρχίσει» (σελ. 123) ακόμα με στοιχειώνει. Γρήγορη, πανέξυπνη αλλά πικρή «Η βιτρίνα» και μια έκπληξη το «Άσπρο-μαύρο κι όλο απ’ την αρχή», όπου η αλήθεια στην τελευταία σελίδα με κλόνισε.

Το μεταναστευτικό κύμα, οι πρόσφυγες, η διαβίωσή τους στο νησί της Σάμου αλλά και ευρύτερα απασχολεί επίσης σε μεγάλο βαθμό τη συγγραφέα. Στα «Γυμνά πόδια», ο Νάσος ο καντινιέρης μυρίστηκε χρήμα με όλη αυτήν την αναστάτωση και έστησε την επιχείρησή του κοντά στο λιμάνι. Σύντομα εμφάνισε για βοηθό ένα προσφυγόπουλο, που πασχίζει να είναι πάντα καθαρό κα περιποιημένο. «Δεν ήταν ο μόνος που έδινε μεροκάματο σε πρόσφυγες. Το κάνανε πολλοί κι ας ήταν παράνομο». Οι αθρόες αφίξεις με τα σαπιοκάραβα άλλαξαν την τοπική κοινωνία: «Αυτό το καλοκαίρι όλοι νιώθαμε αλλιώς για τη θάλασσα. Σα να είχε μαυρίσει ξαφνικά. Η θάλασσα και το καλοκαίρι» (σελ. 29). Ο αφηγητής της ιστορίας καταγράφει με ακρίβεια και αντικειμενικότητα τις συνθήκες διαβίωσης των προσφύγων: κοντέινερ, σκηνές και πρόχειρα καταλύματα ανθρώπων με βουβή κραυγή. Τι περίμεναν να βρουν εδώ που ήρθαν κι εκεί που θέλουν να πάνε; Αξίζει να φροντίσει κάποιος έναν από αυτούς; Έχει δίκιο ο Νάσος ο καντινιέρης όταν λέει πως «Ξέρεις πόσοι σαν κι αυτόν θα έρθουν; Χιλιάδες. Άσ’ τον στην ησυχία του καλύτερα». Κι όμως οι εξελίξεις είναι ανατρεπτικές, σκληρές, ωμές, μου έκοψαν την ανάσα όταν κατάλαβα τι πραγματικά συνέβαινε με το προσφυγόπουλο και μ’ έκαναν να συμφωνήσω με το τέλος.

Από την άλλη, στη «Σφεντόνα», το πιο συγκινητικό κείμενο απ’ όλα, με δωρική λιτότητα και ταυτόχρονα με δυνατή αφηγηματικότητα παρακολουθούμε την πορεία ενός πλήθους ανθρώπων προς τα συρματοπλέγματα. Δεν ξεκαθαρίζεται ποιοι είναι όλοι αυτοί και πού πάνε παρά μόνο μέσα από λέξεις-κλειδιά (checkpoint, συρματοπλέγματα, διαδήλωση κλπ.): «Εμείς είμαστε οι ανεπιθύμητοι». Η συγγραφέας δίνει τον καλύτερό της εαυτό από την αρχή ως το τέλος. «Ποιος θα κερδίσει; Θα φανεί. Εξαρτάται από τη δύναμη πυρός που έχουν τα όπλα τους και τα δικά μας πέλματα» (σελ. 38). Παρά τα καπνογόνα, ο αφηγητής δίνει ρεαλιστικά στιγμιότυπα από την πορεία, κινήσεις, αντιδράσεις, πόνο, επιθέσεις, δάκρυα, συνθήματα. Και τότε αρχίζουν οι σφεντόνες να παίζουν ρόλο «στο μπαλέτο της κόλασης». Σκόνη, καπνός, σφαίρες και μέσα σ’ όλ’ αυτά, η έγνοια του αφηγητή και μέσω αυτού της συγγραφέως είναι το παιδί, το μέλλον: «Τι κάνει το παιδί ανάμεσα στις πεσμένες σφεντόνες, τις ηττημένες πέτρες, τη σκόνη, τον καπνό, τον πόνο; Τι κάνει εδώ το παιδί; Γιατί το άφησα να μείνει; Γιατί δεν το έσπρωξα να φύγει, πριν μολυνθεί κι αυτό από τη γητεύτρα σφεντόνα;» (σελ. 44). Ένα συναρπαστικό μείγμα σουρεαλισμού και πραγματικότητας, μια κραυγή αγωνίας για κάθε πόλεμο, για κάθε καταπάτηση, για κάθε βία.

Στη συλλογή υπάρχουν και κείμενα που φλερτάρουν με τον σουρεαλισμό και αναμιγνύονται υποδειγματικά με ρεαλιστικές καταστάσεις. Στο «Α-στοιχείωτοι!», μετά τις μεγάλες πυρκαγιές, τα στοιχειά που κατοικούσαν στα δάση, πεινασμένα και σχεδόν αποδιωγμένα, αναγκάζονται να πλησιάσουν τα χωριά και να ζητήσουν σπόρους από φυτά για ν’ αρχίσουν ξανά τις ζωές τους. Ζητιανεύουν λίγο νερό και ψωμί και οι κάτοικοι βλέπουν πως δε μοιάζουν με όσα οι διαδόσεις και οι φήμες είχαν σπείρει ως τότε. Κάποτε, ήταν σαν τελετή μύησης για τα παιδιά που γίνονταν δώδεκα χρονών να ανέβουν στο βουνό και να παρακολουθούν τα στοιχειά, γυρίζουν όμως στα σπίτια τους; Τι πραγματικά συμβαίνει στην κορφή του Άη Λια; Πόση ανυπολόγιστη ζημιά μπορεί να κάνει μια πυρκαγιά στον μικρόκοσμο ενός δάσους; Εξίσου υποβλητική και ατμοσφαιρική «Η σπηλιά των νεκρών», όπου μέσα σ’ ένα βράδυ εξαφανίστηκαν δώδεκα άνθρωποι από ένα χωριό και βρέθηκαν στη σπηλιά των τρελών, στο μέρος όπου το χωριό παράταγε τους τρελούς του «στο έλεος της φύσης και της ανημπόριας τους». Χρόνια μετά ένα περίεργο έθιμο στοιχειώνει τους κατοίκους και τα ερωτηματικά γύρω από τον θάνατο και τα κοινά στοιχεία των νεκρών εξακολουθούν να υφίστανται. Ανατρίχιασα! Τέλος, στο «Να σχωρεθούν τ’ αποθαμένα σας…» έχουμε μια ιδιόμορφη άγνωστη γυναίκα σε μια κηδεία, την οποία προσέχει κάποιος που «τα μέσα του έχουν πάρει κι αυτά να λιώνουν ένα ένα από τον αργό θάνατο της παράδοσης στη σήψη της ζωής» (σελ. 104). Ένα ιδιαίτερο κείμενο που ακροβατεί επιδέξια ανάμεσα στον σουρεαλισμό, τη φαντασία και την πραγματικότητα. Γέλασα πολύ πάντως με τις κατάρες του Ζήση!

Στο «Την έλεγαν Φωφώ» έχουμε μια καλογραμμένη ιστορία για το Αγρίμι, όπως την έλεγαν όλοι στο χωριό, μια γυναίκα που γεννήθηκε στα χωράφια όπου την παράτησε η μάνα της για να πεθάνει. Επέζησε χάρη σ’ ένα βοσκό που τη μάζεψε αλλά κανείς δεν ξέρει τους γονείς της. Από μικρή έτρεχε στα ρουμάνια, σκαρφάλωνε στα δέντρα, χωρίς να μιλάει και χωρίς να την ενδιαφέρει η επαφή με τους άλλους. Κι όμως έμαθε λίγα γράμματα κι όσο μεγάλωνε τόσο περισσότερο χανόταν στις σελίδες των βιβλίων της βιβλιοθήκης του κοινοτικού καταστήματος. Η αφηγήτρια ενδιαφέρεται για το καλό της Φωφώς και προσπαθεί να μάθει την ιστορία της. «Κρίμα μεγάλο στο χωριό μας», «Δεν ξέρεις τι έπαθε η Φωφώ» και άλλα τέτοια ερωτήματα αιωρούνται γύρω της. «…εξεταστικό, έξυπνο και ήρεμο» το βλέμμα της, μορφή ασκητική, στεγνή, ίσως λίγο απόκοσμη μα καθόλου τρομακτική. Η ιστορία της μου έφερε δάκρυα στα μάτια, περιγράφοντάς μου μια φρίκη τόσο αντίθετη με τα μαγευτικά χρώματα και τις σαγηνευτικές μυρωδιές της Σάμου, στα δάση της οποίας είχε βρει το δικό της καταφύγιο.

Θυμό και οργή έχουμε επίσης στο «Εσύ έχεις ταλέντο;», ένα άκρως επιθετικό κείμενο για «την αηδιαστική οσμή της αποτυχίας που κάνει τα ρούχα να μυρίζουν» και για την «καθαρή, ευωδιαστή, ερωτική και λάγνα οσμή της επιτυχίας». Ένας άντρας γεννήθηκε με το «βλέμμα της αποπομπής» να τον ακολουθεί παντού από τότε που γεννήθηκε. Η μάνα του κι όσοι σύντροφοι αλλάζει τον κακοποιούν, τον πιέζουν να τραγουδά, τον κλειδώνουν στο υπόγειο και τον θυμούνται μόνο όταν διαπιστώνουν πως δεν έχουν κάποιον να τους μαγειρέψει. Η μουσική τον βοηθά να αποδράσει, τον κάνει να ξεχνάει. Οι ακροάσεις για μια τηλεοπτική εκπομπή ταλέντων θα τον κάνουν να πάρει τη μεγάλη απόφαση. Αυτό όμως θα είναι η αρχή μιας νέας ζωής ή του τέλους του; Τα ίδια αρνητικά συναισθήματα γεννιούνται στο «Να πάρεις λίγη μυρωδιά κι εσύ… αγάπη μου» ενώ το δυστοπικό «Οι λάκκοι παραμένουν ανοιχτοί» καταγράφει μέσα από μια ανατριχιαστική ιστορία πώς θα ήταν ο κόσμος με δεύτερο απανωτό κύμα ιού σαν αυτόν του COVID-19 οπότε η κοινωνία δε θα προλάβαινε να συνέλθει. Πειράματα, λάθη, ομαδικοί τάφοι, αποτυχίες, μυστικά σχέδια, σκοτεινιά και γκριζάδα.

Η «Σφεντόνα» της Έλενας Χουσνή είναι μια συλλογή κειμένων ποικίλης θεματολογίας και στυλ γραφής, η οποία εναλλάσσεται από πρωτοπρόσωπη σε τριτοπρόσωπη. Κείμενα αστυνομικά, κοινωνικά, φαντασιακά, δυστοπικά ζωντανεύουν με δεινότητα σημαντικά θέματα της εποχής μας, όπως το προσφυγικό, την κακοποίηση, την εκμετάλλευση, τις διαλυμένες οικογένειες κ. π. ά. Γραφή στέρεα, ρεαλιστική, με ελάχιστα καλολογικά στοιχεία, κάτι που δίνει δύναμη στην αφηγηματικότητα, αποτυπώνει εικόνες σκληρές μα και αισιόδοξες. Σε κάποια κείμενα υπάρχουν ανατροπές, σε κάποια ένα δίκαιο τέλος, σε κάποια δημιουργούνται προβληματισμοί και σκέψεις πάνω στα ζητήματα που καταγράφονται.

Βιβλίο Κήρυκας
Συγγραφέας Ελένη Γαληνού
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Ελένη Γαληνού, αναμιγνύοντας υποδειγματικά την πλούσια φαντασία της με πραγματολογικά στοιχεία από τη ζωή της οικογένειάς της, έγραψε ένα συγκινητικό μυθιστόρημα γεμάτο ανθρωπιά, τρυφερότητα και αγάπη. Με αφορμή τα διδάγματα και τις πράξεις του Κήρυκα, γνωρίζουμε δύο οικογένειες που διάγουν εντελώς διαφορετικούς βίους: από τη μια έχουμε πλούτη και ευμάρεια χάρη στον καπετάνιο σύζυγο και από την άλλη την απόλυτη φτώχεια, απόρροια της απόφασης μιας μάνας να κρατήσει το παιδί της ανύπαντρη, καθώς και τη ζωή στα προσφυγικά της λεωφόρου Αλεξάνδρας. Μικρά και μεγάλα γεγονότα αντικατοπτρίζουν τις αντιλήψεις, τη νοοτροπία, τα γεγονότα εκάστοτε εποχής και τόπου, δημιουργώντας ρεαλιστικές σκηνές και ολοκληρωμένους χαρακτήρες. Η χορταστική πλοκή ξεκινάει από τη Σμύρνη του 1873 και φτάνει ως την Ερεσό, την Άνδρο και την Αθήνα των προπολεμικών και μεταπολεμικών δεκαετιών, μέσα στις οποίες όλοι οι χαρακτήρες αλλάζουν, βελτιώνονται ή χειροτερεύουν, μετανιώνουν ή επιμένουν, τιμωρούνται ή απογοητεύονται.

Το Παρίσι της Ανατολής των τελών του 19^ου αιώνα έρχεται στο φως μέσα από την ιστορία του ξακουστού καπνοπώλη Λουκή, ο οποίος κατεβαίνει στο λιμάνι για να υποδεχτεί τον θείο Λευτέρη Μαραντίδη που δεν θα έρθει ποτέ, μιας και αντιπαθεί τα ταξίδια. Εκεί θα γνωρίσει έναν μοναχό που θα προφητέψει περίεργα πράγματα για το παιδί που περιμένει η γυναίκα του. Το αγόρι θα ζήσει δύσκολη ζωή, δοκιμασίες, βάσανα, πίκρες, θα έχει όμως την ευλογία. «Με άλλο όνομα θα τον μάθει ο κόσμος και με αυτό θα τον φωνάζουν όλοι». Ο Λουκής είναι αντάξιος συνεχιστής του πατέρα του, ξέρει πολλά μυστικά του επαγγέλματος, οι πελάτες του τον θέλουν προσωπικά, έχει τρόπους, ευγένεια, διπλωματία και χαμόγελο. Το χρήμα «να το μαζεύεις με χαρά και να το σκορπάς με σύνεση», του έλεγε ο πατέρας του. Παντρεύτηκε την Ανθή κι απέκτησαν τρεις κόρες, τώρα θα αποκτήσουν τον πολυπόθητο γιο, τον Δαμιανό.

Το 1923, στο λιμάνι της Χίου, ο καπετάν Ζαφείρης Σιμιτζής, σύζυγος της Χαρίκλειας, απογόνου του θείου Λευτέρη, συναντάει τυχαία τον πρόσφυγα πλέον Δαμιανό και του δίνει δουλειά στο καράβι του ώστε να μαζέψει παράδες και να τον αφήσει στη Λέσβο όταν τελειώσει το ταξίδι τους για να μείνει με τους συγγενείς του. Τι απέγινε η οικογένεια του Δαμιανού; Ο Ζαφείρης κάνει με το καΐκι του μεγάλα ταξίδια, μεταφέροντας εμπορεύματα στα νησιά του Αιγαίου, στη Θεσσαλονίκη και παραπέρα. Με τη γυναίκα του απέκτησαν δυο παιδιά, την Ανδρομάχη, ιδιότροπη και γκρινιάρα, όλο αντιρρήσεις και παραξενιές, δεν αγαπά το σχολείο, φτιασιδώνεται, στα δεκατέσσερά της έχει ακόμα παιδιάστικη συμπεριφορά, και τη Σαπφώ, υπάκουη και βολική, κεντάει και δε βγάζει μιλιά, πρώτη στα μαθήματα. Τώρα έρχεται και ο μοναχογιός, κάτι που ανατρέπει με βία την καλοθρεμμένη ζωή της Ανδρομάχης: όλοι σε αυτόν στρέφονται, όλοι γι’ αυτόν μιλάνε, χάνει την προσοχή που της έδιναν, την αγάπη τους, το ενδιαφέρον τους για κείνη, σκληραίνει κι αρχίζει να ξεσπάει επικίνδυνα στον αδελφό της. Από την άλλη, η Σαπφώ αποφασίζει να κάνει μια θυσία για την οικογένειά της κι αυτό θα έχει ανυπολόγιστες συνέπειες για όλους.

Ο Δαμιανός καλλιέργησε δύναμη ψυχής και καλοσύνη και παρέμεινε σε διαρκή επαφή με τον Θεό: «Η πίστη είναι το κλειδί και η αγάπη ο δρόμος». Ο κόσμος τον αποκαλούσε Κήρυκα γιατί βλέπει περίεργα όνειρα και παλεύει μονάχος με τις αλήθειες και τη σκοτεινιά τους αλλά φοβόταν μεγαλώνοντας να μιλήσει γι’ αυτά, αφού ζούσε σε μια κλειστή κοινωνία που φοβάται τις δεισιδαιμονίες κι ήταν και παιδί. «Προφητεύει», μιλάει για τους βίους των αγίων, έχει διαβάσει για όλες τις θρησκείες και ακόμη νιώθει μπερδεμένος, είναι ευλογημένος ή καταραμένος; «Η πίστη είναι μεγάλο πράγμα. Έχει τεράστια δύναμη. Μπορεί να σε βοηθήσει σε δύσκολες ώρες, να σε δυναμώσει, να κάνει το ανέφικτο εφικτό» (σελ. 109), τονίζει. Άραγε, αξίζει να μην πιστεύεις σε πράγματα μόνο και μόνο επειδή το μυαλό δεν μπορεί να τα εξηγήσει; Πορεύεται σε μια εποχή όπου οι άνθρωποι, όταν κάτι δεν το καταλαβαίνουν, το φοβούνται και το αποφεύγουν. Κάποιοι το δαιμονοποιούν και το κατακρίνουν. «Δεν είναι ανάγκη να λέγονται όλα με λόγια. Φτάνει να δείχνεις αγάπη και ίσως έτσι καταλάβουν. Η αγάπη κατοικεί στην ψυχή μας και η ψυχή είναι ένα κομμάτι του Θεού μέσα στον άνθρωπο. Η πίστη είναι ο τρόπος να επικοινωνήσουμε μαζί Του» (σελ. 113). Αυτός ο πράος άνθρωπος θα μπει στην οικογένεια Σιμιτζή και τα πάντα θ’ αλλάξουν.

Μέσα από μια πληθώρα μικρών και μεγάλων συναρπαστικών περιστατικών, ζωντανεύει με ενάργεια η Ερεσός με την κουλτούρα της, τις παραδόσεις της, την παστή σαρδέλα της («παπαλίνα» ή λεσβιακό σούσι), τις μετακινήσεις των κατοίκων από την πόλη στη Σκάλα το καλοκαίρι (τα «σνοπαρτά»), τις καντάδες, τα πανηγύρια, τις βαρκάδες, το ανεμοπύρωμα για τη βασκανία κ. π. ά. Κεντρικός άξονας παραμένει ο Κήρυκας και η πραότητά του που θα σταθεί βράχος δίπλα στην οικογένεια που τον περιμάζεψε όταν μια μεγάλη ανατροπή θα αποτελέσει την αρχή της σταδιακής οικονομικής πτώσης τους και τότε… Από την άλλη, έχουμε την Ελπινίκη που μεγαλώνει μόνη της τον γιο της, Αυγουστή, σ’ ένα καλύβι στην Άνδρο. Έφυγε απ’ το χωριό όταν ο πατέρας του παιδιού της την παράτησε πριν στεφανωθούν και προσπάθησε να ψευτοζήσει μέχρι να γεννήσει. Η επιλογή της αυτή όμως θα στρέψει τους πάντες εναντίον της, δικούς και ξένους, με αποτέλεσμα, μητέρα πλέον, να καταφύγει σ’ ένα εγκαταλειμμένο ερείπιο, μακριά απ’ την κακία και την περιφρόνηση του κόσμου. Πουλάνε χόρτα και ψάρια, δε θέλει να στείλει τον γιο της σχολείο γιατί τα παιδιά θα τον φωνάζουν μπάσταρδο, οπότε του μαθαίνει αυτή τα λίγα που ξέρει. Μια αναπάντεχη γνωριμία θα φέρει έναν άγνωστο στις ζωές τους και σταδιακά στην ψυχή του Αυγουστή που τον βλέπει σαν πατέρα, μαθαίνει πράγματα μαζί του, ωριμάζει χάρη σ’ αυτόν, τι θα συμβεί όμως αν φύγει όσο ξαφνικά ήρθε; Πόσο θα πληγωθεί ο Αυγουστής και τι θα συμβεί στη συνέχεια; Αλήθεια, πώς συνδέονται με την ιστορία μας;

Σωστοί διάλογοι, λίγες μεταφορές και παρομοιώσεις που στολίζουν το κείμενο διακριτικά, υποδειγματική ανάμιξη φαντασίας και πραγματικότητας είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά του κειμένου. Μου άρεσε που για κάθε χαρακτήρα της ιστορίας υπάρχει και μια όμορφη, γλυκόπικρη ιστορία που έρχεται και κουμπώνει αρμονικά πάνω στην πλοκή, δημιουργώντας έτσι ένα ενδιαφέρον ψηφιδωτό που ζωντανεύει ποικίλες πτυχές της εκάστοτε κοινωνίας που περιγράφεται (Σμύρνη και Λέσβος, αρχές 20ού αιώνα). Επίσης μου άρεσε που η συγγραφέας δεν αναλώθηκε σε ατέλειωτες σελίδες να εξιστορεί περιστατικά από τη μικρασιατική καταστροφή και από την Κατοχή, επιβαρύνοντας την πλοκή με ανούσιες ίσως λεπτομέρειες και γεγονότα. Αντιθέτως, την καταστροφή της Σμύρνης την απεικόνισε μέσα από ελάχιστες πρωθύστερες αφηγήσεις του Δαμιανού στα πρώτα του βήματα στην Ερεσό ενώ τον πόλεμο τον κατέγραψε σε μια παράγραφο, μαζί με τις συνέπειες που άφησε στους ήρωες του βιβλίου. Αυτό δείχνει πόσο καλά ξέρει η συγγραφέας να χειρίζεται την πλοκή της και να σέβεται τον αναγνώστη της. Επιπλέον, εξεπλάγην όταν στο Σημείωμα της συγγραφέως έμαθα πως ο Κήρυκας υπήρξε πραγματικά στη ζωή της οικογένειας της Ελένης Γαληνού, η οποία μάζεψε όσες πληροφορίες μπόρεσε για τον χαρακτήρα, την εμφάνιση, τις προσευχές, τη διαίσθησή του και τον τοποθέτησε σε μια φανταστική οικογένεια, δημιουργώντας αξέχαστες μυθιστορηματικές αφηγήσεις.

Ο «Κήρυκας» είναι ένα μυθιστόρημα ποτισμένο με δύναμη ψυχής, αισιοδοξία, πίστη και μια γλυκύτητα που απορρέει από την επιτυχή αναζήτηση της ψυχής και της αγάπης μέσα μας. Χωρίς φανατισμό, χωρίς ακρότητες, χωρίς επιμονή στη δύναμη της Θείας Χάριτος, η συγγραφέας αφηγείται την ιστορία ενός ανθρώπου που είχε χάρισμα και πραότητα, αφήνοντας τα γεγονότα να μιλήσουν από μόνα τους και να καταδείξουν τη σημασία και την αξία της πίστης στη ζωή μας, ανεξάρτητα από το αν απευθυνόμαστε σε Θεό, Αλλάχ ή άλλη θεότητα. Αυτή η επιλογή της συγγραφέως να μην παρέμβει, να μην πιέσει, είναι που κάνει και το μυθιστόρημα καλύτερο, γιατί ο αναγνώστης αφήνεται ελεύθερος να επιλέξει μόνος του αν αυτά που διάβασε γίνονται πραγματικά ή όχι, αν και κατά πόσο η πίστη σε μια θεία δύναμη θα του αλλάξει τη ζωή αν δεν προσκολλάται στη λογική και στο πραγματολογικό κλπ. Ο Κήρυκας έζησε μια γλυκόπικρη ζωή και η εξιστόρηση του βίου του, μαζί με το υποδειγματικό πλάσιμο και ζωντάνεμα της εποχής του, κάνουν το μυθιστόρημα διαχρονικό, υποδειγματικό και από τα καλύτερα της Ελένης Γαληνού ως τώρα.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«…τόπος μου και σπίτι μου είναι οι δικοί μου άνθρωποι κι αυτοί ζουν στην καρδιά μου. Εκεί είναι το σπίτι τους, εκεί είναι και το δικό μου. Στην καρδούλα σου να τους κρατάς, παιδί μου, κι από κει  κανείς δεν θα μπορέσει να σου τους πάρει ποτέ» (σελ. 328).

«Η μόνη έγνοια αυτού του σπάνιου ανθρώπου ήταν να εμφυσήσει πίστη στις ψυχές των ανθρώπων, να βοηθήσει τον πλησίον του περιθάλποντας τον πόνο και απαλύνοντας τους φόβους του. Να μιλήσει για το πολυτιμότερο δώρο του Θεού προς τον άνθρωπο, την αγάπη» (σελ. 558).

Βιβλίο Έξι λεπτά ακόμα 
Συγγραφέας Σταύρος Χριστοδούλου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Καστανιώτης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το νέο μυθιστόρημα του Σταύρου Χριστοδούλου μας ταξιδεύει στην κινηματογραφική και θεατρική Αθήνα της δεκαετίας του 1950, στην ιταλική Τσινετσιτά του 1960 κι από κει στη δεκαετία του 1980 για να μας γνωρίσει την ηθοποιό Μαρία Σαντά και να μας δείξει μια ενδιαφέρουσα προσωπικότητα με φιλοδοξίες, λάθη, δύναμη, αμφιβολίες. Μια συναρπαστική ιστορία που καταγράφει μια καριέρα γεμάτη υποσχέσεις, έναν δυνατό έρωτα με τα πάνω και τα κάτω του και τις τελευταίες προσπάθειες της ηρωίδας της να επιστρέψει στο προσκήνιο, πέφτοντας θύμα επιτήδειων. Εξαπατήθηκε όμως ή όλο αυτό ήταν μια παγίδα που έστησε ώστε να προφυλάξει τον εαυτό της; Η Μαρία Σαντά, 87 ετών, βρίσκεται νεκρή σε αίθουσα της Εθνικής Πινακοθήκης κι έτσι ξεκινάει ένα κουβάρι αποκαλύψεων, μυστικών και ψεμάτων που θα αφηγηθούν τη ζωή της αείμνηστης πρωταγωνίστριας.

«Νόστιμη ήμουνα. Ή μάλλον όχι, νόστιμα τότε ήτανε κι άλλα κορίτσια στο θέατρο. Αλλά ιδιαίτερες ήμασταν λίγες». Αυτό παραδέχεται η Μαρία Σαντά στα πρώτα της βήματα. Μια γυναίκα που επαναστάτησε απέναντι στην οικογένειά της για να ακολουθήσει την υποκριτική, με αποτέλεσμα ο μπακάλης πατέρας, Ιάκωβος, να τη θεωρεί νεκρή («Ένας χωριάταρος ήτανε, που απ’ τα μέρη του κουβάλησε μονάχα την αποφορά των καφέ αμάν») και η μάνα, Κερασία Κασάπη, η καλοθρεμμένη κόρη του έμπορα, να βυθιστεί στη σιωπή της και να καταφύγει στην κουζίνα της. Πρόσφυγες όλοι τους, με τους Κασάπηδες «από την αρχοντική σάλα του πατρικού τους στις λάσπες των προσφυγικών συνοικισμών». Μέσα από σύντομες αφηγήσεις μαθαίνουμε για το οικογενειακό παρελθόν της Σαντά, τις αντιλήψεις και τις νοοτροπίες που γαλούχησαν τους γονείς της («στενοκοπημένος συζυγικός βίος»), τα χρόνια της Κατοχής με τον σκοτεινό τρόπο επιβίωσής τους, τις σχέσεις ανάμεσα στο ζευγάρι και πώς σμιλεύτηκαν με την πάροδο του χρόνου. Μόνη συντροφιά της Μαρίας είναι η θεία Άσπα, δίδυμη αδελφή της μητέρας της («-Εσύ θέλω να είσαι η μάνα μου…δεν φοβάσαι να ματώσεις κι από τη σκληρότητα του κόσμου»), ράφτρα στο Εθνικό Θέατρο και μοδίστρα.

Το θέατρο υπήρξε η διαφυγή της Μαρίας, που μεγάλωσε σ’ ένα σπίτι με βαριά σιωπή, υπονοούμενα και σιγή, «σε ένα περιβάλλον με απόντες». Θαμπώθηκε από το κύκνειο άσμα του Αιμίλιου Βεάκη, από την Κατίνα Παξινού και τον Αλέξη Μινωτή, «αγκιστρωνόταν σε λόγια που ξεκλείδωναν μέσα της τα μυστήρια της ζωής», οπότε θα πετύχει στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου, θα ποζάρει για έναν από τους πιο καταξιωμένους ζωγράφους των Αθηνών και τελικά θα ακολουθήσει στην Ιταλία τον κατά πολύ μεγαλύτερό της κοσμηματοπώλη Στέφανο Τσουκαλά, έναν άντρα που της ζητά να πιστέψει «ότι μπορείς να είσαι αυτό που ονειρεύομαι εγώ για σένα». «Εραστής, πατέρας, φίλος, άντρας, αδελφός. Ένα κουβαράκι πλαστελίνη ήμουνα, που το πήρες στα χέρια σου και του ‘δωκες μορφή» (σελ. 41), αυτό ήταν ο Στέφανος για κείνη. Μια σχέση που ούτε αυτή δεν έκανε τη μάνα της να εκφράσει μιαν άποψη («…λάσπωσε η σιωπή και στέγνωσε και κόλλησε στα πνευμόνια της. Ούτε μια λέξη δεν βγήκε απ’ το στόμα της», σελ. 45).

Ο Στέφανος Τσουκαλάς άνοιξε το χρυσοχοείο του στην οδό Βουκουρεστίου, με τις πικάντικες πληροφορίες για το ειδύλλιο του πατέρα του με την κόρη μιας από τις ισχυρότερες οικογένειες της Φλωρεντίας να τραβούν το ενδιαφέρον αστών και μικροαστών. Θα ερωτευτεί τη Μαρία, θα τη φέρει στον δικό του κόσμο και τότε… Μετά τη δικτατορία η Σαντά θα επιστρέψει στην Ελλάδα και θα ζήσει δύσκολες, σκληρές μα και ευτυχισμένες στιγμές, κύκνεια άσματα μιας πορείας με ημίφως. «Τα σκληρά λόγια του πατέρα της και η υποταγμένη σιωπή της μάνας της την είχαν πληγώσει βαθιά» (σελ. 63). Προσπάθησε λοιπόν να ξεφύγει από το σκοτάδι τους, από τα βάρη του παρελθόντος, να ζήσει σωστά, να σταθεί στα πόδια της, σύντομα όμως θα υποπέσει σε νέα λάθη και θα παγιδευτεί σ’ ένα παιχνίδι που δεν περίμενε. Καινούργια πρόσωπα παίζουν τον δικό τους κρυφό ρόλο στη ζωή της, με αποτέλεσμα, φτάνοντας στο τέλος, να αναρωτιόμαστε ποιος από αυτούς έφτασε στο σημείο να τη σκοτώσει. Ναι αλλά αν είναι αυτοκτονία; Και πάλι, γιατί μια τόσο δυναμική και πλούσια σε εμπειρίες γυναίκα να κόψει το νήμα της ζωής της;

Παράλληλα με την εξιστόρηση της ζωής της Μαρίας Σαντά, παρεμβάλλονται τα κεφάλαια που αφηγούνται τα τελευταία έξι λεπτά της, από τις 16.32 ως τις 16.37, όπου θα βρεθεί στην Εθνική Πινακοθήκη, μπροστά στο νεανικό της πορτρέτο. Σκέψεις, προβληματισμοί, αποφασιστικότητα, αμφιβολίες, όλα αυτά τη συντροφεύουν: «Ο χρόνος. Αυτός ο αλήτης ο χρόνος με στράγγισε…Όλα τα ρήμαξε… Τίποτε δεν σώθηκε από τούτο το κορίτσι που μοιάζει με αερικό». Εντυπώσεις, απολογισμός, μετάνοιες, παραδοχές, «σαν ν’ αναμετρήθηκα μ’ εκείνη τη σκοτεινιά από ενωρίς και να κατάλαβα πως στην τέχνη τίποτε δεν είναι όπως φαίνεται». Η αστυνομία αναλαμβάνει την υπόθεση κι αρχίζει να ξετυλίγεται ένα κουβάρι μυστηρίου με υπόπτους, ευκαιρίες, κίνητρα κι όλο αυτό θα οδηγήσει σ’ ένα αναπάντεχο τέλος και σε μια απρόσμενη λύτρωση.

Το μυθιστόρημα «Έξι λεπτά ακόμα» είναι η αργή άνοδος και η σταδιακή κάθοδος μιας θεατρίνας, μιας ηθοποιού, μιας γυναίκας, μιας θυγατέρας. Κινηματογράφος και θέατρο, έρωτας, Τσινετσιτά και μετά ξανά ο ανήφορος της θεατρικής αναγνώρισης, σε μια εποχή που απέχει από εκείνη των πρώτων βημάτων που έκανε η Μαρία Σαντά κι έτσι καταφεύγει σε μια σωρεία λαθών από απελπισία, άγνοια, εγωισμό, μοναξιά. Μαζί μ’ αυτήν αλλάζει κι η Ελλάδα όμως, το ενδιαφέρον του κοινού, ο πολιτισμός, η καθημερινότητα. Οι απώλειες σημαδεύουν τους χαρακτήρες, τα γηρατειά δείχνουν τα δόντια τους, έρχονται νέες αλλαγές, ορισμένες εξ αυτών αμετάκλητες. Μια πλοκή που διαδραματίζεται «Την αυγή της δεκαετίας του 1950, όταν η μετεμφυλιακή Αθήνα μπουσουλούσε ακόμα στα απόνερα των πολέμων» και αφορά μια γυναίκα που παλεύει να φύγει μακριά από τη σιωπή της μάνας της, «τη σιωπή που απονεκρώνει τις αισθήσεις». Μια Αθήνα με κινηματογράφους και θέατρα, με καφέ και ζαχαροπλαστεία, με κοσμικά κέντρα και κομψά εστιατόρια, Φωκίωνος Νέγρη και Κολωνάκι από τη μια, Νεάπολη από την άλλη. Ένα συναρπαστικό και καλοδουλεμένο ψυχογράφημα μιας γυναίκας που μεγαλώνει και παλεύει για λίγο φως ακόμη, προσπαθώντας να ξεφύγει από τη σκοτεινιά της οικογένειάς της που δεν παύει να την κατατρύχει αλλά και από το έρεβος της ίδιας της ψυχής της.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«…μια θεατρική ερμηνεία, όσο σπουδαία κι αν είναι, πεθαίνει την ίδια ώρα που γεννιέται πάνω στη σκηνή. Τίποτα δεν μένει, παρά μόνο κάποια ξέφτια στη μνήμη των θεατών» (σελ. 36).

«Και να πέσεις και να ματώσεις τα γόνατά σου, εσύ να σηκώνεσαι. Πάντα. Για σένα και για κανέναν άλλον. Εσύ μετράς μόνο» (σελ. 135).

«Το θέατρο είναι καταβύθιση στα πιο βαθιά σκοτάδια. Κι εσύ δεν ήσουν φτιαγμένος από αυτά τα υλικά -ατσάλι και άμμο μαζί. Ένα πολύτιμο κράμα από ευτελή υλικά που αντέχει στην υψικάμινο του σπουδαίου Λόγου» (σελ. 167).

Βιβλίο Γκάρνα 
Συγγραφέας Μουράτης Κοροσιάδης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μωβ Σκίουρος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το πρώτο μυθιστόρημα του Μουράτη Κοροσιάδη έχει εκπληκτική παραστατικότητα, εκφραστική δύναμη, άφθαστο ρεαλισμό και υποδειγματική αφήγηση. Πρώτη φορά συναντώ μια σχετικά εκτεταμένη χρήση διαλόγων, οι οποίοι όμως είναι άκρως απαραίτητοι γιατί μέσα από αυτούς διαδραματίζονται σημαντικές εξελίξεις της ιστορίας. Φυσικά και υπάρχει και τριτοπρόσωπη αφήγηση, που στολίζεται από τούρκικους και ποντιακούς ιδιωματισμούς, οπότε αυτά τα δύο χαρακτηριστικά γνωρίσματα δημιουργούν μαζί ένα φρέσκο και καθαρά προσωπικό στυλ γραφής. Ο Μουράτης δε βιάζεται να μας τα αποκαλύψει όλα από την αρχή, τα αφήνει να βγουν στο φως όταν πρέπει και εν τη ρύμη του λόγου, όπως για παράδειγμα στην αρχή του μυθιστορήματος: άργησα να μάθω ότι βρισκόμαστε σε χωριό της Δράμας, ότι η ιστορία ξεκινάει λίγες μέρες μετά το ναυάγιο του «Ηράκλειον» (άρα είμαστε στα Χριστούγεννα του 1966) και κυρίως ποια πρόσωπα θα μας απασχολήσουν. Αυτή η τεχνική δημιουργεί μια αίσθηση μυστηρίου και αγωνίας κι έτσι, σε συνδυασμό με τη γλαφυρότητα και τον ρεαλισμό του κειμένου, η ανάγνωση κυλάει νεράκι και η προσοχή του αναγνώστη παραμένει δέσμια ως το τέλος.

Παραμονή Χριστουγέννων λοιπόν, είκοσι οχτώ αγόρια σκορπίζονται να πουν τα κάλαντα από τον πάνω ως τον κάτω μαχαλά και στη συνέχεια στο καφενείο αλλά, κατ’ εντολή του δασκάλου, τα φράγκα που θα μαζέψουν θα τα δώσουν «στις οικογένειες που έπαθαν το κακό», στα παιδάκια που έμειναν ορφανά. Ξεκινάνε να λένε τα κάλαντα και μπαίνουμε μαζί τους στα σπίτια και στις αυλές των χωριανών: «Άλλοι τον έβλεπαν και του πετούσαν μια δεκάρα στο κουτί. Άλλοι μια εικοσάρα. Μισόφραγκο έριχναν μόνο οι χουβαρντάδες. Κάποιοι γυρνούσαν αλλού το βλέμμα. Ή και την καρέκλα τους μαζί» (σελ. 17). Απολαυστικές οι κοντρίτσες μεταξύ των αγοριών, οι «βρισιές» τους, τα πειράγματα, οι κοροϊδίες: «-Τι να τα κάνουμε τα κορίτσια; Τα κορίτσια είναι για το σπίτι. Να κάνουν γλυκά με τις μανάδες τους, μέρες που είναι. Άσε που δεν αντέχουνε και στο κρύο» (σελ. 9). Το ξύλο του δασκάλου ήταν απαραίτητο συμπλήρωμα της εποχής: «Αμφίχειρας είχε γίνει στο ξύλο. Δεν τους προλάβαινε αλλιώς… Φαίνεται ότι ο δάσκαλος τα εξηγούσε όλα πολύ καλά. Κι όλοι το κατάλαβαν». Τα ρούχα λιγοστά και φτωχά: «Αδύνατος. Με κοντό παντελονάκι. Και με μελανιασμένα δάχτυλα απ’ το κρύο. Μια χοντρή πλεχτή καζάκα κι από μέσα ένα τσόχινο πουκαμισάκι φορούσε όλο κι όλο. Χτυπημένα τα παπούτσια του και λασπωμένα. Και φαγωμένα απ’ την έξω τη μεριά. Κυρίως το αριστερό. Απ’ το στραβοπάτημα. Τα πλεκτά τερλίκια ίσα που σκέπαζαν τους αστραγάλους» (σελ. 12). Άνθρωποι όλοι του μόχθου και του μεροκάματου: «Ήρεμος, βουρκωμένος, γερασμένος. Τα γαλανά του μάτια βαθουλωμένα απ’ το ξενύχτι και τη δουλειά. Και κουρασμένα απ’ τον ήλιο» (σελ. 70). Από την άλλη, οι γυναίκες: «Γι’ αυτό και άντε. Κι αυτή και όλες οι γυναίκες. Την προσφυγιά, τη φτώχεια, τους άντρες τους. Θ’ αντέξει τώρα και τα γηρατειά» (σελ. 72).

Ανάμεσά τους μεγαλώνει ο Δημητράκης της τρίτης, ο Δημητράκης ο ζαβαλής, ο οποίος, μετά την αναμέτρηση με λύκο που κατέβηκε στο χωριό, έγινε ο ασλάν Δημητράκης, ανέβηκε πόντους η αυτοεκτίμησή του, αφού μέχρι τότε τον είχαν για ένα παραπίσω. Μεγαλώνει με τη γιαγιά του, την κυρα-Μαριώρα, μιας και οι γονείς του έχουν μεταναστεύσει στη Γερμανία. Είμαστε σ’ ένα χωριό που αδειάζει: «Οι περισσότεροι, φευγάτοι από χρόνια. Απ’ το ’59, που άνοιξε η Γερμανία, λίγο-λίγο άδειαζε ο τόπος» (σελ. 15). Όλη αυτή η σκληρή εποχή συμπυκνώνεται σε μια παράγραφο γεμάτη ωμή αλήθεια: «Σάββα, θα τρώγαμε ο ένας τον άλλο, άμα δε φεύγανε. Αφού τα ξέρεις. Άλλοι βρίζουν τον Καραμανλή που άνοιξε τη Γερμανία. Κι άλλοι τον ευλογάνε που χορτάσανε ψωμί» (σελ. 19). Πόση ανατριχίλα από τη σκληρή παραδοχή: «-Και δεν το αποθυμήσατε τόσα χρόνια το παιδί; -Όλα τα συνηθίζει ο άνθρωπος. Μόνο τη φτώχεια και την πείνα δεν μπορεί. Μέρα-νύχτα δουλειά. Πού να βρεις ώρα να θυμηθείς το παιδί σου; Και άμα το θυμηθείς, βλέπεις το φάκελο με τα μάρκα και τα ξεχνάς όλα. Και πατρίδα και παιδί κι όλα» (σελ. 145). Στο καφενείο αυτού του χωριού, κάθε χωριοόυ της Ελλάδας τότε, έφτανε ο ταχυδρόμος με τα γράμματα που οι ξεχασμένοι γέροι και γριές ή δεν ήξεραν να διαβάζουν ή δεν έβλεπαν και φυσικά δε μοιράζονταν τα μυστικά τους με τον οποιονδήποτε, κάποιος της εμπιστοσύνης τους έπρεπε να τους τα διαβάζει. Και μετά τα νέα και τη γλύκα των γραπτών, δε διστάζουν να βάλουν φωτιά να κάψουν το γράμμα! Το τηλεγράφημα δεν το ήθελε κανείς: «Κάτι κακό προμηνούσε η βιασύνη του. Τα γράμματα έρχονταν πάντα με το πάσο τους. Κι όλα τα νέα τους ήρεμα και στη σειρά» (σελ. 16). Εκπληκτικές οι περιγραφές, δωρικές και λιτές εκφράσεις γεμάτες παραστατικότητα: «Στριφτά τσιγάρα κρέμονταν στα χείλια τους. Λες και ήταν αυτά που τους βάραιναν τα κεφάλια τους κατά μπροστά. Άσχημοι και τρομακτικοί μέσα στο λιγοστό φως του καφενείου.» (σελ. 16-17). Ανάμεσά τους κι ένας καπετάνιος που έφαγε τη θάλασσα με το κουτάλι: «…καλή ζαριά χρειάζεται στη ζωή. Αυτό έμαθα τόσα χρόνια στα βαπόρια. Τύχη. Όχι λεφτά. Τα φράγκα δε σε σώνουν πάντα. Τύχη να ‘χεις πρέπει. Λάδι στο γαμημένο το καντήλι σου. Κατάλαβες;» (σελ. 21).

Σκληρή και αμείλικτη η ζωή στο χωριό. Οι γυναίκες λένε τα νέα τους και πλέκουν ασταμάτητα, γιατί: «Ήταν η κρυφή γλώσσα των γυναικών. Οι πόθοι τους σε μια ζωή βουβή και υποταγμένη. Ο κρυπτογραφημένος κόσμος τους. Και η λογοκριμένη τους φωνή. Διωγμένες απ’ την Εδέμ τη ζωγράφιζαν με τις κλωστές τους…Μια επανάληψη σκληρότητας και αδιαφορίας χωρίς τέλος…Ήταν τα «σ’ αγαπώ» που δεν άκουσαν ποτέ. Οι «καλημέρες» που δηλητηριάστηκαν πριν γεννηθούν. Οι «καληνύχτες» που μάταια περίμεναν. Όλη η σιωπή που δίδασκαν στις κόρες τους με νεύματα. Αυτή ήταν η αληθινή τους προίκα» (σελ. 110). Άνθρωποι κουρασμένοι, φτωχοί, απελπισμένοι μα περήφανοι. Από τα χείλη τους βγαίνει η φράση που ακούει ο ακονιστής που τροχίζει μαχαίρια και τραχάδες όταν βρίσκει κάτι αδούλευτο και υποστηρίζει πως τζάμπα το ακονίζει: «-Αν αρρωστήσω πιο πολύ και δεν μπορώ, μ’ αυτό θα μαχαιρώσω τον εαυτό μου» (σελ. 96). Τα παιδιά που μεγαλώνουν σ’ αυτόν τον τόπο εξίσου σκληρά και αμείλικτα, δεν πειράζουν μόνο ούτε δέρνονται όπως όλα τα παιδιά της ηλικίας τους, αντίθετα, οπλισμένα με αεροβόλο, διασκεδάζουν σκοτώνοντας πουλιά και βατράχια. Σκηνές και περιστατικά δοσμένα με τέτοια παραστατικότητα που ανατρίχιασα από τη βιαιότητα και το μέγεθος της «κακίας» τους. Σε αντίβαρο αυτών, η αγάπη και η αυταπάρνηση του ασλάν Δημητράκη να σώσει έναν νεοσσό κι όταν δεν τα καταφέρνει, με πόση αγάπη στρέφεται στους φλώρους, στις καρδερίνες και στους σπίνους του για να παρηγορηθεί.

Μικρά και μεγάλα περιστατικά ζωντανεύουν αυτόν τον ρημαγμένο τόπο, πότε με χιούμορ και πότε με σοβαρότητα, στιγμιότυπα που ατσαλώνουν και εμπλουτίζουν την ψυχοσύνθεση του ασλάν Δημητράκη: η μάγισσα και η κατάρα της με το κιούπι (πόσο υποβλητική σκηνή), μια κηδεία κατά τη διάρκεια νεροποντής που θα φέρει αναπάντεχες εξελίξεις, αναμιγνύοντας υποδειγματικά τους ζωντανούς με τους αγίους της εκκλησίας και τον Χάροντα της Αχερουσίας, Αράπηδες και Μπαμπούγερα την παραμονή των Φώτων, η πάλη με τον λύκο, οι αναμνήσεις του καπετάνιου του χωριού από τα ταξίδια του, η άφιξη του ηλεκτρισμού που οδηγεί τους κατοίκους σε μοιραία λάθη, συνηθισμένοι τόσα χρόνια στις γκαζόλαμπες. Συγκλονιστική η σκηνή της εξομολόγησης μέσα στον ναό με κρασί και τσιγάρο και με την αντιστροφή των ρόλων μεταξύ ιερέα και πιστού, δοσμένη με υποβλητικότητα, αξέχαστους διαλόγους και βαθιά θρησκευτικότητα. Να και ο τάχα μου μοντέρνος ιερέας του χωριού («Οι σπουδαγμένοι και οι γραμματιζούμενοι φταίνε, παιδί μου. Αυτοί χαλάσανε τον κόσμο») και η πληρωμένη απάντηση στην υπερηφάνειά του που έβαλε μεγάφωνο στην εκκλησία να τον ακούνε παντού, ακόμη κι οι γέροι που δεν μπορούν ή δε θέλουν να πάνε στην εκκλησία. Πόσο γέλασα με την απρόσμενη απάντηση σε αυτό το επίτευγμα! Σιγά σιγά περνάμε στη Δικτατορία του 1967, όπου ο «βουργαρογραμμένος» γίνεται αγροφύλακας και καμπαρντίζει μες στα καφενεία κάνοντας παρατηρήσεις και καρφώνοντας όσους δε συμπαθεί, ο Γιαννάκης κλέφτηκε με μια Γερμανίδα και τη φέρνει στο χωριό του προκαλώντας σοκ στη μητέρα του που ήρθαν αστεφάνωτοι, μια πανάκριβη μοτοσυκλέτα οδηγεί σε μια ερωτική τραγωδία και πολλά άλλα περιστατικά δημιουργούν ένα συναρπαστικό πολυπρισματικό κείμενο γεμάτο εκπλήξεις και καλολογικά στοιχεία («Ο μεταλλικός της ήχος [της καμπάνας] τρυπούσε την παχύρρευστη μεσημεριανή ραστώνη», σελ. 127).

Ο συγγραφέας αναφέρεται σε πολλά θέματα (μετανάστευση, υποδέεστερος ρόλος της γυναίκας στην τοπική κοινωνία, ήθη και έθιμα, πασιφισμός και πανανθρώπινη αγάπη), δίνει όμως ιδιαίτερη έμφαση στη φροντίδα των καπνών, την πιο σκληρή γεωργική δουλειά: «Ένα-ένα σπάζονται τα φύλλα του, ένα-ένα βελονιάζονται, ένα-ένα πασταλιάζονται. Άνοιξη ξεκινάς, την επόμενη άνοιξη τελειώνεις. Και φτου κι απ’ την αρχή. Και το χειμώνα το παστάλιασμα. Διαλογή κατά ποιότητα και μέγεθος. Κι ύστερα το δεμάτιασμα. Έργα τέχνης ήταν τα δέματα του θείου Γιώργου. Γλυκό ταψιού θύμιζαν έτσι που ήταν στη σειρά. Σιροπιαστά μπακλαβαδάκια. Η πίκρα θα ερχόταν πιο μετά. Όταν έρχονταν οι έμποροι κι η ώρα να πληρωθούν για τον ιδρώτα μιας χρονιάς. Όλοι τους χρεωμένοι ως το λαιμό. Τα βερεσέδια περίμεναν να εξοφληθούν» (σελ. 86-87). Αλλά έφευγαν μετανάστες γιατί: «Δεν άντεχαν, βλέπεις, του καπνού τις πάμπολλες παραξενιές. Τις τόσες απαιτήσεις του για νοιάξιμο και τρυφερότητα. Την τόση του σκληρότητα. Και τη μνησικακία το, αν δεν το φρόντιζες και το παραμελούσες. Άμα δεν πήγαινες με τα νερά του. Κι αν δεν του συγχωρούσες χούγια και ιδιοτροπίες. Κι όλη αυτή η αγάπη και η υπομονή περνάει μέσα στα φύλλα του. Ποτίζεται η νικοτίνη του…Έτσι ανεπίγνωστα χτίζεται η αλληλεγγύη μεταξύ των καπνιστών» (σελ. 322).

Τα χρόνια της Δικτατορίας στη Θεσσαλονίκη, το ανερχόμενο ΠΑΣΟΚ και οι ελπίδες που φέρνει μαζί του για τον σοσιαλισμό, πώς μεταμορφώνονται οι προσδοκίες και οι χαρακτήρες των ανθρώπων με την Αλλαγή και πολλά άλλα ολοκληρώνουν το ταξίδι του ασλάν Δημητράκη στη ζωή. Πασιφιστικά και πανανθρώπινα τα ιδανικά του συγγραφέα, ονειρεύεται μια κοινωνία ίση και δίκαιη για όλους με μια πρωτοτυπία: στηρίζεται στο τσιγάρο, ακριβώς λόγω της κατανόησης και της αλληλεγγύης των καπνιστών και του τρόπου με τον οποίο ο καπνός έχει συνυφανθεί με τις ζωές μας. Δεν έχει όμως αυταπάτες γιατί ξέρει πως «μέσα στη μελλοντική ουτοπία των καπνιστών θα υπήρχαν πάντα οι ρεβιζιονιστές, οι αντεπαναστάτες και οι της παλινόρθωσης» (σελ. 324).

Το μυθιστόρημα «Γκάρνα» του Μουράτη Κοροσιάδη είναι ένα λυρικό ταξίδι ενηλικίωσης γεμάτο σκληρές αλήθειες, διαχρονικά πανανθρώπινα μηνύματα, δεισιδαιμονίες και προλήψεις, μυστικά και κατάρες. Ένα πουλί που προτιμάει να τραβάει τα φτερά του ώστε να προειδοποιήσει τον Δημήτρη να μην κάνει το ίδιο και να χρησιμοποιήσει τα δικά του φτερά για να πετάξει. Θα το καταλάβει ο ήρωας της ιστορίας μας ή θα αυτοκαταστραφεί, θύμα των εσωτερικών του τραυμάτων που ίσως να μη θεραπευθούν ποτέ; Ένα συναρπαστικό μυθιστόρημα γεμάτο ρεαλισμό, παραστατικότητα και αξέχαστες κωμικοτραγικές σκηνές. Δάκρυσα, προβληματίστηκα, απόλαυσα.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Όταν ερωτεύεται κάποιος, νομίζει πως αυτό που νιώθει δεν το έχει ζήσει ποτέ κανείς ως τώρα. Και αγνοεί πως δεν υπάρχει αίσθημα που δεν φιλοξενήθηκε στα στήθη των ανθρώπων. Απ’ το βαθύ το μίσος και το σκοτεινό μέχρι το φωτεινό χαμόγελο του έρτα και της αγάπης. Το ίδιο έργο παίζεται αιώνες τώρα. Κάθε φορά με άλλους πρωταγωνιστές και άλλους κομπάρσους. Ο ταχυδρόμος βάζει γράμματα σε ολωνών τα γραμματοκιβώτια. Κανείς δεν ξέρει τι παίρνει ο διπλανός του» (σελ. 312).

«Και οι άνθρωποι, ασλάν, δέντρα είμαστε. Μόνο που εμείς περπατάμε. Τα δέντρα δεν τρέχουν να προλάβουν κάτι… Δέντρα είμαστε, που λες. Και έχουμε κι εμείς φωλιές…άμα είναι γεμάτες με μουσαφίρηδες, χαιρόμαστε. Άμα είναι άδειες όμως, μένουμε κι εμείς βουβοί. Και έρημοι. Τις κρύβουμε τότε να μη φαίνονται. Όσο και να τις κρύψεις όμως, θα έρθει κάποτε το φθινόπωρο και θα φανερωθούνε» (σελ. 317-318).

Βιβλίο Ο κόσμος της Σοφίας
Τίτλος πρωτοτύπου Sofies verden
Συγγραφέας Jostein Gaarder
Μεταφραστής Μαρία Αγγελίδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το είχα διαβάσει πολύ καιρό πριν και χάρηκα που ξανάπεσε στα χέρια μου χάρη στη φροντίδα των εκδόσεων Μεταίχμιο. Έχουμε δύο βιβλία σε ένα: η Σοφία και ο μυστηριώδης αποστολέας των μαθημάτων φιλοσοφίας από τη μια και από την άλλη η ιστορία ενός πατέρα που φτιάχνει ένα βιβλίο για να το χαρίσει στην κόρη του στα γενέθλιά της με σκοπό να την κάνει καλύτερο άνθρωπο, διδάσκοντάς της τη φιλοσοφία και τα αιώνια ερωτήματα του ανθρώπινου νου. Οι περιγραφές, οι σκηνές, η καθαυτή πλοκή είναι άκρως σφιχτοδεμένες και προσεκτικά σχεδιασμένες. Με έναν μοναδικό τρόπο, ο συγγραφέας καταφέρνει να παντρέψει το υπερφυσικό με τον ρεαλισμό, να αναμίξει υποδειγματικά τη ζωή της Σοφίας, το σύμπαν που φέρνουν στο φως οι επιστολές και πλάσματα του φανταστικού, δημιουργώντας έτσι ένα άκρως απολαυστικό κείμενο που δεν μπορούσα να αφήσω από τα χέρια μου, Διασκέδασα και με τις φανταστικές συζητήσεις της Σοφίας με τον Γουίνι και τους άλλους ήρωες του Ντίσνεϋ, αλλά και την Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων, τη Σταχτοπούτα και τη Χιονάτη κλπ.

Ταυτόχρονα με όσα μαγικά και αινιγματικά συμβαίνουν, ξεδιπλώνεται η ιστορία της φιλοσοφίας με τρόπο κατανοητό, αν και καθόλου απλό. Οι βασικές ιδέες του ανθρώπινου νου και πώς αντιλαμβάνεται τα πράγματα από καταβολής κόσμου ως τη σύγχρονη εποχή, οι κύριοι εκπρόσωποι, τα ρεύματα, οι τάσεις, όλα αυτά δίνονται με τρόπο που δεν κουράζει ούτε αποθαρρύνει. Αντιθέτως, έπιανα τον εαυτό μου να μην το αφήνει από τα χέρια του αν δεν τελείωνα την παράγραφο (ναι, εντάξει, το κεφάλαιο, τέλος πάντων, το ίδιο το βιβλίο). Στην καλύτερη κατανόηση αυτού του εκπληκτικού και αέναου ταξιδιού βοηθάνε  η επανάληψη εννοιών, η διαλογική συζήτηση, οι επεξηγήσεις. Παρ’ όλ’ αυτά, η ορολογία ίσως αποθαρρύνει όσους δεν ενδιαφέρονται για τη φιλοσοφία και για το ταξίδι του νου ανά τους αιώνες. Το συνιστώ όμως ανεπιφύλακτα για μια πρώτη επαφή με τον νοητικό και τον εσώτερο εαυτό του ανθρώπου. Κατάλαβα πολλά μετά την ανάγνωση αυτού του βιβλίου, δέσανε αρμονικά οι φιλοσοφίες του Αριστοτέλη με τον Δαρβίνο και τον Φρόιντ, δείχνοντάς μου πως τελικά όλα είναι απότοκα της αγωνιώδους αναζήτησης του Αγνώστου Θεού και της τελικής αιτίας των πάντων. Μου έκανε επίσης εντύπωση που, ενώ φτάνουμε στη σύγχρονη εποχή και ο καθένας θα σκεφτόταν πως τελειώνουν το ταξίδι και οι προκλήσεις της φιλοσοφίας, ξάφνου έρχεται με άψογο τρόπο και κουμπώνει πάνω σε αυτά η αστρονομία. Έτσι, έμεινα άφωνος με τα στατιστικά στοιχεία του πλανήτη μας, του γαλαξία μας και των άλλων γαλαξιών που μας περιβάλλουν! Φυσικά, απάντηση στο ερώτημα αν υπάρχει Θεός δεν δίνεται ξεκάθαρα, ένιωθα όμως ότι «κάτι» κινεί τα νήματα.

«Ο κόσμος της Σοφίας» είναι ένα εκπληκτικό, συναρπαστικό μυθιστόρημα-δοκίμιο που ξεδιπλώνει την ιστορία της φιλοσοφίας ταυτόχρονα με την προσωπική ζωή της παραλήπτριας των μυστηριωδών επιστολών και όχι μόνο. Εποχές, ρεύματα, επαναστάσεις, σκέψεις όλα δοσμένα με τρόπο που δε φοβίζουν τον αδαή ούτε αποθαρρύνουν τον ειδήμονα του γνωστικού πεδίου του κειμένου. Είναι πολύ τρυφερός ο τρόπος που καλωσορίζει ο συγγραφέας τον αναγνώστη σε αυτό το μαγικό σύμπαν και πώς του υποδεικνύει πως αν θες να αλλάξεις τη ζωή σου, αν θες απάντηση σε κάποια ερωτήματα, η Φιλοσοφία σε περιμένει.

Βιβλίο Η φιλοξενούμενη 
Τίτλος πρωτοτύπου The guest
Συγγραφέας B. A. Paris
Μεταφραστής Βεατρίκη Κάντζολα-Σαμπατάκου
Κατηγορία Αστυνομικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Bell
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Γκέιμπριελ βρήκε ετοιμοθάνατο τον έφηβο γιο ενός φιλικού ζευγαριού και τα τελευταία του λόγια τον έχουν στοιχειώσει. Κατέθεσε ότι το παιδί πριν πεθάνει είπε ότι αγαπάει τη μητέρα του αλλά στην πραγματικότητα την κατηγορούσε για κάτι. Αυτό το μυστικό και η όλη δοκιμασία τον έχουν καταρρακώσει ψυχολογικά και η γυναίκα του, Άιρις, τον πείθει να πάνε διακοπές για να ξεχαστεί και να της μιλήσει. Όταν επιστρέφουν, βρίσκουν τη Λορ να έχει κάνει κατάληψη μετά τον χωρισμό της και προσπαθούν να προσαρμοστούν σε μια νέα πραγματικότητα, κάνοντας ταυτόχρονα προσπάθειες να μεταπείσουν τη Λορ και να μιλήσουν με έναν εξαφανισμένο Πιερ. Μέσα από τις κουβέντες τους και τις αλλαγές στις ζωές τους μαθαίνουμε για το κοινό παρελθόν των δύο ζευγαριών ενώ ταυτόχρονα μπαίνουν στο προσκήνιο νέοι γείτονες, η έγκυος Έσμι και ο είκοσι χρόνια μεγαλύτερός της Χιου, οι οποίοι φιλοξενούν τον οικογενειακό φίλο τους, Τζόζεφ, έναν άντρα που παλεύει με τον αλκοολισμό. Για να ξεχαστεί ετοιμάζει τον κήπο του νέου τους σπιτιού και σταδιακά μαθαίνουμε πώς γλύτωσε από διάφορα περίεργα ατυχήματα που, σύμφωνα με τις φήμες, οφείλονται στον αλκοολισμό του.

Ο Γκέιμπριελ έχει βυθιστεί σε σκοτεινές σκέψεις περί θανάτου και ματαιότητας και φλερτάρει με την κατάθλιψη, εγκαταλείποντας τη δουλειά του ως γιατρός και τη γυναίκα του που προσπαθεί μάταια να καταλάβει τι πραγματικά συνέβη κι έχει επηρεαστεί τόσο πολύ. Η Λορ αρχίζει να συμπεριφέρεται λες και θα ζει για πάντα μαζί τους, ανατρέπει τη ρουτίνα τους, τη διαρρύθμιση των πραγμάτων, τα πάντα. Τι πραγματικά θέλει και γιατί δεν επιστρέφει στον Πιερ έστω για να μιλήσουν; Η ιστορία εκτυλίσσεται μέσα από κινηματογραφικές σχεδόν περιγραφές και πολλούς διαλόγους, που ζωντανεύουν μεν το κείμενο αλλά δεν προσφέρουν κάποια έντονη δράση ή υψηλές ταχύτητες ανάγνωσης. Μου άρεσαν όμως οι σκιαγραφήσεις των χαρακτήρων και πώς αρχίζουν να αλλάζουν και να αλληλοεπηρεάζονται από τα γεγονότα. Από τη μια έχουμε τη Λορ και την προσκόλληση στη ζωή των φίλων της κι από την άλλη τους γείτονες με τον μυστηριώδη Τζόζεφ, οπότε αρχίζουμε να ψαχουλεύουμε τις ζωές τους για να βρούμε τυχόν κρυμμένα μυστικά. Αγάπησα ιδιαίτερα τον τρόπο με τον οποίο δόθηκε η σχέση της ενήλικης Μπεθ με τους γονείς της, Άιρις και Γκέιμπριελ, δυο ανθρώπους που έχουν από καιρό πάψει να συζητάνε μεταξύ τους, να επιθυμούν ο ένας τον άλλον, κάτι που επιβάρυνε η τραυματική εμπειρία του δεύτερου. Μόνο το παιδί τους τους ενώνει, «σαν κόλλα», με αποτέλεσμα, όταν αποφασίζει να μείνει μαζί τους για έναν χρόνο αντί να σπουδάσει, να τους ανακουφίσει σε μεγάλο βαθμό. Το ζευγάρι έχει ρίξει στους ώμους της ένα πολύ μεγάλο βάρος άθελά του, κάτι που η Μπεθ έχει καταλάβει, εξ ου και στρέφεται ακούσια στην Έσμι και τον Χιου με αφορμή τη γέννηση του μωρού τους.

Δυο ζευγάρια, μια χωρισμένη κοπέλα, μυστικά και ψέματα, σημαντικές διαχρονικές αλήθειες γύρω από τις ανθρώπινες σχέσεις και τότε εμφανίζεται το πρώτο πτώμα ενώ οι ζωές όλων εξελίσσονται μέσα από μικρές και μεγάλες αποκαλύψεις. Σε γενικές γραμμές, μια ενδιαφέρουσα ιστορία που αποκαλύπτει δολοφόνο, κίνητρα και τρόπο δράσης στο τελευταίο κεφάλαιο με στυγνό και ωμό τρόπο. Έχουμε μια μεγάλη αποκάλυψη, έχουμε μια τραγικότητα ως αφορμή των φόνων αλλά δεν έχουμε τιμωρία ή μεταμέλεια, κάτι που τονίζεται στην τελευταία σαρκαστική πρόταση του βιβλίου. Το γεγονός πως όλα αυτά διαδραματίζονται μεταξύ Παρισιού και επαρχιακής Αγγλίας και για τον λόγο αυτόν ο δολοφόνος έπρεπε να έχει τον νου του για κάθε καθυστέρηση τρένου, για ακλόνητα άλλοθι κλπ. Μου φάνηκαν πως επιβάρυναν ακόμη περισσότερο την, ίσως «τραβηγμένη», ιστορία. «Η φιλοξενούμενη» είναι ένα μυθιστόρημα που με κέρδισε κυρίως για τον σωστό χειρισμό των ανθρώπινων σχέσεων και την προσεγμένη σκιαγράφηση των χαρακτήρων.

Βιβλίο Ο Παράδεισος είναι σωστή κόλαση
Συγγραφέας Χρήστος Αζαριάδης 
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Χιούμορ
Εκδότης Bell
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το νέο μυθιστόρημα του Χρήστου Αζαριάδη είναι ένα συναρπαστικό ταξίδι στη μεταθανάτια ζωή, η οποία τελικά δε διαφέρει σε τίποτα από αυτήν που βιώνουμε όλοι μας: έχει καλό και κακό, γραφειοκρατία, ζήλιες, σατανικά σχέδια και πολλά άλλα. Με πολύ προσεκτικό χειρισμό και διακριτικό χιούμορ που σέβεται τις βασικές αρχές της θρησκείας του χριστιανισμού και όχι μόνο, ο συγγραφέας έγραψε μια ιστορία που με κράτησε σε αγωνία χάρη στις έξυπνες ανατροπές, στους καλοσχεδιασμένους χαρακτήρες, στα διαχρονικά και καίρια μηνύματα περί αγάπης, φιλίας, δοτικότητας και στο γλυκόπικρο τέλος. Θα μπορούσε να είναι ένα σκέτο κωμικό χρονικό του καθημερινού βίου στον Παράδεισο (για λόγους πολιτικής ορθότητας, αποκαλείται Αναπτυγμένη Μεταθανάτια Ζωή) και στην Κόλαση (ωσαύτως Αναπτυσσόμενη Μεταθανάτια Ζωή) αλλά υπεισέρχονται λογοτεχνικές αρετές που το κάνουν ακόμη καλύτερο και πιο στέρεο. Για παράδειγμα, ένας από τους ωραιότερους προβληματισμούς του κειμένου έχει να κάνει με την αδιαφορία και τον εγωισμό: «-Άσε να ασχοληθεί κάποιος άλλος. –Κι αν δεν υπάρχει κανείς άλλος για ν’ ασχοληθεί, Ζωρζ; Τι θα γίνει μ’ αυτούς τους ανθρώπους, αν όλοι θεωρούν ότι είναι πρόβλημα κάποιου άλλου»; Επιπλέον, γινόμαστε μάρτυρες μιας σταδιακής φιλίας που χτίζεται ανάμεσα σε εντελώς αντίθετους χαρακτήρες, εκ των οποίων ο ένας τελικά επηρεάζει τον άλλον, με αποτέλεσμα τα πάντα στη μεταθανάτια ζωή να έρθουν τούμπα.

Στα μικρά και σύντομα κεφάλαια του βιβλίου ξεδιπλώνονται παράλληλα η μεταθανάτια ζωή του Σαμ (εκ του Σαμαήλ) και η προθανάτια του Αθανάσιου Συνοδινού ώσπου αυτοί οι δύο να συναντηθούν και να δημιουργήσουν ένα όμορφο ντουέτο γεμάτο κωμικοτραγικά επεισόδια και ενδιαφέρουσες «συγκρούσεις». Ο Σαμ είναι ένα πλάσμα που είδε τη γέννηση του κόσμου και συνέβαλε σε αυτόν αλλά έχει πλέον αντιρρήσεις, τις οποίες εκφράζει συχνά με άκοσμο, προσβλητικό και έκνομο τρόπο. Αποτέλεσμα αυτού του «βίου» είναι να πέφτει συνεχώς στην ιεραρχία των αγγέλων αφού ακολουθεί τους δικούς του ηθικούς κανόνες, αποδεχόμενος φυσικά τις συνέπειες. Παραδέχεται: «-Απλά έπειτα από τόσες χιλιετίες αποστασιοποίησης, έφτασα να θεωρώ ότι αυτό είναι το φυσιολογικό. Να είμαστε θεατές στα προβλήματα του κόσμου» (σελ. 53). Φιλόδοξος, πιστεύει στον εαυτό του, δε σωπαίνει μπροστά στα λάθη του συστήματος που συναντά κι όταν βάζει έναν στόχο μηχανορραφεί για να τον καταφέρει. Η τελευταία του δοκιμασία όμως, πριν τον ρίξουν στην Κόλαση, η προσαρμογή του Θάνου, τον φέρνει συχνά στα όριά του!

Ο Θάνος λοιπόν είναι μια ψυχή που παραβιάζει τους κανόνες που αγνοεί και μαθαίνουμε σταδιακά πώς πέθανε, πώς και γιατί χώρισε, πώς έπεσε σε κατάθλιψη. Η μεταθανάτια ζωή είναι, φυσικά, μια πρωτόγνωρη εμπειρία και ο Σαμ αγωνίζεται να τον ντύσει με στυλ και να του εμφυσήσει μια καλύτερη προσωπικότητα. Ο Θάνος δεν είναι πολύ ευφυής, ο φόβος της μοναξιάς τον έφθειρε και τον έκανε να αρνείται να δεχτεί πως η σχέση του με την Έλενα είχε τελειώσει. Αυτά τα γνωρίσματα απογοητεύουν τον Σαμ που βρίζει θεούς και δαίμονες (παρντόν) για την ατυχία του να του «κληρωθεί» αυτός ο νέωπας. Ο Θάνος έχει μια ιδιαίτερη προσωπικότητα που τον κάνει να ξεχωρίζει κι αυτό σταδιακά έλκει τον Σαμ, που προσπαθεί να τον πείσει ν’ αλλάξει, μόνο και μόνο για ν’ ακούσει αυτό: «-Όλος ο κόσμος παλεύει με χίλιους τρόπους να διαφέρει. Κι εγώ το καταφέρνω χωρίς να προσπαθώ. Πώς μου ζητάς να το εγκαταλείψω αυτό» (σελ. 226); Αυτά και άλλα γνωρίσματα του Θάνου, καθώς και η ταυτόχρονη επιδείνωση της επαγγελματικής θέσης του από κεφάλαιο σε κεφάλαιο, βάζουν τον Σαμ σε σκέψεις, τον κάνουν να αναθεωρήσει και να μπει σε δίλημμα: να αφήσει την προφητεία να εκπληρωθεί, με αποτέλεσμα αυτός να καταλήξει στην κόλαση, ή να σαμποτάρει τις ενέργειες του Θάνου; Αφού ο Παράδεισος κάνει ό,τι μπορεί για να του δείξει ότι δεν ανήκει εκεί, γιατί φοβάται ότι θα καταλήξει στην αγκαλιά του Εωσφόρου;

Το περιβάλλον του Παραδείσου, και στη συνέχεια της Κόλασης, είναι άψογα σχεδιασμένο, γεμάτο έξυπνες λεπτομέρειες, ευφάνταστη δόμηση και ρεαλιστική διάρθρωση. Η καφετέρια «Το ελαφρύ χώμα» και άλλα μέρη όπου οι ψυχές τρώνε και πίνουν, παρ’ όλο που δεν πεινάνε, είναι μέρη που ικανοποιούν τη ματαιοδοξία τους, αφού στα καταλύματά τους δεν υπάρχουν κουζίνες και μαγειρικά σκεύη. Τα Υπουργεία Αφίξεων, Δικαιοσύνης, Υποδομών, Δημοσίου Τομέα κ. ά., το Συμβούλιο των Οκτώ (που συγκροτήθηκε όταν οι άνθρωποι αυξήθηκαν και ο Θεός δεν προλάβαινε να είναι πανταχού παρών), η Ιστορική Βιβλιοθήκη της Ζωής (ένα βιβλίο για κάθε άνθρωπο, όλοι οι βίοι των γεγενημένων και αγέννητων φυλάσσονται στα ράφια της), τα δικαστήρια, οι ψηφιακές μορφές που αποτελούν το κεντρικό σύστημα των σπιτιών των ψυχών και πολλά άλλα ζωντανεύουν ένα μέρος όπου πραγματικά θα ήθελες να πας. Από την άλλη, η κόλαση είναι γεμάτη χαρούμενους ανθρώπους, δημιουργικές δραστηριότητες, καθαρό ουρανό, όλα αυτά όμως είναι επιφανειακά. Οι πειρασμοί αυτοί δίνουν σε αφθονία ό,τι λαχταράει κάποιος ώστε να κρατήσει την ψυχή του δέσμια εκεί.

Καλοδεχούμενο και διακριτικό είναι το χιούμορ του συγγραφέα. Γέλασα πολύ με την επιλογή του Αβραάμ να είναι ένας από τους καθηγητές στο Φροντιστήριο που μαθαίνει στους νεοφερμένους για την καινούργια τους ζωή, μιας και ο Πατριάρχης φημίζεται για την υπομονή του, ώσπου να συναντήσει τον Θάνο όμως. Μου άρεσε επίσης ο τρόπος που επεξηγήθηκαν ο ιός του 2000 και η περίοδος του Μεσαίωνα, όπου όλα πήγαιναν κατά διαόλου γιατί οι άγγελοι είχαν κατέβει σε απεργία διαρκείας! Τα προνόμια, οι πόντοι καλοσύνης που μαζεύουν οι ψυχές, το πρόγραμμα Κρίση που γνωρίζει τις πεποιθήσεις και το ποιόν των μελλοθάνατων συγκροτούν ένα συναρπαστικό φαντασιακό και ταυτόχρονα ρεαλιστικό σκηνικό. Φυσικά, δε λείπουν οι καμέο εμφανίσεις γνωστών προσώπων, όπως ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ και ο Ζωρζ Σιμενόν, ο Πελέ και η Μητέρα Τερέζα, η Παναγία και η Νταϊάνα, ο Κερτ Κομπέιν κ. ά., που όλοι τους έχουν έναν μικρό ή μεγαλύτερο ρόλο στην ιστορία.

Κι όταν έχουμε πλέον εξοικειωθεί με τον χώρο, έχουμε γνωρίσει τους χαρακτήρες, έχουμε γελάσει και προβληματιστεί με τα όσα γίνονται, τότε ανακαλύπτουμε την Ενδιάμεση Έρημο, ένα σημείο που τραβάει κοντά του τον Θάνο για να περάσει από την άλλη μεριά, κάτι που καταφέρνει παρά τις απανωτές προσπάθειες του Σαμ να τον εμποδίσει. Ένα σημείο γεμάτο ξεραΐλα, έλλειψη χρωμάτων, μυρωδιά θλίψης και μια πένθιμη βουβαμάρα. Με απαράμιλλη τεχνική οδηγούμαστε στα Ζεστά Σημεία, όπου κυκλοφορούν οι Εκκρεμείς, όσοι πέθαναν αιφνιδίως και το πρόγραμμα Κρίση δεν πρόλαβε να τους εντάξει κάπου. Φυσικά, ο παραλληλισμός με τις δομές των σημερινών προσφύγων (hot spots) είναι αναπόφευκτος, μιας και υπάρχουν ανασφάλεια, απάνθρωπες συνθήκες διαβίωσης, άνθρωποι ο ένας πάνω στον άλλον, με αποτέλεσμα να δημιουργείται μια κλειστή κοινωνία γεμάτη απελπισία, ανασφάλεια, έτοιμη να κάνει τα πάντα για να επιβιώσει. Εκεί εμφανίζονται νέα πρόσωπα, νέες ανατροπές που οδηγούν με μαθηματική ακρίβεια σε όσα θέλει να αποφύγει ο άγγελος ενώ ο Θάνος μπαίνει σ’ έναν κυκεώνα πράξεων συμβατών με τον χαρακτήρα του αλλά αντίθετων με τα θέσφατα του τόπου που τον φιλοξενεί. Τι αναφέρει λοιπόν η Προφητεία γι’ αυτόν τον τόπο και πώς θα μπλεχτεί ο Θάνος σε μια ιστορία που θα ανατρέψει οριστικά όλες τις γνωστές ιστορίες περί παραδείσου και κόλασης;

Το μυθιστόρημα «Ο Παράδεισος είναι σωστή κόλαση» είναι «ένα χιουμοριστικό παραμύθι για τη ζωή μετά ή ένα παρηγορητικό ανάγνωσμα για όσους πιστεύουν ότι τίποτα δε χάνεται με τον θάνατο», όπως υποστηρίζει η σκηνοθέτρια Αναστασία Κουρή στον πρόλογο του βιβλίου. Ένα ενδιαφέρον, πρωτότυπο, προσεγμένο, καλοσχεδιασμένο μυθιστόρημα αφιερωμένο στη μάχη του καλού και του κακού όχι ως μάχη εξουσίας αλλά ως παιχνίδι ανάμεσα σε φυσικές αντίρροπες δυνάμεις. Ποια είναι η πραγματική σχέση του Σαμ με τον Θεό; Γιατί τον εποφθαλμιά ο Εωσφόρος; Ποιος είναι ο πραγματικός ρόλος του Θάνου στην πλοκή; Χωράει ο έρωτας στη μετά θάνατον ζωή; Για ποια αδικήματα κατηγορείται ο Σαμ και γιατί συμπεριφέρεται υπερφίαλα απέναντι στην καθεστηκυία τάξη του Παραδείσου; «Ένας έκπληκτος μακαρίτης κι ένας δικαιωμένος άγγελος» γίνονται φίλοι και τα πάντα αλλάζουν στον ήρεμο ως τότε Παράδεισο που σταδιακά γίνεται σωστή κόλαση!

Βιβλίο Υφάντρα
Συγγραφέας Μαρία Ξυλούρη
Κατηγορία Αλληγορία / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Μαρία Ξυλούρη έγραψε μια εκπληκτική αλληγορική νουβέλα με πλούσιο λεξιλόγιο, διττά νοήματα, δεύτερες αναγνώσεις και μυστήριο. Η Μπιάνκα, που τώρα δουλεύει για τον κύριο Τέιλορ ως οικονόμος του, πείθει την Επισκέπτρια να έρθει κοντά τους για να βοηθήσει με την υγεία της κυρίας Τέιλορ που χειροτερεύει. «…θα μπορούσε, πράγματι, να έρθει αν την παρακαλούσες…συχνά, τις περισσότερες φορές, θα κατέληγες να μην μπορείς να αποφασίσεις αν ήταν τελικά καλύτερα που ήρθε ή όχι». Πάντως : «Ήταν και μερικές που μόνο τότε συνειδητοποιούσαν τι ακριβώς είχαν κάνει, σε ποιαν ακριβώς είχαν ανοίξει την πόρτα…δεν ήταν προετοιμασμένες για το τίμημα» (σελ. 12). Παράλληλα με το σήμερα, μέσα από πρωθύστερα ξεδιπλώνεται το παρελθόν της Μπιάνκας και η κακοποίηση που υφίστατο από τον άντρα της. Έτσι, η αγωνία κορυφώνεται, με την ταυτότητα της Επισκέπτριας να παραμένει ένα γλυκό μυστήριο ως τη στιγμή που πρέπει και με τις απανωτές ανατροπές στη ζωή της οικονόμου, η οποία, επιπλέον, προέρχεται από σημαντική οικογένεια υφαντριών.

Η Επισκέπτρια παρατηρεί πάντα τα χέρια των συνομιλητριών της που την καλούν κοντά τους για να τις βοηθήσει: «Τα χέρια των περισσότερων γυναικών που την παρακαλούσαν να έρθει ήταν έτσι. Δάχτυλα που γραπώνονταν από το παραμικρό γιατί είχαν ελάχιστα πράγματα δικά τους, νύχια σπασμένα και λερωμένα από τον αγώνα της κάθε μέρας. Εκείνες με τα περιποιημένα δάχτυλα είχαν άλλους τρόπους να προσπαθούν να επιβάλλουν το θέλημά τους» (σελ. 11). Έχει μια αέρινη παρουσία, ξέρει τα πάντα για όλους και το αντάλλαγμα που έχει στο μυαλό της για ό,τι της ζήτησαν θα φέρει ανείπωτο πόνο και τραγωδία στις ζωές των χαρακτήρων. Από την άλλη, με τον ίσιο τρόπο μαθαίνουμε ποιος είναι ο κύριος Τέιλορ και από τι δραπέτευσε. Πώς και γιατί ασχολήθηκε με το αμπέλι και την οινοποιία όταν έφτασε στον τόπο όπου ζει σήμερα «με καρδιά τσακισμένη και σχέδια αδιαμόρφωτα»; Τι συνέβη με τη γυναίκα του; Ποιος είναι ο ρόλος του στη συναρπαστική αυτή ιστορία;

Μεγάλο βάρος στην πλοκή είναι αφιερωμένο στην Μπιάνκα, τελευταίο κρίκο μιας μεγάλης και ακατάλυτης γενιάς από υφάντρες, που δένει μάνα και κόρες, γυναίκες πρόθυμες ή αναγκασμένες να υποκύψουν σε αρχέγονες δοξασίες για το καλό της οικογένειάς τους. Φυσικά δεν είχαν όλες ευτυχισμένη ζωή, όσο πιστές κι αν ήταν στα ανείπωτα ήθη και έθιμα αυτής της παραδοξολογίας, είτε ήταν υπάκουες είτε έσπασαν τον δεσμό. Όλες τους όμως αφοσιώθηκαν στην υφαντική, γιατί «το να μην τη μάθει θα ήταν κάλεσμα σε χειρότερες συμφορές να έρθουν». Με ανατριχιαστική ειλικρίνεια και δυνατές μεταφορές καταγράφονται σκληρές και καίριες διαχρονικές αλήθειες: «είχε όμως έναν άντρα αυστηρό και κρύο και μια ζωή κλειστή και μικρή, τα δέχτηκε [τα υφαντικά εργαλεία] με ευγνωμοσύνη και προσπάθησε να βρει σε αυτά την παρηγοριά που δεν έβρισκε γύρω της, ούτε καν στα μάτια της κόρης της» (σελ. 14). Μέσα σε λίγες σελίδες ξεδιπλώνεται το οικογενειακό παρελθόν της Μπιάνκας, το άρρηκτα δεμένο με τα εργαλεία, τις δαχτυλήθρες και την καρακάξα στο παράθυρο των σπιτικών που άνοιξαν οι γυναίκες. Η κάθε μια τους ανεξαιρέτως παντρευόταν «για να γίνει, επιτέλους, κάτι που δεν ήταν κόρη, κάτι που δεν ήταν στριμωγμένο ανάμεσα σε δύο γονείς» (σελ. 19). Μια γενιά από υφάντρες που «δεν απέδιδαν το σχέδιο που θα τις οδηγούσε εκεί που ήθελαν αλλά το σχέδιο που ήλπιζαν ότι θα έκανε τη ζωή πιο υποφερτή για λίγο» (σελ. 91). Αλλά πάντα, μα πάντα, έπρεπε να τρυπήσουν το δάχτυλό τους το Σάββατο βράδυ και ν’ αφήσουν τη ματωμένη δαχτυλήθρα στο περβάζι. «…κι ο κόσμος όλο γυρνούσε και γυρνούσε, ανίδεος, αδιάφορος, ανοργάνωτος, αδίστακτος».

Η συγγραφέας καταγράφει με σεβασμό και ωμότητα τη ζωή της ηρωίδας της και τον γάμο της με έναν άντρα που την κακοποιούσε για χρόνια: «οι μελανιές συνεχίζονταν, καινούργιες πάνω σε παλιές που ακόμη δεν είχαν σβήσει, έτσι που η Μπιάνκα μερικές φορές κοιταζόταν στον καθρέφτη της και σκεφτόταν το δέρμα της σαν κουρελού» (σελ. 26). «Η Μπιάνκα, όταν ύφαινε τα παγόνια, δεν ήξερε ότι ύφαινε τη σωτηρία της». Δάκρυσα όταν παραδέχτηκε: «Είμαι κάποιου η γυναίκα. Μαγειρεύω, πλένω, ράβω, κεντάω, υφαίνω» (σελ. 116). Κι όταν απάγκιασε στου κυρίου Τέιλορ «συχνά τιναζόταν στα αγγίγματα, ακόμη δεν είχε πειστεί ότι μπορούσαν να είναι ακίνδυνα» (σελ. 127). Οι ευτυχισμένες μέρες ήταν αυτές χωρίς τον άντρα της και οι σκληρές αυτές με την παρουσία του, αισθήματα που αποτυπώνονταν στην τέχνη και στα χρώματα των υφαντών που έφτιαχνε. Ψάχνουμε μάταια τη λογική στις αφορμές για τα ξεσπάσματα του συζύγου και από σελίδα σε σελίδα βλέπουμε πώς αλλάζει η Μπιάνκα όταν διαπιστώνει πως τελικά δε θα τη σώσουν οι δαχτυλήθρες και τα υφαντά της γενιάς της, «τίποτα δεν υπήρχε να τη σώσει, σίγουρα δεν θα έσωζε η ίδια τον εαυτό της, δεν ήταν τίποτα, δεν είχε τίποτα» (σελ. 55).

Η Μαρία Ξυλούρη έχει μια ιδιαίτερη γραφή που χρειάζεται προσοχή κατά την ανάγνωση αλλά αποζημιώνει με όμορφες περιγραφές, βαθιές σκέψεις και απρόσμενες εξελίξεις. Η δύναμη του κειμένου είναι τέτοια που μ’ έκανε να πιστεύω πως διάβαζα κάτι υπερφυσικό, ένα δείγμα μαγικού ρεαλισμού, μόνο και μόνο για να γκρεμιστεί σχεδόν αμέσως αυτή η αίσθηση επιστρέφοντάς με σε πραγματικές συνθήκες. Οι υφάντρες «δεν ήταν θεές», υποστηρίζει η συγγραφέας, αλλά τότε γιατί τόσες δοξασίες και εμμονή σ’ ένα τελετουργικό; Σε τι χρησίμευε αυτό; Από την άλλη, το κείμενο είναι άχρονο και άτοπο, παρ’ όλο που υπάρχουν διακριτικές ενδείξεις για τόπο δράσης μάλλον την Ιταλία. Μου άρεσε επίσης που, σε δεύτερη ανάγνωση, έχουμε το δίπολο γυναίκα-άντρας δοσμένο με τέτοιο τρόπο που με έβαλε σε σκέψεις, προβληματισμούς και διάβασμα ξανά και ξανά ορισμένων φράσεων, όχι γιατί είναι δυσνόητες αλλά γιατί λάτρευα να τις αναμασώ. Άντρας και γυναίκα λοιπόν έχουν το ίδιο μοτίβο, αν και παραλλαγμένο: δημιουργούν κάτι για να ξεφύγουν, για να φτιάξουν κάτι καλύτερο απ’ αυτό που βίωναν. Η γυναίκα (Μπιάνκα και οι πρόγονοί της) υφαίνει, ο άντρας (κύριος Τέιλορ) δημιουργεί αμπελώνες και παράγει ένα πολύ καλό κρασί. Πόσο πιστά όμως και πόσο φανατικά ο καθένας; Τι θα συμβεί αν βαρεθούν, απογοητευθούν, παρακούσουν;

Η «Υφάντρα» είναι μια συναρπαστική αλληγορία και ταυτόχρονα μια κραυγή αγωνίας για τις καταπιεσμένες και κακοποιημένες γυναίκες που προσπαθούν να ξεφύγουν από τη βαναυσότητα «υφαίνοντας», ώσπου να πάρουν τη μοιραία απόφαση και να τολμήσουν το πρώτο βήμα απομάκρυνσης. Επίσης, είναι μια διαφορετική ματιά πάνω στην καλοσύνη και στην ανταπόδοση, που στρέφει την πλοκή σε απρόσμενα μονοπάτια, απογειώνοντας τις εξελίξεις με τέτοιο τρόπο που το τέλος αφήνει τον αναγνώστη άφωνο. Τα οικογενειακά θέσφατα και η ορθολογιστική αμφισβήτησή τους, η καλοσύνη και η δοτικότητα, η νέα αρχή μετά από μια «μη ζωή» είναι μερικά μόνο από τα ζητήματα που απασχολούν τη Μαρία Ξυλούρη στο νέο της βιβλίο και τα θέτει επί τάπητος με υπέροχο λεξιλόγιο, προσωπικό στυλ γραφής και προσεγμένα καλολογικά στοιχεία.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«…ένας πυρετός… απλώθηκε βιαστικός και βουβός στο χωριό τους κι οι θεοί τον τίναξαν σαν κουβέρτα κι οι άνθρωποι έμειναν στον αέρα σαν τη σκόνη πριν πέσουν κατάχαμα, πριν τους καταπιεί η γη» (σελ. 16).

«…οι πικραμένοι άνθρωποι είναι μαχαίρια δίκοπα: είτε γραπώνονται από την παραμικρή γλύκα της ζωής για να σωθούν από το φαρμάκι της είτε γίνονται φαρμακεροί οι ίδιοι» (σελ. 17).

Βιβλίο Μαύρο Δάσος
Συγγραφέας Μαρία Ράπτη
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Τρόμου
Εκδότης Bell
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Αρχές Ιουλίου του 2024, όπου «η πόλη είναι ράθυμη και ήσυχη», η Αλίκη, μετά από μια σημαντική τηλεοπτική επιτυχία, παίζει πλέον σε δεύτερους ρόλους στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος. Ο φίλος της, Κρις Αντωνίου, βραβευμένος σκηνοθέτης στο εξωτερικό, της προτείνει τον πρωταγωνιστικό ρόλο στη μεγαλύτερη κινηματογραφική παραγωγή που έγινε ποτέ στην Ελλάδα κι εκείνη δέχεται. Το ταξίδι, οι γνωριμίες, οι πρόβες, τα γυρίσματα με βραβευμένους ηθοποιούς διεθνούς βεληνεκούς τη φοβίζουν αλλά θα το τολμήσει. Ο Κρις έχει διαπρέψει στο εξωτερικό, δουλεύει εμμονικά, σαν το σκυλί, με ταπεινότητα και θάρρος κι αυτή η ταινία είναι ένα μεγάλο προσωπικό και όχι μόνο στοίχημα. Ο Κρις και η Αλίκη φτάνουν πρώτοι στο χωριό όπου θα γυριστεί το φιλμ και βυθίζονται σε μακρινές αναμνήσεις που ακόμη τους τρομοκρατούν. Το ξενοδοχείο όπου μένουν είναι χτισμένο μέσα στο δάσος, σε ένα ύψωμα κοντά στο γειτονικό χωριό που απλώνεται αμφιθεατρικά στην πλαγιά. Το μέρος και η ατμόσφαιρα τους οδηγούν σε κάτι που προσπαθούν να ξεχάσουν, πολύ σύντομα όμως θα το αντιμετωπίσουν ξανά.

Στο ξενοδοχείο εργάζεται και η Κατερίνα, μια φοβισμένη κοπέλα που παλεύει με τους δικούς της δαίμονες. Μάλιστα, πριν λίγα

χρόνια είχε γεμίσει μια βαλίτσα για την περίπτωση που θα χρειαζόταν να φύγει βιαστικά, αν έφταναν τα πράγματα σε σημείο που δε θα είχε άλλη επιλογή. Τα χρόνια όμως κύλησαν ήρεμα, αν και πάντα έπρεπε να προσέχει και να έχει τον νου της. Έχει ένα αδύναμο σώμα χωρίς ίχνος λίπους, κάτι που «δεν οφείλεται σε φροντίδα αλλά σε ετοιμότητα», το διατηρεί για λόγους επιβίωσης. Δέχεται να δουλέψει στο ξενοδοχείο εν όψει της άφιξης των ξένων επισκεπτών που θα γυρίσουν την ταινία, αντικαθιστώντας μια υπάλληλο που έφυγε βιαστικά και απρόσμενα. Τα δωμάτια του προσωπικού είναι εκτός του κεντρικού συγκροτήματος, σχεδόν μέσα στο δάσος κι αυτό της αρέσει. «Υποθέτει -ή θέλει να υποθέτει- ότι τίποτα δεν πρόκειται να έρθει από το δάσος για εκείνη». Ποιος όμως απεικονίζεται στη φωτογραφία που κρύβει και τι ρόλο παίζει στη ζωή της; Αλήθεια, τι συνέβη στην κοπέλα που αντικατέστησε και τι παράξενο συμβαίνει με τους υπόλοιπους υπαλλήλους του ξενοδοχείου; Ποια είναι η σκοτεινή φιγούρα που παρακολουθεί από μακριά το ξενοδοχείο και τους ενοίκους του; «…τα παιδιά που φοβούνται, που πονάνε και που τελικά διαλύονται είναι η πρώτη ύλη για τους εφιάλτες». Μήπως είναι κι αυτός ένα τέτοιο παιδί;

Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση της Αλίκης εναλλάσσεται με τριτοπρόσωπη που ζωντανεύει άλλες πτυχές της πλοκής κι έτσι δημιουργείται μια σφιχτοδεμένη ιστορία με υποβλητική ατμόσφαιρα, απανωτές ανατροπές και διαρκείς εκπλήξεις. Ταυτόχρονα, με κάποια πρωθύστερα, επιστρέφουμε στο παρελθόν ενός παιδιού που μεγαλώνει σ’ ένα κακοποιητικό περιβάλλον και η συγγραφέας δίνει τον καλύτερό της εαυτό στις περιγραφές του χώρου και στα ψυχογραφήματα των χαρακτήρων που μας συστήνει. Με άφθαστο ρεαλισμό περπατάμε νοερά σ’ ένα μέρος όπου κανείς λογικός άνθρωπος δε θα έμπαινε μέσα. Βρώμικο, γεμάτο σκουπίδια, με λερούς τοίχους κι όμως: «Ήταν πολλοί εκείνοι που θα προτιμούσαν να βρίσκονται εκεί αντί στον δρόμο. Πολλοί τους οποίους η πόλη εκεί έξω έδιωχνε, τσάκιζε, απειλούσε… ένα τέτοιο απωθητικό μέρος είναι καλύτερο από το άγριο κρύο, την κοφτερή νύχτα, τον ορκισμένο εχθρό ή τους απελπισμένους» (σελ. 14). Δέκα χρόνια μετά παρακολουθούμε το αγόρι να μεγαλώνει σε ακόμη πιο άσχημες συνθήκες, με τις περιγραφές να με ανατριχιάζουν και με τις συνθήκες διαβίωσης να δίνονται με χειρουργική ακρίβεια. Είναι ένα παιδί φοβισμένο, παραμελημένο, που απλώς θέλει το σπίτι του και τους γονείς του απαλλαγμένους από τα μεγάλα προβλήματα που το κάνουν να κρυώνει ή να φοβάται, να πεινά ή να πονάει, χωρίς αστυνομικούς που το παίρνουν μαζί τους μες στη νύχτα για να το οδηγήσουν σε ξένα κτήρια με ξένους ανθρώπους. Ποιο είναι όμως αυτό το αγόρι και πώς θα δεθεί με την κυρίως ιστορία;

Από την άλλη, το Μαυρόδασος με τον θρύλο που κυκλοφορεί ακόμη από στόμα σε στόμα και με το δάσος γύρω γύρω βοηθάει στη δημιουργία μιας εξίσου υποβλητικής ατμόσφαιρας, αυτήν τη φορά στο ύπαιθρο. «Στις έξι το πρωί, το δάσος τρέμει από ήχους, αόρατα νερά που κελαρύζουν, δρυοκολάπτες που χτυπούν χαριτωμένα τους κορμούς των δέντρων, αηδόνια που κεντάνε τον αέρα με τη φωνή τους, φύλλα που θροΐζουν από το απαλό αεράκι, φρέσκο και ελαφρώς παγωμένο, Ό,τι κάνει ένα δάσος βρίσκεται εκεί με τρόπο πληθωρικό, σχεδόν λιγωτικό» (σελ. 28). «Το δάσος γύρω του βάφεται σκούρο, πέφτει προς τη νύχτα. Τραβά επάνω του τα σκεπάσματα του ύπνου, που δεν είναι ύπνος αλλά μια διαρκής επαγρύπνηση, γιατί τα δάση δεν κοιμούνται ποτέ» (σελ. 213). Ο τόπος αυτός κάηκε δυο φορές μετά το 1830, όντας ακόμη τουρκικό έδαφος, αλλά οι κάτοικοι τη δεύτερη φορά σώθηκαν χάρη σε μια γυναίκα που είχαν απομονώσει στις παρυφές του δάσους λόγω της παράξενης συμπεριφοράς της. Η Φρόσω ήταν μια απόκληρη κοπέλα που μιλούσε με τα δέντρα και τα νερά, τα γήτευε και τελικά τα χρησιμοποίησε για να σώσει τον τόπο της. Το σπίτι της στη ρεματιά είναι εγκατελειμμένο, γκρεμίζεται σιγά σιγά, ταυτόχρονα όμως είναι λες και σε τραβάει κοντά του και θέλει να σε κρατήσει. Από δωμάτιο σε δωμάτιο όλο και μεγαλώνει μια υπερφυσική αίσθηση απόκοσμου: «Κάτι υπάρχει εδώ, κάτι ζει εδώ, και δεν ξέρω αν είναι καλό ή κακό. Αυτό το δωμάτιο αναπνέει» (σελ. 119).

Έτσι λοιπόν ξεδιπλώνεται μια ανατριχιαστική ιστορία που θα οδηγήσει την Αλίκη σε ρήξη με την ως τότε ήρεμη και στρωμένη ζωή της, ο φίλος της, ο Κρις, και ο σύντροφός της, ο Άκης, εμπλουτίζουν τη δράση, οι ηθοποιοί και το συνεργείο έχουν τον δικό τους ρόλο στην ιστορία και όλα αυτά κλιμακώνουν την αφήγηση. Απανωτές ανατροπές, διαδοχικές εκπλήξεις, ερωτήματα που απαντώνται σταδιακά, νέες πληροφορίες που εντείνουν την αγωνία, υποβλητική ατμόσφαιρα, εναλλαγές πρωτοπρόσωπης και τριτοπρόσωπης αφήγησης είναι μερικά μόνο από τα θετικά γνωρίσματα ενός μυθιστορήματος που αναμιγνύει ιδανικά τον φόβο που γεννάει ο θρύλος με τον τρόμο που προκαλεί ο θάνατος. Κι όλα αυτά σε ένα ειδυλλιακό τοπίο γεμάτο μυστικά: «Οι άνθρωποι μιλούν για τη φύση με μια διάθεση ρομαντισμού και νοσταλγίας… Η φύση είναι η απόλυτη ισότητα, η αμείλικτη δικαιοσύνη. Είναι το άγριο ζώο που παραμονεύει ένα άλλο. Ο θάνατος του άνθους που μετρά μόλις λίγες μέρες ζωής…Το ξάφνιασμα, το δάγκωμα, το φάγωμα, το αίμα, ο χαμός. Όλα αυτά είναι φύση και η φύση είναι όλα αυτά. Δηλαδή, αγριότητα» (σελ. 97). Μια σκοτεινή ιστορία για όσες ψυχές προτιμούν το σκοτάδι κι όχι το φως, μια κραυγή αγωνίας για τα κακοποιημένα παιδιά και ταυτόχρονα ένα σκληρό μάθημα για όσους θέλουν να κρατήσουν τα μυστικά τους θαμμένα για πάντα.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«…όλο αυτό έγινε από αγάπη. Από πολλή, πληγωμένη αγάπη. Δηλαδή από το πιο επικίνδυνο πράγματα στον κόσμο. Το υλικό απ’ το οποίο γεννιούνται οι εφιάλτες» (σελ. 332).

«Δεν είμαστε κακοί. Δεν είμαστε καλοί. Αυτό που μένει όταν βγάλεις αυτά τα δύο, αυτό είμαστε. Και μερικές φορές πρέπει να είναι αρκετό» (σελ. 335).